HP4 nghiên cứu khoa học trò chơi tư duy và sáng tạo

Nghiên cứu khoa học – trò chơi tư duy và sáng tạoTrong lúc tìm tài liệu và ý tưởng cho các post về kỹ năng và các bước làm NCKH, mình viết note này để cùng các bạn giải lao một chút.. Mì

Nghiên cứu khoa học – trò chơi tư duy và sáng tạo

Trong lúc tìm tài liệu và ý tưởng cho các post về kỹ năng và các bước làm NCKH, mình viết note này để cùng các bạn giải lao một chút Mình sẽ cố gắng thuyết phục các bạn rằng NCKH cũng có những điểm vui

và thú vị như một trò chơi cả về tư duy và tính sáng tạo, chứ không chỉ là một hoạt động khô khan như nhiều người nghĩ

Các bạn hãy thử trả lời câu hỏi sau:

Hãy ước tính có bao nhiêu người mặc quần/váy hoặc áo màu đỏ đi ra đường vào lúc 7h-8h sáng thứ 2 hàng tuần tại Hà Nội? (hãy dừng khoảng 5 phút để suy nghĩ trước khi đọc tiếp nhé)

Có nhiều cách tiếp cận câu hỏi này, mình sẽ gợi ý cho các bạn một kiểu suy nghĩ theo mình là hợp lý Đầu tiên mình cần biết ở Hà Nội có bao nhiêu người, mình giả sử là 8 triệu người 7-8h sáng là thời gian người dân đi làm và đi học, vì vậy mình biết sẽ cần chú ý đến 2 nhóm này Mình giả sử có 20% đi học (1,6 triệu) và 60% đi làm (4,8 triệu) Học sinh đi học vào thứ 2 chắc hẳn sẽ phải mặc quần áo đồng phục (giả

sử không phải màu đỏ, không bao gồm khăn quàng đỏ) tức là sẽ chắc chắn không mặc quần áo đỏ Đối với người đi làm thì mình phải quan tâm đến giới tính, vì nữ giới thích màu đỏ hơn nam giới Mình sẽ định nghĩa màu đỏ là 1 trong 9 màu (7 sắc cầu vồng + trắng + đen), như vậy nếu không có sở thích thì xác suất chọn màu đỏ sẽ là 1/9 = 0,11 = 11% Từ đó giả sử tiếp 5% nam giới chọn áo màu đỏ, còn 15% nữ giới chọn áo màu đỏ, đối với quần/váy thì giả sử là 1% và 10% Từ đó ta xác định xác suất nam giới chọn quần hoặc áo màu đỏ là 1 – 95%*99% = 6%, còn nữ giới là 1 – 85%*90% = 23,5% Kết hợp với dữ liệu về dân số ta có được 144.000 nam giới và 2,4 triệu nữ giới đi làm và mặc quần/áo đỏ và tổng là 2,54 triệu người

Vừa rồi là một câu hỏi vui để thử thách khả năng tư duy của bạn Đọc đến đây hẳn bạn sẽ thấy câu trả lời bên trên có nhiều điều khiến bạn không thỏa mãn, chẳng hạn: dân số Hà Nội chưa đến 8 triệu người, vì sao mình nói 60% đi làm, nếu số lượng nam nữ không đạt tỷ lệ 1:1 thì sao, vì sao lại có những con số như 5% hay 15%, … Nếu bạn có những thắc mắc như vậy thì tức là bạn đã bắt đầu có những tư duy phản biện rất cần thiết cho NCKH rồi đấy

