Tuyển chọn xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập Hóa học phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông (Chương Sắt và một số kim loại quan trọng – Hóa học 12)

TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG SẮT VÀ MỘT SỐ KIM LOẠI QUAN TRỌNG HOÁ HỌC LỚP 12 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH .... Do vậy các giáo viên cần

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- o0o  -

NGUYỄN THỊ THU HƯỜNG

TUYỂN CHỌN XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG

HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG SẮT VÀ MỘT SỐ KIM LOẠI QUAN

TRỌNG - HÓA HỌC 12 )

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC

HÀ NỘI – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- o0o  -

NGUYỄN THỊ THU HƯỜNG

TUYỂN CHỌN XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG SẮT VÀ MỘT SỐ KIM LOẠI QUAN TRỌNG -

HÓA HỌC 12 )

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HÓA HỌC)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học : PGS TS Nguyễn Thị Sửu

HÀ NỘI - 2014

MỤC LỤC

Lời cảm ơn Error! Bookmark not defined

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt Error! Bookmark not defined

Danh mục các bảng biểu, sơ đồ Error! Bookmark not defined

Danh mục các biểu đồ, hình vẽ Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY

HỌC HÓA HỌC Error! Bookmark not defined

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined

1.2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy họcError! Bookmark not defined

1.2.1 Một số quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dụcError! Bookmark not defined

1.2.2 Đổi mới phương pháp dạy học chú trọng phát triển năng lực của học

sinh Error! Bookmark not defined

cực Error! Bookmark not defined 1.3.1 Khái niệm phương pháp dạy học tích cựcError! Bookmark not defined

1.3.2 Những dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cựcError! Bookmark not defined

1.4 Dạy học và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh Error! Bookmark not defined

1.4.1 Khái niệm năng lực và các năng lực cần phát triển cho HS THPTError! Bookmark not defined 1.4.2 Khái niệm và những biểu hiện của năng lực sáng tạo Error! Bookmark not defined

1.4.3 Phương pháp đánh giá năng lực sáng tạoError! Bookmark not defined

1.4.4 Biện pháp phát triển năng lực sáng tạo Error! Bookmark not defined

1.5 Bài tập hoá học - một phương tiện phát triển năng lực sáng tạo cho HS Error! Bookmark not defined

1.5.1 Khái niệm bài tập hoá học Error! Bookmark not defined

1.5.2 Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hoá học trong dạy họcError! Bookmark not defined

1.5.3 Phân loại bài tập hoá học Error! Bookmark not defined

1.5.4 Xu hướng phát triển của BTHH Error! Bookmark not defined

1.5.5.Quan hệ giữa bài tập hoá học và việc rèn luyện năng lực tư duy, sáng

tạo cho học sinh Error! Bookmark not defined

1.6.Điều tra thực trạng trong việc sử dụng BTHH trong dạy học để phát

triển năng lực tư duy sáng tạo của học sinh Error! Bookmark not defined

1.6.1 Mục đích điều tra Error! Bookmark not defined 1.6.2 Nội dung và phương pháp điều tra Error! Bookmark not defined 1.6.3 Kết quả điều tra Error! Bookmark not defined

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG

BÀI TẬP CHƯƠNG SẮT VÀ MỘT SỐ KIM LOẠI QUAN TRỌNG

HOÁ HỌC LỚP 12 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO

CHO HỌC SINH Error! Bookmark not defined 2.1.Phân tích nội dung cấu trúc chương Sắt và một số kim loại quan

trọng hoá học lớp 12 THPT Error! Bookmark not defined

2.1.1.Mục tiêu chương Sắt và một số kim loại quan trọng hoá học lớp 12

THPT Error! Bookmark not defined

2.1.2.Cấu trúc, nội dung chương Sắt và một số kim loại quan trọng hoá học

lớp 12 THPT Error! Bookmark not defined

2.1.3.Những điểm cần lưu ý về nội dung và phương pháp dạy học chương Sắt

và một số kim loại quan trọng hoá học lớp 12 THPT Error! Bookmark not defined

2.2.Nguyên tắc lựa chọn, xây dựng hệ thống bài tập phát triển năng lực

tư duy sáng tạo Error! Bookmark not defined

2.2.1.Nguyên tắc lựa chọn bài tập để phát triển năng lực sáng tạo cho HSError! Bookmark not defined

