Mùa xuân năm 1921, Lênin đề ra chính sách kinh tế mới. Sau gần một năm thực hiện đã đem lại nhiều thành tựu quan trọng. Nền kinh tế được phục hồi đáng kể, công, nông nghiệp có bước phát triển mới mặc dù còn rất chậm. Điều đó đã tạo ra sự giao lưu hàng hóa từ thành thị đến nông thôn, đã tạo được đà để chuyển sang phát triển nền kinh tế với tốc độ và quy mô lớn.
Trang 1Mùa xuân năm 1921, Lênin đề ra chính sách kinh tế mới Sau gần một nămthực hiện đã đem lại nhiều thành tựu quan trọng Nền kinh tế được phục hồi đáng
kể, công, nông nghiệp có bước phát triển mới mặc dù còn rất chậm Điều đó đã tạo
ra sự giao lưu hàng hóa từ thành thị đến nông thôn, đã tạo được đà để chuyển sangphát triển nền kinh tế với tốc độ và quy mô lớn
Về mặt chính trị, khối liên minh công – nông được củng cố Thành phần trungnông có sự chuyển biến mới và có thái độ đúng về chính quyền cách mạng Chínhquyền Xô viết được củng cố, đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân.Nhiệm vụ đối nội, đối ngoại được đặt ra hết sức to lớn: Về đối nội, tiến hành cáchmạng xã hội chủ nghĩa, xây dựng nền kinh tế quốc dân, từng bước nâng cao đờisống của nhân dân lao động củng cố liên minh công - nông, bộ máy nhà nước, lựclượng quốc phòng, phòng ngừa nạn đói và sự khủng hoảng tài chính có thể xảy ra
Về đối ngoại, xóa thế bao vây kinh tế của đế quốc, làm dịu tình hình khiến cho đếquốc không có thể tìm cớ gây ra chiến tranh
Nước Nga tuy có những khởi sắc nhưng nhiều nhiệm vụ mới đặt ra cho Đảngcộng sản và chính quyền Xô Viết phải giải quyết, trong đó phải tiếp tục cải tổ vàcủng cố bộ máy nhà nước vì bên cạnh những thành tựu mang tính lịch sử thì bộ máynhà nước cũng bộc lộ không ít yếu kém, khuyết điểm nghiêm trọng kéo dài Lúc nàytuy nằm trên giường bệnh nhưng Lênin vẫn giành công sức, trí tuệ, tâm huyết cuốicùng của mình cho cách mạng Người đã đọc cho thư ký ghi lại thành tác phẩm "Thà
ít mà tốt", ngày 2-3.1923 tác phẩm được hoàn thành và ngày 4-3-1923 được đăngtrên báo Sự thật Từ đó đến nay đã hơn 90 năm nhưng những chỉ dẫn của Lênin vềcải tổ bộ máy nhà nước Xô Viết để nâng cao hiệu lực, hiệu quả của nó trong quản lý
xã hội vẫn nguyên giá trị Trong điều kiện Nhà nước ta đang tiến hành đổi mới tổchức bộ máy theo yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thì việcnghiên cứu tác phẩm của Lênin sẽ rút ra được nhiều bài học vô cùng quý giá
Trang 2NỘI DUNG
Trước đây, Mác và Ăngghen do nhu cầu của thực tiễn cũng đã rất quan tâmnghiên cứu về vấn đề nhà nước Trên cơ sở kế thừa những quan điểm dân chủ vàcách mạng, Mác và Ăngghen đã đánh giá cao giá trị tiến bộ của học thuyết nhà nước
mà các nhà tư tưởng tư sản đã cống hiến cho nhân loại, đồng thời kế thừa có chọnlọc những tư tưởng về nhà nước của các nhà tư tưởng đó, đặc biệt là những tư tưởngdân chủ, tư tưởng cộng hoà và cách mạng để hình thành phát triển quan điểm của
