Thực trạng và giải pháp khai thác quặng Bô-xit ở Tây Nguyên

Ngày nay, bảo vệ tài nguyên và môi trường đã trở thành vấn đề trọng yếu, mang tính toàn cầu. Ở nước ta, vấn đề này đã trở thành sự nghiệp không chỉ của toàn Đảng, toàn dân mà còn là nội dung cơ bản không thể tách rời trong đường lối chủ trương, kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Thời gian gần đây, Tây Nguyên nói chung và Đăk Nông nói riêng đang nổi lên vấn đề được quan tâm – khai thác quặng Bô-xit trên địa bàn Đăk Nông. Những vấn đề này đã đặt ra những yêu cầu trong công tác quản lý tài nguyên trên địa bàn tỉnh. Việc khai thác tài nguyên này đòi hỏi phải được quản lý chặt chẽ bởi lẽ: Bô-xit là một loại tài nguyên quý giá của quốc gia, hoạt động khai thác Bô-xit kéo theo những ảnh hưởng nghiêm trọng đến các nguồn tài nguyên khác (rừng - nguồn tài nguyên lớn của toàn tỉnh sẽ bị ảnh hưởng, một diện tích lớn đất đai bị san ủi phục vụ việc khai thác và xây dựng cơ sở hạ tầng, tài nguyên nước bị ảnh hưởng…) và ảnh hưởng lớn đến môi trường của vùng. Cuối năm 2007, chính phủ phê duyệt dự án khai thác và chế biến quặng Bô-xit ở Tây Nguyên. Đến năm 2008 dự án trên chính thức được khởi động bằng việc xây dựng hai cụm dự án thí điểm Tân Rai và Nhân Cơ. Dự án này khi đưa ra công luận đã vấp phải hàng loạt sự phản đối từ phía các nhà khoa học, các nhà hoạt động môi trường về tính khả thi cũng như về hệ lụy tới môi trường, văn hóa, xã hội và an ninh quốc gia của dự án. Dường như mọi việc đã tạm lắng theo thời gian, song tới đầu tháng 10 năm 2010 vụ việc tràn bùn đỏ, một chất thải chính và độc hại từ chu trình sản xuất Bô-xit, tại Hungary và kéo theo hàng loạt những ảnh hưởng về môi trường ở một loạt các nước Bắc Âu lại thổi bùng lên vấn đề nóng bỏng là có hay không tiếp tục dự án trên. Đó là một vấn đề bức xúc hiện nay nên việc nghiên cứu về “Thực trạng và giải pháp khai thác quặng Bô-xit ở Tây Nguyên” để đề xuất các giải pháp nhằm khắc phục hậu quả của việc khai thác Bô-xit góp phần hạn chế hệ lụy tới môi trường, văn hóa, xã hội và an ninh quốc gia của dự án, là nguồn lực quan trọng để góp phần phát triển kinh tế xã hội ở địa bàn tỉnh Tây Nguyên hướng tới phát triển bền vững.

LỜI CẢM TẠ Trong quá trình thực hiện chuyên đề, Em đã gặp phải rất nhiều khó khăn Nhưng nhờ sự giúp đỡ nhiệt tình của Thầy đã giúp Em vượt qua và hoàn thành chuyên đề này Thông qua đó Em đã học được rất nhiều kinh nghiệm để có thể làm những đề tài khác một cách tốt hơn

Em xin chân thành cám ơn Thầy !

Cần Thơ, ngày 20 tháng 6 năm 2013

Sinh viên thực hiện

Trần Thị Oanh

LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan rằng đề tài này là do chính tôi thực hiện, các số liệu thu thập và kết quả phân tích trong đề tài là trung thực, đề tài không trùng với bất kỳ đề tài nghiên cứu khoa học nào

Cần Thơ, Ngày 20 tháng 6 năm 2013

Sinh viên thực hiện

Trần Thị Oanh

MỤC LỤC

PHẦN GIỚI THIỆU 1

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 2

2.1 Mục tiêu chung 2

2.2 Mục tiêu cụ thể 2

3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2

3.1 Phương pháp thu thập số liệu 2

3.2 Phương pháp phân tích số liệu 2

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2

4.1 Phạm vi về không gian 2

4.2 Phạm vi về thời gian 2

4.3 Phạm vi về nội dung 2

PHẦN NỘI DUNG 3

CHƯƠNG 1 3

TỔNG QUAN 3

1.1 KHÁI QUÁT TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ Ở TÂY NGUYÊN 3 1.1.1 Nguồn lực tự nhiên 3

1.1.2 Nguồn lực kinh tế - xã hội 5

1.2 MỘT SỐ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ Ở TÂY NGUYÊN HIỆN NAY 5

1.3 SƠ LƯỢC VỀ BÔ-XIT 8

1.3.1 Khái niệm 8

1.3.2 Phân loại 9

1.3.3 Khoa học kĩ thuật 9

CHƯƠNG 2 11

THỰC TRẠNG VIỆC KHAI THÁC 11

BÔ-XIT Ở TÂY NGUYÊN 11

2.1 THỊ TRƯỜNG THẾ GIỚI VỀ NHÔM 11

2.2 QUI TRÌNH CHẾ BIẾN QUẶNG BÔ-XIT THÀNH NHÔM 13

2.2.1 Nguyên liệu 13

2.1.2 Điện phân nhôm ôxít nóng chảy 14

2.3 TÀI NGUYÊN BÔ-XIT Ở VIỆT NAM 14

2.4 HIỆN TRẠNG VÀ HỆ QUẢ CỦA DỰ ÁN KHAI THÁC, CHẾ BIẾN BÔ-XIT Ở TÂY NGUYÊN 16

2.4.1 Hiện trạng của dự án 16

2.4.2 Hệ quả của dự án 18

CHƯƠNG 3 30

CÁC GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC HẬU QUẢ CỦA VIỆC KHAI THÁC 30