2.2.2.Nguyên tắc và qui trình xây dựng hệ thống bài tập để phát triển năng lực

sáng tạo của HS Error! Bookmark not defined 2.2.3 Nguyên tắc sắp xếp hệ thống bài tập Error! Bookmark not defined

2.3.Hệ thống bài tập chương và một số biện pháp sử dụng BTHH nhằm

rèn luyện năng lực tư duy sáng tạo Error! Bookmark not defined

2.3.1 Hệ thống bài tập phần Sắt và hợp chất Error! Bookmark not defined

2.3.2.Một số biện pháp sử dụng hệ thống BTHH nhằm rèn luyện năng lực tư

duy sáng tạo Error! Bookmark not defined

2.4 Thiết kế một số giáo án bài dạy minh họa Error! Bookmark not defined

2.4.1 Giáo án số 1 Error! Bookmark not defined

2.4.2 Giáo án số 2 Error! Bookmark not defined

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.3 Kế hoạch và tiến trình thực nghiệm sư phạmError! Bookmark not defined

3.3.1 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.3.2 Tiến hành thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.5 Phương pháp xử lý kết quả thực nghiệm sư phạmError! Bookmark not defined

3.6 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.6.1 Phân tích định tính Error! Bookmark not defined

3.6.2 Phân tích định lượng Error! Bookmark not defined

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1.Kết luận Error! Bookmark not defined

2.Khuyến nghị Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 6

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong thời đại khoa học công nghệ phát triển mạnh mẽ, hội nhập đã trở thành xu thế tất yếu thì yêu cầu của xã hội đối với con người cũng ngày một cao hơn Do đó, việc phát triển giáo dục không chỉ nhằm “nâng cao dân trí” mà còn phải “đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước Vì vậy muốn đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có khả năng tư duy linh hoạt, sáng tạo, đáp ứng được yêu cầu chung thì giáo dục cần phải đổi mới và có kế hoạch bồi dưỡng cụ thể cho từng môn học

Sự bùng nổ thông tin đã làm thay đổi sâu sắc quan niệm về việc học Trước đây, UNESCO đưa ra bốn cột trụ của việc học là: Học để biết, học để làm, học để tự khẳng định mình, học để cùng chung sống với nhau

Đến nay triết lí giáo dục đã được điều chỉnh “Học để biết” thành

“Học để học cách học” (learning to learn); “Học để tự khẳng định mình” thành “Học để sáng tạo” (learning to create) Tại sao phải điều chỉnh như vậy? Nếu học để biết thì biết đến bao nhiêu cho vừa, trong khi khoa học, công nghệ đang phát triển như vũ bão, con người khó có thể tiếp nhận được hết tất cả các tri thức được nhân loại bổ sung, phát triển liên tục Vậy phải học cách học để khi cần thì có thể tự học để bổ sung kiến thức cho mình Học không chỉ để chiếm lĩnh tri thức mà còn để biết phương pháp đi đến tri thức đó.Từ đó có sự chuyển đổi định hướng từ “dạy tri thức” sang dạy cách học để phát triển năng lực cho học sinh

Ngày nay, với người học, việc thay đổi cách học là tất yếu để có thể học suốt đời thì với người dạy, việc thay đổi cách dạy càng trở nên quan trọng, bức thiết hơn Người dạy phải là chuyên gia của việc học, phải dạy cho người học cách học đúng đắn