mình Ngay trong tác phẩm “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen – lời nói đầu”, C.Mác đã phê phán những sai lầm trong quan điểm của Hêghen coi nhà
nước, pháp luật đứng trên xã hội, trên cá nhân và nhà nước Phổ đứng ở đỉnh chóphình nón pháp luật, là tuyệt đỉnh của ý niệm không thể thay đổi C.Mác khẳng địnhrằng không phải nhà nước quyết định xã hội công dân mà là xã hội công dân quyếtđịnh nhà nước; theo đó C.Mác thấy sự cần thiết phải có một nhà nước kiểu mới đểduy trì sự ổn định của xã hội và pháp quyền tư sản vẫn còn tác dụng trong giai đoạnđầu của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa
Tiếp tục kế thừa những tư tưởng về nhà nước pháp quyền của Mác và Ăngghen
và phát triển những tư tưởng đó trong điều kiện mới, Lênin cho rằng, nhà nước xuấthiện ra đời là một hiện tượng lịch sử - tự nhiên trong quá trình phát triển của các hìnhthái kinh tế - xã hội Người khẳng định: "Nhà nước là sản phẩm và những biểu hiệncủa những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào vàchừng nào mà về mặt khách quan, những mâu thuẫn không thể điều hoà được, thìnhà nước xuất hiện"(2) 2,3 - LêNin toàn tập, tập 33, NXB Tiến Bộ M - 1976, TR 9,
44
Như vậy theo Lênin thì nhà nước chỉ xuất hiện trong những điều kiện lịch sửnhất định, nó sẽ mất đi khi những điều kiện tồn tại của nó bị xoá bỏ, tức là khi nhữngmâu thuẫn giai cấp trong xã hội không còn nữa Từ sự phân tích quá trình xuất hiện,tồn tại và phát triển nhà nước, của các giai cấp thống trị bóc lột kế tiếp nhau trong lịch
Trang 3sử, Lênin đã vạch rõ bản chất của nhà nước chính là cơ quan thống trị giai cấp, là cơquan áp bức của giai cấp này đối với giai cấp khác Lênin cũng tìm ra được một điểmchung nhất mang tính chất xâu chuỗi của các nhà nước tồn tại trước nhà nước vô sản làchỉ đại diện cho các giai cấp bóc lột để thống trị nô dịch những người lao động trong xãhội mà thôi, tiêu biểu là trình độ bóc lột của giai cấp tư sản mà người đại diện của nó lànhà nước tư sản đối với người lao động Lênin từng kết luận rằng: "Nhà nước tư sản thì
có nhiều hình thức, nhưng bản chất của nó chỉ là một công cụ bạo lực của giai cấp tưsản để đàn áp giai cấp vô sản và người lao động khác"(3) Đứng vững trên lập trườngcủa chủ nghĩa Mác về vấn đề nhà nước, Lênin đã chống lại tất cả những quan điểmsai lầm về nhà nước của các học giả tư sản, của bọn cơ hội, xét lại về một "nhà nướcphúc lợi chung", về "sự phát triển hoà bình của chủ nghĩa tư bản thành chủ nghĩa xãhội", về "sự tồn tại vĩnh hằng của Nhà nước tư sản"…
Từ sự phân tích lịch sử sâu sắc, Lênin đã vạch ra quy luật cơ bản của quá trìnhvận động đi lên của xã hội có giai cấp Lênin đã giải quyết triệt để các vấn đề về nhànước chuyên chính vô sản so với tất cả các nhà nước của giai cấp thống trị Người đã