BÔ-XIT Ở TÂY NGUYÊN 30

3.1 KHOA HỌC KỸ THUẬT 30

3.2 MÔI TRƯỜNG 30

3.3 AN NINH QUỐC PHÒNG 31

PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 32

1 KẾT LUẬN 32

2 KIẾN NGHỊ 32

2.1 Đối với Chính phủ Việt Nam 32

2.2 Chính quyền địa phương 32

TÀI LIỆU THAM KHẢO 34

Phụ lục và hình ảnh minh họa 35

DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1 Chỉ tiêu so sánh đơn vị Bô-xit, Cao su và Cà phê 8Bảng 2.1 Tình hình sản xuất nhôm trên thế giới 11Bảng 2.2 Bảng liệt kê các hoạt động của dự án và thành phần môi trường có khả năng bị ảnh hưởng do dự án 22

DANH MỤC HÌNH Hình 2.1 Các nước có nguồn Bô-xit lớn nhất thế giới 15

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Tiếng Việt

PHẦN GIỚI THIỆU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Ngày nay, bảo vệ tài nguyên và môi trường đã trở thành vấn đề trọng yếu, mang tính toàn cầu Ở nước ta, vấn đề này đã trở thành sự nghiệp không chỉ của toàn Đảng, toàn dân mà còn là nội dung cơ bản không thể tách rời trong đường lối chủ trương, kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của đất nước Thời gian gần đây, Tây Nguyên nói chung và Đăk Nông nói riêng đang nổi lên vấn đề được quan tâm – khai thác quặng Bô-xit trên địa bàn Đăk Nông Những vấn đề này đã đặt ra những yêu cầu trong công tác quản lý tài nguyên trên địa bàn tỉnh Việc khai thác tài nguyên này đòi hỏi phải được quản lý chặt chẽ bởi lẽ: Bô-xit là một loại tài nguyên quý giá của quốc gia, hoạt động khai thác Bô-xit kéo theo những ảnh hưởng nghiêm trọng đến các nguồn tài nguyên khác (rừng - nguồn tài nguyên lớn của toàn tỉnh sẽ bị ảnh hưởng, một diện tích lớn đất đai bị san ủi phục

vụ việc khai thác và xây dựng cơ sở hạ tầng, tài nguyên nước bị ảnh hưởng…) và ảnh hưởng lớn đến môi trường của vùng

Cuối năm 2007, chính phủ phê duyệt dự án khai thác và chế biến quặng xit ở Tây Nguyên Đến năm 2008 dự án trên chính thức được khởi động bằng việc xây dựng hai cụm dự án thí điểm Tân Rai và Nhân Cơ Dự án này khi đưa ra công luận đã vấp phải hàng loạt sự phản đối từ phía các nhà khoa học, các nhà hoạt động môi trường về tính khả thi cũng như về hệ lụy tới môi trường, văn hóa,

Bô-xã hội và an ninh quốc gia của dự án Dường như mọi việc đã tạm lắng theo thời gian, song tới đầu tháng 10 năm 2010 vụ việc tràn bùn đỏ, một chất thải chính và độc hại từ chu trình sản xuất Bô-xit, tại Hungary và kéo theo hàng loạt những ảnh hưởng về môi trường ở một loạt các nước Bắc Âu lại thổi bùng lên vấn đề nóng bỏng là có hay không tiếp tục dự án trên Đó là một vấn đề bức xúc hiện

nay nên việc nghiên cứu về “Thực trạng và giải pháp khai thác quặng Bô-xit ở

Tây Nguyên” để đề xuất các giải pháp nhằm khắc phục hậu quả của việc khai

thác Bô-xit góp phần hạn chế hệ lụy tới môi trường, văn hóa, xã hội và an ninh quốc gia của dự án, là nguồn lực quan trọng để góp phần phát triển kinh tế xã hội

ở địa bàn tỉnh Tây Nguyên hướng tới phát triển bền vững

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

2.1 Mục tiêu chung

Phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp khai thác Bô-xit ở Tây Nguyên giai đoạn 2008-2012

2.2 Mục tiêu cụ thể

- Phân tích thực trạng khai thác Bô-xit ở Tây nguyên

- Phân tích vấn đề bất cập khi khai thác Bô-xit và hậu quả của việc khai thác Bô-xit đối với kinh tế, xã hội ở Tây Nguyên

- Đề xuất các giải pháp nhằm khắc phục hậu quả của việc khai thác Bô-xit ở Tây Nguyên

3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Phương pháp thu thập số liệu

Dữ liệu được sử dụng để thực hiện chuyên đề là dữ liệu thứ cấp được thu thập, tổng hợp từ các bài báo, tạp chí, internet, các báo cáo số liệu và những bài nghiên cứu trước đó có liên quan đến đề tài nghiên cứu

3.2 Phương pháp phân tích số liệu

- Sử dụng phương pháp thống kê mô tả để phân tích thực trạng khai thác xit ở Tây Nguyên

Bô Sử dụng phương pháp thống kê mô tả để phân tích vấn đề bất cập khi khai thác Bô-xit và hậu quả của việc khai thác Bô-xit đối với kinh tế, xã hội ở Tây Nguyên

- Từ kết quả phân tích, đề xuất những giải pháp nhằm khắc phục hậu quả của việc khai thác Bô-xit ở Tây Nguyên

PHẦN NỘI DUNGCHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1.1 KHÁI QUÁT TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ Ở TÂY NGUYÊN 1.1.1 Nguồn lực tự nhiên

Tây Nguyên được đánh giá là vùng có tiềm năng kinh tế lớn và tầm quan trọng đặc biệt đối với an ninh quốc phòng của cả nước Gồm lãnh thổ của 5 tỉnh

số 5.282 nghìn người và mật độ dân số 97 người/km2 (Diện tích, dân số và mật

độ dân số năm 2011 phân theo địa phương của Tổng cục thống kê, 2011)