Có thể nói dạy và học ngày nay là phát triển năng lực tư duy cho người học Kiến thức lâu ngày có thể quên, cái còn lại là năng lực tư duy Nhà Vật lý nổi tiếng N.I Sue nói: “Giáo dục – đó là cái được giữ lại khi mà tất cả những điều học thuộc đã quên đi”

Muốn phát triển năng lực tư duy cho học sinh (HS), giáo viên (GV) không chỉ dạy theo chuẩn kiến thức và kỹ năng, hoàn thành nội dung chương trình mà còn phải mở rộng, nâng cao, cho HS tiếp cận với các vấn đề khoa học theo nhiều khía cạnh khác nhau, đặt ra nhiều tình huống có vần đề đòi hỏi HS phải tư duy để giải quyết Từ đó HS có thể xử lý tốt những vấn đề phức tạp, luôn luôn thay đổi mà cuộc sống hiện đại đặt ra sau này

Hoá học là một môn khoa học lý thuyết-thực nghiệm, đóng một vai trò quan trọng trong hệ thống các môn khoa học cơ bản, góp phần hình thành thế giới quan khoa học và tư duy khoa học cho người học Hệ thống bài tập hoá học (BTHH) được xây dựng không nằm ngoài mục đích giúp người học nắm vững tri thức, rèn luyện năng lực tư duy linh hoạt, sáng tạo và nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề học tập và thực tiễn đời sống

Do vậy các giáo viên cần nghiên cứu, bổ sung, đổi mới, làm cho hệ thống bài tập hoá học ngày càng phong phú, đa dạng và sử dụng chúng một cách hợp lí, linh hoạt trong dạy học để phát triển các năng lực chung đặc biệt

là năng lực tư duy sáng tạo cho HS

Với mong muốn xây dựng một hệ thống bài tập có chất lượng, đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho HS trung học phổ thông (THPT); đồng thời cũng làm phong phú thêm tư liệu dạy học của mình, tôi

chọn đề tài “Tuyển chọn xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập Hóa học phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông (Chương Sắt và một số kim loại quan trọng – Hóa học 12 )’’ làm đề tài

nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu

Tuyển chọn- xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập chương Sắt và một số kim loại quan trọng Hóa học 12 nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh THPT

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận của đề tài về các vấn đề phát triển năng lực

tư duy sáng tạo, đổi mới phương pháp dạy học và sử dụng bài tập hoá học để phát triển năng lực tư duy sáng tạo của học sinh

Phân tích nội dung và cấu trúc chương Sắt và một số kim loại quan trọng Hoá học 12 THPT

Tuyển chọn- xây dựng hệ thống bài tập chương Sắt và một số kim loại quan trọng hóa học 12 nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho HS THPT

Nghiên cứu phương pháp sử dụng hệ thống bài tập đã xây dựng một cách hợp lí, hiệu quả trong dạy học để phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho HS

Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính phù hợp và đảm bảo của hệ thống bài tập đã xây dựng và tính hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất, từ

đó rút ra kết luận về khả năng áp dụng trong dạy học Hoá học phổ thông

Tìm hiểu thực trạng việc sử dụng hệ thống bài tập rèn luyện tư duy sáng tạo cho HS trong quá trình dạy học

4 Đối tƣợng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Tuyển chọn- xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập chương Sắt và một

số kim loại quan trọng hóa học 12 nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh

4.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học hóa học ở trường THPT

5 Vấn đề nghiên cứu

Việc tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hoá học chương Sắt và một số kim loại quan trọng Hoá học 12 như thế nào để có thể phát triển được năng lực tư duy sáng tạo của học sinh trong dạy học Hoá học?