so sánh sự khác nhau về chất giữa nhà nước chuyên chính vô sản với các nhà nướctrước đó và chỉ rõ thái độ của giai cấp vô sản đối với vấn đề dùng bạo lực cách mạng
để giành lại nhà nước và nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ nhà nước chuyên chính vô sảnkhi đã có trong tay mình
Một là, trên cơ sở lý luận cách mạng về nhà nước và thực tiễn những năm đầuxây dựng Nhà nước Xô Viết, Lênin đã sớm phát hiện những nguyên nhân làm cho
bộ máy nhà nước kém hiệu quả Trong đó, đáng chú ý nhất là nguyên nhân bộ máy
tổ chức cồng kềnh, chức năng và nhiệm vụ còn chồng chéo, số lượng nhiều, chấtlượng thấp, sắp xếp và bố trí các cơ quan, cán bộ công chức nhà nước thiếu hợp lý,tuỳ tiện, cảm tính Tình trạng đó làm tăng sự trì trệ của bộ máy và lãng phí Do đó,Lênin cho rằng, cấp thiết lúc này là phải thực hiện ngay công việc chỉnh đốn bộ máynhà nước, Người đã chỉ rõ: "Tôi thiết nghĩ rằng đã đến lúc chúng ta phải chỉnh đốn
Trang 4một cách đúng mức, một cách hết sức nghiêm túc bộ máy nhà nước của ta, đã đếnlúc hầu như sự hấp tấp sẽ gây ra tai hại lớn nhất trong công tác đó Vì vậy, tôi thấycần phải phòng ngừa sao cho những con số ấy không tăng thêm nữa"(2) Cụm từ "consố" mà Lênin nhắc ở đây là số lượng các cơ quan của bộ máy, số cán bộ biên chếtrong các tổ chức của bộ máy nhà nước Về phương diện lý thuyết cũng như thực tế,khi "con số" này mà lớn thì, tất nhiên các khoản chi phí sẽ lớn và tai hại hơn là sinh
ra bệnh quan liêu, ỉ lại, tác phong lề mề, thói làm việc vô trách nhiệm cũng theo đó
mà gia tăng Vì thế, Lênin đặt ra: "Nhiệm vụ quan trọng nhất trong những năm sắp tới
là không ngừng tinh giản bộ máy Xô - Viết và giảm bớt chi phí của nó bằng cáchgiảm nhẹ biên chế, cải tiến tổ chức" (3) Mặt khác, Lênin cho rằng: "… ngoài cái lợichính trị mà cuộc cải cách ấy đem lại… còn có cái lợi khác nữa là trong nội bộ… củachúng ta, ảnh hưởng của những nhân tố thuần tuý cá nhân và ngẫu nhiên sẽ giảmbớt"(4)
Một là, muốn đổi mới bộ máy nhà nước có hiệu quả phải đánh giá đúng thực trạng
của nó để có giải pháp phù hợp
Với cương vị là người đứng đầu Đảng, Nhà nước Lênin đã mạnh dạn tự phê bình,chỉ ra những yếu kém, khuyết tật của nhà nước đó Nhà nước Xô Viết do giai cấp vôsản lập ra, nhà nước này mang tính ưu việt của nó và nó hơn hẳn nhà nước do giaicấp hữu sản lập ra Nhưng những yếu kém của nó đã làm giảm uy tín của Đảngtrước nhân dân, giảm hiệu lực của nó Lênin không hề che dấu sự yếu kém của nó,Người chỉ rõ: "Tình hình bộ máy nhà nước của ta rất đáng buồn, nếu không muốnnói là rất tồn tệ, đến nỗi trước hết chúng ta phải suy nghĩ nghiêm chỉnh xem nênkhắc phục những khuyết điểm của bộ máy ấy như thế nào" (1) Người cũng chỉ rõnguyên nhân sâu xa của những yếu kém đó như ảnh hưởng xấu xa của bộ máy nhànước cũ tác động giai giẳng đến bộ máy nhà nước Xô Viết; cuộc chiến tranh kéo dài,
ác liệt buộc Đảng, Nhà nước phải tập trung lực lượng, trí tuệ cho chiến tranh; giai