Về địa hình, Vùng Tây Nguyên là một bình nguyên nằm trên cao nhưng nó không phải là một cao nguyên duy nhất mà là một loạt cao nguyên liền kề đó là các cao nguyên (CN) Kom Tum cao khoảng 500m, CN Komplông, CN Kon Hà Nừng, Plâycu cao khoảng 800m, CN M'Drak cao khoảng 500m, CN Buôn Ma Thuột cao khoảng 500m, Mơ Nông cao khoảng 800 - 1000m, CN Lâm Viên cao khoảng 1500m, CN Di Linh cao khoảng 900 - 1000m Tất cả những cao nguyên này đều được bao bọc về phía Đông bởi những dãy núi và khối núi cao

Với đặc điểm thổ nhưỡng đất đỏ bazan ở độ cao khoảng 500m đến 600m so với mặt biển, chiếm đến 60% kho đất bazan của cả nước Tây Nguyên rất phù hợp với những cây công nghiệp như càphê, ca cao, hồ tiêu, dâu tằm, cây điều, cao su Cà phê là cây công nghiệp quan trọng số một ở Tây Nguyên, Tây Nguyên cũng là vùng trồng cao su lớn thứ 2 sau Đông Nam bộ

Tây Nguyên là vùng có nhiều diện tích rừng với thảm sinh vật đa dạng Thực vật ở Tây Nguyên rất phong phú về chủng loại, giàu có về khối lượng Về cây trồng có nhiều loại đặc sản có giá trị kinh tế như các loại cây công nghiệp dài và ngắn ngày, các cây ăn quả, cây dược liệu, rau cao cấp và cây cảnh Thực vật rừng

ở Tây Nguyên có nhiều loài Đến nay đã biết trên 3000 loài thực vật bậc cao, 600 loài gỗ lớn, nhiều loại đặc hữu…Rừng ở Tây Nguyên có chức năng phòng hộ lớn Tuy nhiên nạn phá rừng, huỷ diệt tài nguyên tự nhiên và khai thác lâm sản bừa bãi chưa ngăn chặn được tại đây có thể dẫn đến nguy cơ làm nghèo kiệt rừng

và thay đổi môi trường sinh thái

Khí hậu ở Tây Nguyên mang những sắc thái đặc biệt của một vùng khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa cao nguyên, nói chung là ôn hoà, mát, khô, ít có bão và sương muối Khí hậu có hai mùa rõ rệt Mùa khô từ tháng 11 đến giữa tháng 5, mùa mưa từ cuối tháng 5 đến tháng 10 Đất bazan là loại đất không giữ nước, nước mưa trượt đi trên bề mặt Vào mùa khô Tây Nguyên gần như hoàn toàn không có nước Do ảnh hưởng của độ cao nên trong khi ở các cao nguyên cao

400 - 500m khí hậu tương đối mát và mưa nhiều, riêng CN cao trên 1000m (Đà Lạt) thì khí hậu lại mát mẻ quanh năm như vùng ôn đới

Về sông ngòi, Tây Nguyên là đầu nguồn của nhiều dòng sông dài, sông ở Tây Nguyên thường có lưu vực lớn và mạng lưới nhánh dày đặc, chảy qua những địa hình phức tạp, tạo nên nhiều thác gềnh Có 4 hệ thống sông chính: Thượng Xêxan, Thượng Srêpok, Thượng sông Ba, sông Đồng Nai Tổng lượng nước mặt hàng năm trung bình 50 tỉ m3 Hệ thống sông ở đây có tiềm năng lớn về thuỷ điện, đặc biệt trên Sông Xêxan và Sông Srêpok Tiềm năng thuỷ điện của sông Xêxan được đánh giá là đứng thứ 3 trong hệ thống sông của Việt Nam, ước tính

có tổng công suất trên 1.700 MW, tổng sản lượng điện trung bình hàng năm gần 10,5 tỉ KWh, đã được quy hoạch thành 6 bậc thang thuỷ điện: Yaly, Xêxan 3, Plei Krông, Xêxan 4, Thượng Komtum, Xêxan 3A Sông Srêpok được quy hoạch xây dựng 6 nhà máy thuỷ điện gồm: Đức Xuyên, TuaSrah, Ku Ốp, ĐrâyHơLinh, Srêpok 3, Srêpok 4 Tuy nhiên chế độ dòng chảy của sông ngòi chịu tác động của khí hậu và khó khăn lớn nhất của Tây Nguyên là thiếu nước vào mùa khô

Khoáng sản ở Tây Nguyên có Bô-xit, quặng vàng, vật liệu xây dựng, đá quý, than bùn, than nâu Việt Nam được xác định là một trong những nước có nguồn Bô-xit lớn trên thế giới Tổng trữ lượng quặng Bô-xit đã xác định và tài nguyên

dự báo khoảng 5,5 tỷ tấn (đứng thứ 3 thế giới), trong đó khu vực miền Bắc khoảng 91 triệu tấn, còn lại tập trung chủ yếu ở khu vực miền Nam khoảng 5,4 tỷ tấn, tập trung chủ yếu ở Tây Nguyên Trữ lượng đã xác định khoảng 4,4 tỷ tấn,

dự báo khoảng 1 tỷ tấn Đây là yếu tố quan trọng và quyết định việc phát triển ngành công nghiệp khai thác Bô-xit, sản xuất alumin và nhôm kim loại Việt Nam Bô-xit là nguồn tài nguyên lớn, là cơ sở để hình thành ngành công nghiệp luyện nhôm phát triển lâu dài, là một nguồn lực quan trọng góp phần vào quá

trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Tây Nguyên có khoảng 21 điểm có vàng (khoảng 8,82 tấn vàng gốc) phân bố ở tỉnh Komtum, Gia Lai…

1.1.2 Nguồn lực kinh tế - xã hội

Những điều kiện đặc thù của Tây Nguyên về tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên đã khiến cho Tây Nguyên có nhiều điểm khác biệt với các vùng khác trong

cả nước Về mặt xã hội, Tây Nguyên là một vùng dân tộc rất đặc thù, đặc biệt nhạy cảm