6 Giả thuyết khoa học

Nếu tuyển chọn- xây dựng được một hệ thống BTHH đa dạng, phong phú và sử dụng chúng một cách hợp lí, có hiệu quả với từng đối tượng HS thì sẽ phát triển được tư duy sáng tạo, nâng cao hiệu quả dạy học hoá học ở

trường THPT

7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu việc tuyển chọn, xây dựng và sử dụng các dạng BTHH chương Sắt và một số kim loại quan trọng (Hóa học 12)

Các nghiên cứu khảo sát được tiến hành trên phạm vi 2 trường cùng địa bàn: THPT Hoàng Cầu và THPT Marie curie thành phố Hà Nội

Số liệu sử dụng để nghiên cứu đề tài này được thu thập và điều tra khảo sát mới từ 9/2013 đến 11/2014

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Tổng quan cơ sở lí luận về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) hóa học và phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho HS

Tuyển chọn – xây dựng hệ thống bài tập hóa học chương Sắt và một

số kim loại quan trọng Hoá học 12 giúp HS có năng lực tổng hợp và vận dụng sáng tạo kiến thức

Đề xuất phương pháp sử dụng hệ thống BTHH trong dạy học để phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho HS

9 Phương pháp nghiên cứu

Để chứng minh giả thuyết trên, đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

9.1 Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí luận

Sử dụng các phương pháp phân tích, khái quát hóa, tổng hợp… trong nghiên cứu tổng quan cơ sở lý luận của đề tài

9.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Quan sát quá trình dạy – học hoá học, trao đổi, điều tra, thăm dò ý kiến giáo viên và sử dụng BTHH để phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh

Thực nghiệm sư phạm, đánh giá hiểu quả các đề xuất

10 Phương pháp xử lí thông tin

Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm bằng các phương pháp thống kê toán học, áp dụng trong nghiên cứu khoa học giáo dục

11 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, nội dung luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học hoá học

Chương 2 Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập chương Sắt và một số kim loại quan trọng Hoá học 12 nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

I LIỆU THAM KHẢO

1 Cao Thị Thiên An (2007), Phân loại và phương pháp giải các dạng BTHH tự

luận và trắc nghiệm, NXB ĐHQG, Hà Nội

2 Đinh Quang Bảo (1998), Tự do, tự đào tạo tư tưởng chiến lược trong phát triển

giáo dục Việt Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội

3 Bộ Giáo dục và Đào tạo (1993), Tiếp tục đổi mới sự nghiệp giáo dục và đào

tạo (Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam – khóa VII về giáo dục và đào tạo), Hà Nội

4 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2002), Định hướng xây dựng chương trình SGK

THPT Hà Nội

5 Bộ Giáo dục và Đào tạo – Dự án Việt - Bi (2010), Dạy và học tích cực - một

số phương pháp và kỹ thuật dạy học, NXB ĐHSP, Hà Nội

6 Bộ Giáo dục và Đào tạo – Dự án Việt - Bi (2010), Nghiên cứu khoa học sư

phạm ứng dụng, NXB ĐHSP, Hà Nội

7 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức kỹ năng của

chương trình giáo dục phổ thông môn hóa học lớp 12, NXBGD, Hà Nội

8 Bộ Giáo dục và Đào tạo , Chương trình phát triển giáo dục trong (2010),

Tài liệu tập huấn GV Dạy học, kiểm tra đánh giá theo chuẩn kiến thức, kỹ năng trong chương trình giáo dục phổ thông môn Hóa học cấp THPT

9 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2013) – Tài liệu tập huấn hướng dẫn phát triển

chương trình Giáo dục nhà trường phổ thông (lưu hành nội bộ), Hà Nội, 2013

10 Bộ Giáo dục và Đào tạo Tài liệu tập huấn kiểm tra đánh giá trong quá trình

dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho HS trong trường THPT, môn Hóa học (lưu hành nội bộ) Hà Nội, tháng 6 – 2014

11 Hoàng Chúng (1983), Phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo

dục, NXB Giáo dục, Hà Nội

12 Nguyễn Cương (2007), PPDH hóa học ở trường phổ thông và đại học Một

số vấn đề cơ bản, NXB Giáo dục, Hà Nội