1 V.I.Lªnin, Tßan tËp, tËp 45, Nxb TiÕn Bé M¸t xc¬-va 1978, tr 442 - 443.
Trang 5cấp tư sản phương Tõy tập trung tấn cụng vào con người và nhà nước Xụ Viết nontrẻ Một nguyờn nhõn khỏc Lờnin chỉ ra, đú là kết quả của một quỏ trỡnh cải tiến bộmỏy chưa phự hợp: Thế là đó 5 năm, chỳng ta ra sức cải tiến bộ mỏy của ta Nhưng
đú chỉ là một hoạt động phớ cụng, một hoạt động, qua năm năm, đó chỉ cho chỳng tathấy rừ rằng hoạt động đú chỉ là vụ hiệu, thậm chớ cũn vụ ớch, hay thậm chớ cũn hạiđằng khỏc Nhỡn hoạt động phớ cụng ấy thỡ tưởng là chỳng ta cụng tỏc, như thực tế,hoạt động đú đó làm cho những cơ quan và đầu úc của chỳng ta đúng cỏu lại"(2) Bàihọc thừa nhận rất dũng cảm, rất cỏch mạng của Lờnin để lại đó được Đảng ta quỏntriệt và vận dụng bằng chủ trương "nhỡn thẳng vào sự thật, núi rừ sự thật", từ đú màtiến hành đổi mới toàn diện đất nước được khởi xướng từ Đại hội đại biểu toàn quốclần thứ VI (1986) của Đảng đó mở ra một thời kỳ mới cho cỏch mạng: "Hai mươinăm qua, với sự nỗ lực phấn đấu của toàn Đảng, toàn dõn, toàn quõn, cụng cuộc đổimới ở nước ta đó đạt những thành tớch to lớn và cú ý nghĩa lịch sử"(3) nhưng nhữngtồn tại cũ và khuyết điểm mới phỏt sinh cũng khụng ớt Nghị quyết Đại hội X củaĐảng chỉ rừ: "Bộ mỏy quản lý nhà nước cỏc cấp, nhất là ở cơ sở cũn yếu kộm.Tỡnhtrạng nhũng nhiễu, cửa quyền, thiếu trỏch nhiệm ở một bộ phận cụng chức, nhất là ởcỏc cơ quan trực tiếp giải quyết cụng việc của dõn và doanh nghiệp, chậm được khắcphục Mụ hỡnh tổ chức chớnh quyền địa phương, nhất là tổ chức Hội đồng nhõn dõn,cũn những điểm bất hợp lý Cải cỏch hành chớnh chưa đạt yờu cầu"(4)
Hai là, đổi mới bộ mỏy nhà nước tiến hành cú trọng tõm, khụng làm tràn lan,
khụng vội vàng hấp tấp
Đổi mới toàn diện và triệt để bộ mỏy nhà nước là điều hết sức cần thiết, nhưnghoàn cảnh nước Nga lỳc đú là một việc khụng dễ dàng Song bằng sự nhạy cảm vàthiờn tài của Lờnin, Người đó chọn điểm trọng tõm, then chốt là "Bộ dõn ủy thanhtra cụng nụng" và Người cho rằng: "Bộ dõn ủy thanh tra cụng nụng hiện khụng cũn
2 Sđd, tr 445.
3 ĐCSVN, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb CTQG, Hà Nội 2006, tr 67.
4 Sđd, tr 64.
Trang 6một chút uy tín nào"(1) Theo Lênin chọn đây là điểm trọng tâm, then chốt để độtphá qua đó tác động tới toàn thể bộ máy chính quyền Xô Viết Người khẳng định, đólà: “Công cụ cải tiến bộ máy của ta"(2) Nhưng khi đổi mới, Lênin nhắc nhở: "Muốncho bộ máy dân ủy có thể đạt được trình độ mong muốn, phải giữ vững nguyên tắc:chỉ hành động khi đã suy nghĩ chín chắn"(3) và "không vội vàng mà cũng không từchối làm lại những việc có thể đã làm qua một lần rồi"(4).
Phương châm chỉ đạo xây dựng bộ máy nhà nước của Người theo nguyên tắc
"Thà ít mà tốt" Đó là đảm bảo cải tiến bộ máy nhà nước có hiệu quả, làm từ từ khôngngại tốn thời gian, Người chỉ rõ: "Thà mất hai năm hay thậm chí ba năm còn hơn làhấp tấp vội vàng mà không có chút hy vọng gì"(5) và "Tôi thiết nghĩ rằng đã đến lúcchúng ta phải chỉnh đốn một cách đúng mức, một cách hết sức nghiêm túc bộ máynhà nước của chúng ta, đã đến lúc hầu như sự hấp tấp sẽ gây ra tai hại lớn nhất trongcông tác đó"(6)
ở Việt nam khi bắt đầu công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, Đảng, nhà nước ta
đã kế thừa bài học của Lênin về việc biết tìm khâu trọng tâm để đổi mới đó là kinh