Năm 2011 dân số Tây Nguyên là 5.282.000 người, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số là 2.075.826 người (39,3%) Nhiều dân tộc thiểu số chung sống với dân tộc Việt ở Tây Nguyên như Bana, Êđê, Côh, Mạ, Xơđăng, Mơnông…có nét văn hoá đặc trưng mà người ta thường nói đến nhà Rông, nhà Dài, cồng chiêng, các loại nhạc cụ độc đáo, các lễ hội…gắn với làng và rừng Tây Nguyên Ngày 15/11/2005 “Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên” được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới, tức là không phải UNESCO công nhận cồng chiêng hay âm nhạc cồng chiêng là di sản văn hoá mà là “Không gian văn hoá cồng chiêng” không gian ấy tức là rừng và làng

Các dân tộc ở Tây Nguyên có truyền thống văn hoá, truyền thống yêu nước và trung thành với sự nghiệp cách mạng Nằm trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam họ đã làm nên nhiều chiến công to lớn trong sự nghiệp bảo vệ tổ quốc Từ khi thống nhất đất nước đến nay, với chính sách phân bố lại dân cư, lao động và xây dựng vùng kinh tế mới Tây Nguyên đã có nhiều đổi thay và phát triển không ngừng Tuy nhiên, điểm yếu của người dân Tây Nguyên là trình độ đào tạo của người lao động có hạn Việc phát triển nguồn lực con người, tiếp nhận nền văn hoá mới và bảo tồn những tinh hoa văn hoá bản địa của Tây Nguyên cần được đặt ra trong chiến lược khai thác nguồn tài nguyên nhân văn của vùng

1.2 MỘT SỐ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ Ở TÂY NGUYÊN HIỆN NAY

Dựa trên những thế mạnh về điều kiện tự nhiên của vùng Phát triển cây công nghiệp là định hướng đã được chính phủ Việt Nam lựa chọn từ trước đến nay, có đầy đủ căn cứ khoa học và kinh tế xã hội đã và đang được thực tế của Tn chứng minh là hoàn toàn đúng đắn Với định hướng đó Tây Nguyên trở thành vùng kinh

tế trọng điểm chuyên canh cây công nghiệp lớn nhất cả nước

Phát triển cây công nghiệp là “phát triển xanh” và sạch vì cây công nghiệp không chỉ có tác dụng lấy lại mầu xanh cho Tây Nguyên mà còn có tác dụng giữ

độ ẩm, hạn chế các thảm hoạ thiên tai như lũ quét, lũ ống, chống khả năng khô cằn, điều hoà nguồn cung cấp nước cho các tỉnh hạ lưu

Về hiệu quả kinh tế trong những năm gần đây cây công nghiệp ở Tây Nguyên mang lại hiệu quả kinh tế cao cho vùng nói riêng và đóng góp lớn cho nền kinh tế đất nước nói chung Nhu cầu tăng kim ngạch xuất khẩu cà phê, chè, tiêu, điều, cao su…trong cân bằng ngân sách của nhà nước đang ngày càng tăng Trong hoàn cảnh Việt Nam ra nhập WTO, thị trường cho các sản phẩm cây công nghiệp ngày càng đảm bảo Theo đánh giá của các chuyên gia, sản phẩm các cây công nghiệp trên vùng đất đỏ bazan có thể dần thay thế kim ngạch xuất khẩu của dầu thô(với trữ lượng có hạn và sản lượng dang ngày càng giảm) của Việt Nam Định hướng phát triển Du lịch, dựa trên lợi thế Tây Nguyên có địa hình cao, khí hậu mát mẻ như Đà Lạt, còn một số nơi có độ cao từ 800 - 1000m trở lên có thể hình thành thêm 1 hay 2 Đà Lạt mới để phát triển du lịch như Mang Đen (Komplong, Kom Tum) …Nếu khai thác hết tiềm năng du lịch tự nhiên, nhân văn thì đó sẽ là nguồn của cải vô cùng giàu có và lợi thế đặc biệt được tạo hoá ban cho đất nước ta để làm giàu Tây Nguyên và cho cả nước Bằng trí tuệ và tiềm năng của dân tộc rất có thể chúng ta phát huy lợi thế này xây dựng ở Tây Nguyên những trung tâm giáo dục đại học, nghiên cứu khoa học, an dưỡng, du lịch và các dịch vụ khác…vừa phát triển Tây Nguyên vừa bảo tồn và làm giàu văn hóa Tây Nguyên và cả nước, có sức hấp dẫn đối với toàn khu vực và trên thế giứi Như vậy đất nước ta sẽ có thêm một cầu nối kinh tế và văn hoá rất quan trọng để đi vào khai thác dịch vụ, kinh tế tri thức và hội nhập Đây cũng là một định hướng phát triển cho Tây Nguyên trong tương lai

Một định hướng mới trong phát triển kinh tế Tây Nguyên đó là Tháng 11-2007 thủ tướng chính phủ đã kí quyết định 167 phê duyệt quy hoạch phân vùng, thăm

dò, khai thác, chế biến, sử dụng quặng Bô-xit từ giai đoạn 2007- 2015 Tập đoàn than và khoáng sản Việt Nam cũng đã thăm dò, đầu tư một số công trình khai thác Bô-xit, luyện alumin tại Tây Nguyên

Đúng là Tây Nguyên có trữ lượng lớn về Bô-xit, là nguồn tài nguyên quý đang nằm sâu dưới lòng đất, dưới lớp phủ thực vật rừng, vùng cây công nghiệp và dưới

“không gian văn hoá” Tây Nguyên Quyết định phê duyệt dự án khai thác này của chính phủ đang gây xôn xao dư luận, nó trở thành vấn đề nóng bỏng hiện nay mà trên khắp các phương tiện thông tin và các tờ báo bàn luận Các nhà khoa học đưa

ra phân tích “lợi - hại” của dự án để tìm câu trả lời từ phía chính phủ

Với vốn đầu tư rất lớn từ 172 đến 227 tỉ USD - dự án của Tập Đoàn Than Khoáng Sản Việt Nam (TKV) khai thác quặng Bô-xit để chế biến thành alumin

và luyện nhôm vẽ ra một viễn cảnh huy hoàng, với trữ lượng tiềm năng đứng hàng thứ ba thế giới Việt Nam có thể nhanh chóng trở thành một cường quốc nhôm của thế giới biến vùng đất Tây Nguyên – Nam Trung Bộ thành một chuỗi thành phố công nghiệp từ Đắc Nông qua Lâm Đồng kéo xuống tận Bình Thuận Đây quả thực là một bức tranh đẹp, là một định hướng phát triển mới cho Tây Nguyên nhưng tại sao lại có rất nhiều ý kiến phản biện, bàn luận xoay quanh dự

án này ?