Trình tự lập luận và các công thức tính toán như trong câu trả lời trên tương ứng với việc các bạn xây dựng một mô hình lý thuyết hoặc một phương pháp thực nghiệm trong NCKH, chúng ta thường gọi là economic theory và empirical strategy Khi thay các con số giả tưởng vào, chúng ta đang làm công việc gọi là giả lập mô hình, hay còn gọi là simulation Chúng ta làm simulation khi muốn test thử mô hình lý thuyết nhưng không có điều kiện thu thập số liệu thực tế, vì vậy chúng ta cần phải giả sử rất nhiều thứ Nếu muốn biết các giả sử này có đúng hay không, chúng ta cần làm những nghiên cứu thực nghiệm thành phần, chẳng hạn đi khảo sát về hành vi chọn áo, chọn quần theo giới tính (chúng ta lại cần xây dựng một strategy riêng cho nghiên cứu này!) Những nghiên cứu này gọi là empirical studies, chúng rất hữu ích khi cho cái nhìn thực tế hơn nhưng chúng yêu cầu ta phải biết ta muốn kiểm tra con số nào trong

mô hình nào

Từ câu trả lời trên, các bạn cũng có thể nhận ra việc đặt câu hỏi nghiên cứu thú vị cũng rất quan trọng Nếu chúng ta đặt câu hỏi như tại đề bài, thì tư duy sẽ dẫn chúng ta đến xây dựng một mô hình lý thuyết/phương pháp thực nghiệm Nếu chúng ta đặt câu hỏi là các giả thiết trong simulation có thể không chính xác, tư duy sẽ dẫn chúng ta đến làm định lượng Điều này có nghĩa câu hỏi nghiên cứu sẽ cho các bạn biết phương pháp nghiên cứu hợp lý cho đề tài của mình là gì

Như bạn thấy đó, NCKH là một trò chơi rèn luyện khả năng tư duy và giải quyết vấn đề (problem-solving) rất bổ ích cho sinh viên Nhưng không chỉ thế, NCKH đưa chúng ta đối diện với những vấn đề đặc biệt – những vấn đề có ảnh hưởng lớn đến cách chúng ta nhìn thế giới và thay đổi xã hội Đối với những bạn không theo đuổi nghiên cứu lâu dài mà chỉ tham gia NCKH để rèn luyện kỹ năng cần thiết trước khi ra trường xin việc, mình xin bật mí đó là câu hỏi trên mình lấy từ dạng câu hỏi phỏng vấn mà các công ty management consulting lớn nhất vẫn thường xuyên hỏi (market-sizing question)

Thử thách sáng tạo

Như mình từng giải thích trong post số 1, NCKH kinh tế hướng đến xây dựng những giải thích hợp lý về nền kinh tế xung quanh chúng ta Và chính vì nền kinh tế, hay chung hơn là xã hội và thế giới xung quanh, diễn ra một cách đầy biến ảo, chúng yêu cầu nhà kinh tế phải có cả tính sáng tạo trong cách nghiên cứu của mình Để hiểu rõ hơn, chúng ta cùng khởi động với một ví dụ nhỏ về “thí nghiệm” trong khoa học kinh tế:

Trước đây ở Mỹ người ta thường quan sát thấy, những cựu chiến binh Mỹ từ chiến tranh Việt Nam sau khi quay trở lại nước Mỹ có thu nhập thấp hơn những người khác không tham gia chiến đấu tại Việt Nam Tuy nhiên, các nhà kinh tế thực nghiệm lại gặp khó khăn trong việc chứng minh hiện tượng này, nguyên nhân là vì những người có trình độ thấp (low working ability/potential) có xu hướng ứng tuyển

đi bộ đội cao hơn người có trình độ cao, nhưng trình độ lại là một biến không thể quan sát được Vì vậy việc so sánh 2 nhóm này cũng giống như so sánh thu nhập của nhóm người thu nhập thấp với thu nhập cao, và sự khác biệt trong thu nhập của 2 nhóm không nói lên ảnh hưởng của chiến tranh Vào năm

1990, nhà kinh tế học là Joshua D Angrist đã sáng tạo ra một phương pháp đo lường ảnh hưởng này một cách hợp lý và thông minh hơn nhiều như sau:

Khi tuyển quân cho chiến tranh Việt Nam, chính phủ Mỹ thực hiện lựa chọn ngẫu nhiên từ những người đăng ký Tuy nhiên họ lại có một yêu cầu mức trần về ngày sinh của người ứng tuyển để tuyển cho vừa