Trên trang báo điện tử TuanVietNam.net đã giới thiệu thư của một nhóm các nhà khoa học (TS Nguyễn Đông Hải – Nhà văn Nguyên Ngọc – TS Nguyễn Thành Sơn) gửi lãnh đạo Đảng, Nhà nước kiến nghi tạm dung triển khai các dự

án Bô-xit ở Tây Nguyên: “ Bô-xit - alumina hay cây công nghiệp” nhóm các nhà khoa học nay đưa ra ý kiến “ Phát triển Bô-xit là một định hướng hoàn toàn mới nhưng rất nguy hiểm, xét về mặt khoa học và kinh tế xã hội Tuy chưa được thực

tế của Việt Nam chứng minh nhưng trên thế giới có rất nhiều ví dụ điển hình” Trái với ưu điểm của định hướng phát triển cây công nghiệp thì “ phát triển Bô-xit là phát triển huỷ diệt màu xanh, xâm hại đến thảm thực vật và làm ô nhiễm không chỉ Tây Nguyên mà cả các tỉnh dưới hạ lưu” về hiệu quả kinh tế các tính toán cho thấy hiệu quả kinh tế của các dự án Bô-xit thấp hơn phát triển cây cao

su và cà phê, cụ thể:

Bảng 1.1 Chỉ tiêu so sánh đơn vị Bô-xit, Cao su và Cà phê

Nguồn: Tổng hợp từ tuanvietnam.net (2009)

Đây là những số liệu còn khả quan đối với Bô-xit, con số thực sau này dự đoán chắc chắn còn thay đổi theo hướng có lợi hơn cho cao su và cà phê Liệu định hướng mới này có mang lại sự phát triển bền vững cho Tây Nguyên hay không? Các tính toán cho thấy, hiệu quả kinh tế của các dự án Bô-xit thấp hơn nhiều

so với cao su và cà phê Cùng với một số tiền bỏ ra (tạm lấy tổng mức đầu tư theo tính toán ban đầu của dự án Bô-xit Nhân Cơ là 2938,8 tỷ đồng), nếu phát triển Bô-xit, chủ đầu tư sẽ làm mất đi 4000 ha cây công nghiệp, nếu phát triển cây công nghiệp chủ đầu tư sẽ trồng mới được 34.754 hecta cao su, hay 58.777 hecta cà phê

Tổng doanh thu hàng năm của Bô-xit chỉ đạt 1.450 tỷ đồng, còn của cao su là 2.242 tỷ đồng, cà phê là 5.878 tỷ đồng Khả năng thanh toán nợ của các dự án cao

su và cà phê cao hơn của Bô-xit khoảng 5 lần; Khả năng đóng góp cho ngân sách địa phương của cao su cao hơn 23 lần, cà phê cao hơn 72 lần Tổng lao động sử dụng của Bô-xit chỉ có tối đa 5000 người (chủ yếu di dân từ nơi khác đến), nhưng của cao su là 173.000 người, cà phê là 588.000 người (chủ yếu là lao động tại chỗ) 1.3 SƠ LƯỢC VỀ BÔ-XIT

1.3.1 Khái niệm

Bô-xit (Bauxite): là một loại quặng nhôm trầm tích có màu hồng, nâu được hình thành từ quá trình phong hóa các đá giàu nhôm hoặc tích tụ từ các quặng có trước bởi quá trình xói mòn Quặng Bô-xit phân bố chủ yếu trong vành đai xung quanh xích đạo đặc biệt trong môi trường nhiệt đới Từ Bô-xit có thể tách ra alumina (Al203), nguyên liệu chính để luyện nhôm trong các lò điện phân, chiếm 95%

lượng Bô-xit được khai thác trên thế giới Tên gọi của loại quặng nhôm này được đặt theo tên gọi làng Les Baux-de-Provence ở Miền Nam nước Pháp, tại đây nó được nhà địa chất học là Pierre Berthier phát hiện ra lần đầu tiên năm 1821

1.3.2 Phân loại

Quặng Bô-xit ở Việt Nam thuộc 2 loại chính:

+ Thứ nhất: Bô-xit nguồn gốc trầm tích tập trung ở các tỉnh phía Bắc như Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Giang, Sơn La và Nghệ An

+ Thứ hai: Bô-xit nguồn gốc phong hố laterit từ đá bazen tập trung ở các tỉnh phía nam như Kon Tum, Đắk Nông, Lâm Đồng, Đồng Nai, Bình Dương, Phú Yên và Quảng Ngãi

1.3.3 Khoa học kĩ thuật

1.3.3.1 Công nghệ Bayer (phương pháp thuỷ luyện) - phương thức tinh

luyện quặng Bô-xit để sản xuất ra quặng tinh alumina

Trong quặng Bô-xit có đến 30-54% là alumina (Al2O3), phần còn lại là các silica, nhiều dạng ôxít sắt, và điôxít titan Alumina phải được tinh chế trước khi

có thể sử dụng để điện phân sản xuất ra nhôm kim loại Trong tiến trình Bayer, Bô-xit bị chuyển hóa bởi một luồng dung dịch natri hydroxit (NaOH) nhiệt độ 175°C để trở thành hydroxit nhôm, Al(OH)3 tan trong dung dịch hydroxit theo phản ứng sau:

Al2O3 + 2 OH − + 3 H2O → 2 [Al(OH)4]−Các thành phần hóa học khác trong Bô-xit không hòa tan theo phản ứng trên được lọc và loại bỏ ra khỏi dung dịch tạo thành bùn đỏ, quặng đuôi của quặng Bô-xit Chính thành phần bùn đỏ này gây nên vấn nạn môi trường về vấn đề đổ thải giống như các loại quặng đuôi của các khoáng sản kim loại màu nói chung Tiếp theo, dung dịch hydroxit được làm lạnh và hydroxit nhôm ở dạng hòa tan phân lắng tạo thành một dạng chất rắn, bông, có màu trắng Khi được nung nóng lên tới 1050°C (quá trình canxit hóa), hydroxit nhôm phân rã vì nhiệt trở thành alumina và giải phóng hơi nước:

2 Al(OH)3 → Al2O3 + 3 H2O Công nghệ Bayer là công nghệ thải bùn đỏ “ướt”, trong khi nhiều nước trên thế giới áp dụng công nghệ hiện đại là thải “khô”, hạn chế tối đa chất độc thải ra môi trường

1.3.3.2 Xử lí bùn đỏ

Theo quy trình sản xuất hiện nay, muốn sản xuất 1 tấn nhôm cần phải có 2 tấn alumin, tức phải khai thác ít nhất 4 tấn quặng Bô-xit Và quá trình này thải ra đến 3 tấn bùn đỏ là một chất thải cực kỳ nguy hại, thậm chí chứa phóng xạ mà ngay cả các nước phát triển như Mỹ, Nhật cũng không có cách nào xử lý ngoài việc chôn lấp Nếu thải trực tiếp ra môi trường sẽ có khả năng gây ra các hậu quả sau đây:

 Thứ nhất, phải sử dụng diện tích đất lớn để lưu trữ, làm mất khả năng sử dụng đất trong thời gian dài

 Thứ hai, khối lượng bùn thải lớn, trong mùa mưa có nguy cơ gây ra rửa trôi,

lũ bùn làm ô nhiễm môi trường nước mặt trên diện rộng

 Thứ ba, lượng xút dư thừa trong bùn đỏ, thấm vào đất gây ô nhiễm, đồng thời ngấm xuống đất gây ô nhiễm cả nguồn nước ngầm

 Thứ tư, kích thước các hạt bùn đỏ rất nhỏ, có khuynh hướng dễ vỡ khi khô, nên trong quá trình làm khô, bụi bùn đỏ có khả năng phát tán vào không khí

do gió, ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ con người và môi trường sinh thái Sự

cố vỡ đập hồ chứa bùn đỏ tại mỏ khai thác và chế biến Bô-xit ở Hungary tiếp tục thu hút sự quan tâm của mọi giới trong mối liên hệ với các dự án khai thác Bô-xit của nước ta

Việc lưu giữ bùn đỏ chỉ đảm bảo khi hệ thống rửa và lọc nước cũng như cân bằng nước được quản lý và kiểm soát chặt chẽ Các vùng có mỏ Bô-xit lớn ở Tây Nguyên là những vùng mưa lớn của Việt Nam Các hồ chứa bùn đỏ ở dự án Tân Rai và Nhân Cơ tuy đã được chọn ở những thung lũng có diện tích hứng nước nhỏ, nhưng nếu mưa lớn bất thường, lũ từ các thung lũng khác tràn sang mà vận hành thoát nước không kịp, nước sẽ đẩy bùn đỏ chảy tràn khỏi hồ chứa và phát tán ra môi trường

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VIỆC KHAI THÁC BÔ-XIT Ở TÂY NGUYÊN 2.1 THỊ TRƯỜNG THẾ GIỚI VỀ NHÔM

Nhôm (aluminum) là kim loại nhẹ ngày càng chiếm vị trí quan trọng kinh tế thế giới Năm 1991 kinh tế thế giới tiêu thụ khoảng 24 triệu tấn nhôm, mười lăm năm sau (2005) là 63 triệu tấn, đến giai đoạn 2011-2012 tuy có giảm nhưng theo

số liệu gần đây nhu cầu về nhôm trên thế giới đã tăng trở lại, cụ thể, năm 2012 là 47,4 triệu tăng 5,5% so với 2011 Xu thế này tiếp tục duy trì do có nhiều nền kinh tế mới nổi lên - đặc biệt là Trung Quốc và do nhôm ngày càng thay thế nhiều loại vật liệu và kim loại khác nhờ tiến bộ khoa học công nghệ và kĩ thuật Tuy nhiên thị trường nhôm dồi dào vì nguồn cung cấp rất phong phú

Bảng 2.1 Tình hình sản xuất nhôm trên thế giới

Nguồn: WORLD ALIMINIUM

Tình hình sản xuất nhôm qua các năm tăng đột biến Cụ thể từ 2008-2012 sản xuất tăng 14,93% từ 83,28 triệu tấn lên 95,71 triệu tấn Giai đoạn 2008-2009 có

sự giảm sút từ 83,28 triệu tấn xuống 77,46 triệu tấn, nguyên nhân chủ yếu là do tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 2008 làm cho giá nguyên vật liệu đầu vào phục vụ cho công tác sản xuất nhôm tăng lên đáng kể Giai đoạn 2010-

2012 tình hình sản xuất và khai thác nhôm đã dần trở lại trạng thái cân bằng Cụ thể từ 2010-2012 sản lượng khai thác tăng 12,19% từ 85,31 triệu tấn lên 95,71 triệu tấn nhưng khai thác với tốc độ lại giảm dần từ 10,13% đến 3,91% do giá điện tăng và áp lực môi trường ngày càng lớn

Trữ lượng quặng Bô-xit trên thế giới rất lớn so với nhu cầu khai thác và khả năng khai thác, lại nằm rải rác nhiều nơi trên thế giới, do đó dù được coi là quý nhưng nhôm vẫn không phải là kim loại hiếm Giá nhôm dao động theo cung cầu

và theo biến động của tình hình kinh tế thế giới; Tháng 3 – 2008 giá nhôm trên thị trường thế giới là 3380 USD/tấn, đến tháng 10/2008 chỉ còn 2850 USD/tấn Trên thế giới trong vòng hai, ba thập kỉ nay có nhiều thay đổi lớn; Sản xuất giảm dần ở Tây Âu, một số nơi ở Bắc Mỹ và Bắc Thái Bình Dương để chuyển

mạnh vào vùng kém phát triển hơn như Úc, Nam Thái Bình Dương, Trung Quốc,

Ấn Độ…nguyên nhân cơ bản của sự chuyển dịch này là do giá thành và vấn đề môi trường Nguồn cung cấp quặng sơ chế alumina cho công nghiệp nhôm ở châu âu hiện nay chủ yếu là Úc, Nam Mỹ và Nam Phi Ở Châu âu (trừ Nga) sản xuất nhôm tăng không đáng kể, thậm trí có xu hướng giảm mạnh như ở các nước Đức, Pháp, Ý, riêng ở Anh nhiều năm nay không có số liệu thống kê (có lẽ hoàn toàn đóng cửa)

Sản lượng nhôm của các nước Tây Âu 18 tháng qua tiếp tục giảm đi 0,35 tr.tấn, dự báo trong vòng một năm tới sẽ giảm tiếp 0,3 triệu tấn Trừ các nước trong khối CIS cũ, sản xuất nhôm ở Châu Âu hiện nay đạt mức khoảng 8 triệu tấn/năm Bắc Mỹ đã chấm dứt thời kì hoàng kim công nghiệp luyện nhôm của mình vào khoảng đầu thập kỉ 1970, hiện nay sản xuất rừng lại ở mức khoảng 7 triệu tấn/năm Nguyên nhân chủ yếu khiến sản xuất nhôm ở châu Âu chững lại và giảm là do giá điện và vấn đề môi trường

Từ sự thay đổi của tình hình nhôm trên thế giới trong nửa thế kỉ trước, những người làm chính sách của các tập đoàn, nhà nước…và các nhà nghiên cứu đã tổng kết: Để đi tới quyết định sản xuất nhôm hay không cần đáp ứng thoả đáng các điều kiện sau đây (xếp theo thứ tự quan trọng của các yếu tố):

1 Có nguồn điện dồi dào

2 Có nguồn nước dồi dào

3 Nơi khai thác có vị trí và địa thế hoang váng thuận lợi cho giải quyết thoả đáng vấn đề bảo vệ môi trường (nước thải và bùn đỏ)

4 Có khả năng giảm xuống mức thấp nhất chi phí vận tải

5 Có trữ lượng Bô-xit dồi dào với hàm lượng cho phép đạt 4/2/1 (4 tấn quặng làm ra 2 tấn alumina rồi từ đó ra 1 tấn nhôm, nếu không giá thành sã quá đắt)

6 Có nguồn lao động rẻ

Chuyên gia của những tập đoàn nhôm lớn nhất nhì thế giới như RUSAL, ALCOA, ALCAN…đưa ra ý kiến : nếu không có giá điện khoảng 35 đến 40 USD/1MWh (3,5 – 4 cent/Kwh) với đủ 6 yếu tố để làm nhôm như đã nêu trên, thì không thể nói là có điều kiện lý tưởng để sản xuất nhôm (Trung Quốc hiện đang sản xuất nhôm với giá 5 cent/Kwh) Chính vì vậy mà sản xuất nhôm ở các nước Tây Âu đang giảm, phần còn được duy trì chủ yếu là để phục vụ công nghiệp sản

xuất nhôm cao cấp, hợp kim, nhất là các hợp kim cao cấp Ngay tập đoàn ALCOA hiện nay có ½ công suất sản xuất nhôm tại Texas phải đóng cửa vì không chịu nổi giá điện Ả rập Thống Nhất Emirat (EAU) đang doạ cắt hơi đốt

để sản xuất điện cho lò luyện nhôm lớn nhất thế giới (Trị giá 5 tỉ USD) của tập đoàn RioTinto đặt tại nước này, nếu RioTinto không chấp nhận giá gas mới…(EAU vừa giàu về năng lượng, nước và có vị trí địa lí và bờ biển có thể nói

là lý tưởng cho công nghiệp luyện nhôm)

Ở Trung Quốc, nhu cầu về nhôm và sản xuất nhôm của Trung Quốc trong vòng một thập kỉ nay tăng đột biến Trung Quốc chiếm khoảng 3% trữ lượng boxít thế giới, hang năm tiêu thụ trên 10% sản lượng nhôm của thế giới và còn tăng nhanh trong những năm tới, sở dĩ như vậy là vì Trung Quốc có chủ trương chiến lược tranh thủ sự chuyển dịch công nghiệp sản xuất ô tô và máy bay vào Trung Quốc để sớm trở thành một cường quốc xuất khẩu hai mặt hàng quan trọng này Trung Quốc phát triển mạnh sản xuất nhôm, đứng thứ hai trên thế giới (sau Úc) Nhưng vấn đề hiện nay là giá alumina giảm và khó khăn lớn nhất đối với Trung Quốc hiện nay là môi trường nơi khai thác Bô-xit bị ô nhiễm nghiêm trọng, nhiệt độ không khí tăng lên và tàn phá nghiêm trọng các vùng chung quanh Trung Quốc đang thực hiện một chiến dịch dài hạn và quyết liệt “chinh phục” thị trường Bô-xit thế giới, mở rộng thị trường cung cấp alumina

Theo tin ngày 7/1/2009 trên trang web Tuanvietnam.net đã đưa tin “ALCOA

và những công ty đối thủ như Rio Tinto Group và Century Aluminum Co đang

cố gắng cắt giảm chi phí Kinh tế toàn cầu suy thoái, nhu cầu nhôm giảm mạnh” Các hãng sản xuất nhôm lớn này thông báo cắt giảm sản xuất và nhân sự, nguyên nhân chính là do nhu cầu về nhôm và giá nhôm giảm hàng loạt Như vậy, tình hình thị trường nhôm trên thế giới hiên nay có nhiều biến động, giá nhôm giảm 2.2 QUI TRÌNH CHẾ BIẾN QUẶNG BÔ-XIT THÀNH NHÔM