đủ số người cần thiết, chẳng hạn năm 1970 thì chỉ chọn từ những người sinh trong 195 ngày đầu tiên của năm Từ đây Angrist lập luận, rằng những người cùng năm sinh nhưng có ngày sinh trước và sau mốc này sẽ có trình độ tương đương nhau nhưng cơ hội đi chiến tranh Việt Nam là khác hắn nhau Khi đó, nếu ta so sánh thu nhập của 2 nhóm này, và chẳng cần biết là họ có tham gia chiến tranh Việt Nam hay không, thì chúng ta vẫn có thể chứng minh được ảnh hưởng tiêu cực của chiến tranh lên thu nhập (ông tìm ra ảnh hưởng này làm giảm 15% thu nhập) Sau này, phương pháp của Angrist được sử dụng trong hàng loạt các nghiên cứu khác về các chủ đề khác nhau, và chúng hợp lại trở thành một nhánh lớn của kinh tế học thực nghiệm sử dụng “thí nghiệm tự nhiên” (natural experiment) – những sự kiện/quy tắc mang tính ngẫu nhiên không phụ thuộc vào yếu tố chúng ta đang quan tâm tới (chẳng hạn trong ví dụ là ngày sinh của một người không quyết định thu nhập của họ)

NCKH đòi hỏi nhà kinh tế phải biết sáng tạo góc nhìn của mình để tạo ra các giá trị mới trong khoa học

Và cũng giống như họa sĩ vừa phải sáng tạo vừa phải giỏi kỹ thuật hội họa, nhà kinh tế vừa phải sáng tạo

và vừa phải nắm chắc các công cụ NCKH đặc thù, những kiến thức liên quan đến chuyên ngành hẹp của vấn đề họ đang quan tâm Để kết thúc note này, mình thử đưa ra một ý tưởng nghiên cứu chưa hoàn thiện để các bạn cùng phát huy trí sáng tạo:

Đô thị hóa hiểu một cách giản lược là hiện tượng gia tăng mật độ dân số tại một vùng Trong kinh tế chúng ta thường quan tâm điều gì thúc đẩy đô thị hóa tại vùng này và cản trở đô thị hóa tại vùng kia Điều kiện tự nhiên là một trong những yếu tố quan trọng nhất thúc đẩy đô thị hóa, nhưng điều kiện tự

nhiên khác nhau sẽ thúc đẩy xã hội và nền kinh tế phát triển theo những xu hướng khác nhau Chẳng hạn ở Mỹ, từ rất lâu trước đây khi các đô thị mới trong giai đoạn hình thành, thì giao thương hàng hóa bằng đường thủy là phổ biến nhất Vì vậy hệ thống sông trên lãnh thổ nước Mỹ là huyết mạch hàng hóa quan trọng của cả quốc gia Tại những nơi có thác trên sông, tàu bè không qua được bắt buộc phải chuyển hàng hóa lên bờ, đi vòng qua thác bằng đường bộ, sau đó lại chuyển xuống đường thủy Điều này khiến cho tại những vùng gần thác, nhiều đô thị về thương mại và trao đổi hàng hóa mọc lên và giờ vẫn

là những trung tâm thương mại lớn nhất ở Mỹ

Theo bạn thì đô thị hóa ở Việt Nam có diễn ra theo ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên nào hay không? Chúng ta biết mô hình đô thị hóa ở Việt Nam có đặc điểm là phát triển đô thị vệ tinh xoay quanh 2 thành phố lớn là Hà Nội và TP HCM Đây là một mô hình đặc trưng, nhưng cũng tương đồng với một vài quốc gia đang phát triển (vì sao vậy?) Như vậy đô thị nào sẽ là đô thị vệ tinh phát triển hơn và phát triển theo hướng nào? (vì sao Hải Phòng và Thái Bình cùng gần bên Hà Nội, giáp biển và có sông chảy qua lại có mức độ phát triển đô thị hóa khác nhau)