2.2.1 Nguyên liệu

Nguyên liệu để sản xuất nhôm là quặng Bô-xit Al2O3+2H2O Bô-xit thường lẫn tạp chất là Fe2O3 và SiO2 Sau khi loại bỏ tạp chất bằng phương pháp hoá học thu được Al2O3 gần nguyên chất

1800C

~ 9000C

Quy trình làm sạch nguyên liệu

- Nấu quặng trong NaOH đặc:

Al2O3 +2NaOH 2NaAlO2 + H2O

- Lọc bỏ chất rắn, xử lý dung dịch bằng CO2

NaAlO2 + CO2 + 2H2O Al(OH)3 + NaHCO3

- Lọc lấy kết tủa, nung ở nhiệt độ cao thu được Al2O3

2Al(OH)3 Al2O3 + 3H2O

2.1.2 Điện phân nhôm ôxít nóng chảy

- Nhiệt độ nóng chảy của Al2O3 rất cao (20500C) vì vậy phải hoà tan Al2O3

trong Criolit nóng chảy để hạ nhiệt độ nóng chảy của hỗn hợp xuống 9000C Việc làm này vừa tạo ra được chất lỏng có tính dẫn điện tốt hơn Al2O3 nóng chảy Mặt khác, hỗn hợp này có khối lượng riêng nhỏ hơn nhôm, nổi lên trên và bảo vệ nhôm nóng chảy không bị ôxi hoá bởi O2 trong không khí

- Quá trình điện phân:

Cực âm (catot) của thùng điện phân là 1 tấn than chì nguyên chất được bố trí ở đáy thùng, ở catot xảy ra quá trình khử Ion Al3+ thành Al:

Al3+ + 3e  Al Nhôm nóng chảy được định kì tháo ra từ đáy thùng

Cực dương (anot) cũng là những khối than chì lớn Ở anot xảy ra quá trình oxi hoá ion O2- thành khí O2: 2O2  O2 + 4e Khí O2 ở nhiệt độ cao đốt cháy C thành khí CO và CO2 Vì vậy, sau một thời gian phải thay thế điện cực dương

Như vậy, Quá trình sản xuất nhôm là quá trình tiêu tốn nhiều năng lượng điện

và nguồn nước

2.3 TÀI NGUYÊN BÔ-XIT Ở VIỆT NAM

Trước hết, Bô-xit là một khoáng vật tương đối phổ biến, thuộc số các khoáng vật chủ yếu trong cấu tạo của vỏ trái đất Hơn 90% Bô-xit được sử dụng cho sản xuất alumina và từ alumina sản xuất ra aluminium (trên thế giới, phần lớn các nước đều dùng “aluminium” để gọi nhôm kim loại, riêng Mỹ, bỏ đi chữ “i” cuối cùng) Nhưng để sản xuất ra nhôm kim loại, người ta có thể không cần đến Bô-xit,

mà có thể dùng các khoáng vật khác như đất sét caolanh, các khoáng vật kim loại khác, diệp thạch chứa dầu, than có độ tro cao Vì vậy, Bô-xit không được coi là khoáng vật quý hiếm (vì phổ biến ở khắp nơi và có thể được thay thế bằng các sản phẩm khác) Điều dễ hiểu, trên thế giới, không có nước nào coi Bô-xit là khoáng

sản chiến lược Tương tự, sản phẩm chủ yếu từ quặng Bô-xit là nhôm cũng không được xếp vào các kim loại quý hiếm, chỉ được coi là "kim loại cơ sở"

Ngoài ra, vì trữ lượng Bô-xit hiện đủ lớn và chi phí khai thác Bô-xit hiện nay trên thế giới thấp, nên các quy trình công nghệ sản xuất nhôm từ các nguồn thay thế khác mới chỉ dừng ở giai đoạn thí nghiệm Về mặt khoa học, than có độ tro cao, diệp thạch chứa dầu là nguồn năng lượng hóa thạch có thể thay thế Bô-xit để sản xuất nhôm Nhưng Bô-xit không thể thay thế các nguồn năng lượng hóa thạch để sản xuất ra năng lượng như một số người lầm tưởng

Trên thế giới, quặng Bô-xit có nhiều ở Guinea, Việt Nam, Australia, Brazil, Jamaica, Ấn Độ,…

(Nguồn: U.S Geological Survey, Mineral Commodity Summaries, Tháng 1 năm 2009)

Hình 2.1 Các nước có nguồn Bô-xit lớn nhất thế giới Nguồn tài nguyên Bô-xit của Việt Nam tập trung chủ yếu ở các tỉnh khu vực Tây Nguyên với trữ lượng và tài nguyên dự báo khoảng 5,4 tỷ tấn, trong đó Đăk Nông khoảng 3,4 tỷ tấn (chiếm 63% tổng trữ lượng), Lâm Đồng khoảng 975 triệu tấn (chiếm 18%), Gia Lai - Kon Tum khoảng 806 triệu tấn (chiếm 15%) và Bình Phước khoảng 217 triệu tấn (chiếm 4%) (2009) Mặc dù Tây Nguyên là địa bàn kinh tế - xã hội còn khó khăn, cơ sở hạ tầng và trình độ dân trí còn hạn chế, nhưng lại là khu vực có lợi thế về nguồn tài nguyên Bô-xit chiếm 98,2% tổng trữ lượng và tài nguyên Bô-xit Ngoài ra, tại các tỉnh phía Bắc (Cao Bằng, Lạng Sơn) cũng có một số mỏ quặng Bô-xit với tổng tài nguyên được đánh giá không đủ lớn

7,4 5,8

2,1 2 1,9 0,7

8,6 7,9 5,5

2,5 2,5 0,9