tế, với hình thức bước đi thích hợp Bằng cách làm đó, từ thực tiễn 20 năm đổi mớiĐại hội X của Đảng đã rút ra một trong những bài học lớn là: " Đổi mới toàn diện,đồng bộ, có kế thừa, có bước đi, hình thức và cách làm phù hợp Phải đổi mới từnhận thức, tư duy đến hoạt động thực tiễn; từ kinh tế, chính trị, đối ngoại đến tất cảcác lĩnh vực của đời sống xã hội; từ hoạt động lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhànước đến hoạt động cụ thể trong từng bộ phận của đời sống xã hội nhưng phải cótrọng tâm, trọng điểm, có những bước đi thích hợp; đảm bảo sự gắn kết chặt chẽ vàđồng bộ giữa ba nhiệm vụ: Phát triển kinh tế là trung tâm, xây dựng Đảng là thenchốt và phát triển văn hóa - nền tảng tinh thần của của xã hội"(1) Tuy nhiên, trong
Trang 7lĩnh vực đổi mới tổ chức và hoạt động của hệ thống chớnh trị núi chung cũng nhưtrong lĩnh vực tổ chức và hoạt động của bộ mỏy nhà nước núi riờng trong thời gianqua vẫn cũn hạn chế Đảng đó cú nhiều nghị quyết về đổi mới tổ chức bộ mỏy nhànước, như Nghị quyết Trung ương 8 (khúa VII), Nghị quyết Trung ương 3, Nghịquyết trung ương 7 (khúa VIII), Nghị quyết Đại hội IX Vừa qua Nghị Đại hội X củaĐảng chỉ rừ nhiệm vụ trọng tõm là: "Đẩy nhanh cụng cuộc xõy dựng nhà nước phỏpquyền xó hội chủ nghĩa trờn cỏc mặt: hệ thống thể chế, chức năng, nhiệm vụ; tổ chức
bộ mỏy; cỏn bộ, cụng chức; phương thức hoạt động"(2)
Ba là, theo Lờnin bộ mỏy nhà nước phải được xõy dựng trờn cơ sở thực sự khoa
học
Bộ mỏy chớnh quyền Xụ Viết lỳc này khụng phải ở giai đoạn đập phỏ nữa màbằng tổ chức và xõy dựng Do vậy, Lờnin chỉ rừ phải kết hợp giữa tri thức với nhiệttỡnh cỏch mạng Bộ mỏy nhà nước được tổ chức khoa học là đũi hỏi khỏch quan củathực tiễn chứ khụng phải là ý muốn chủ quan của từng con người, Lờnin chỉ ra rằng:
" Muốn đổi mới bộ mỏy nhà nước của chỳng ta, phải cố gắng tự đặt cho mỡnh nhiệm
vụ sau đõy: một là học tập, hai là học tập, ba là học tập mói, và sau nữa, phải làmcho học thức ở nước ta khụng nằm trờn giấy hoặc là một là núi theo mốt nữa (điềunày phải, thỳ thực là thường hay xảy ra ở nước ta), phải làm sao cho học thức thật sự
ăn sõu vào trớ nóo, hoàn toàn và thực tế trở thành một bộ phận khăng khớt của cuộcsống của chỳng ta"(3.4) Người nhấn mạnh học đi đụi với hành, mỗi cỏn bộ, nhõn viờnnhà nước phải cú nghĩa vụ học tập toàn diện Vừa đề cao kinh nghiệm quản lý trongnước, Lờnin cũng khụng ngần ngại việc cử người đi Anh, đi Đức để sưu tầm tàiliệu, học tập, nghiờn cứu kinh nghiệm của họ, Người yờu cầu: "Cử một vài người cúnăng lực và tận tõm sang Đức hay sang Anh để sưu tầm tài liệu và nghiờn cứu vấnđề"(4)
2 ĐCSVN, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb CTQG, Hà Nội 2006, tr 253.
3.4 V.I.Lênin, Tòan tập, tập 48, Nxb Tiến bộ Mát x- xcơ - va 1978, tr 444, 449.
Trang 8Tính khoa học còn thể hiện ở cấu trúc hợp lý của bộ máy nhà nước, Người nhấnmạnh đến chất lượng, hiệu quả của bộ máy bằng việc tinh giản biên chế, cải tiến tổchức, xóa bỏ tác phong lề mề, hành chính, quan liêu, giảm bớt chi tiêu không cầnthiết Các cơ quan trung gian trùng nhau về chức năng thì hợp nhất lại để bộ máygọn, nhẹ, hiệu lực với mục đích là tiết kiệm, Lênin yêu cầu: "Chúng ta phải thựchành tiết kiệm tột mực trong bộ máy nhà nước của chúng ta"(1).
Thời gian qua, ở nước ta Đảng và Nhà nước rất quan tâm đến vấn đề này.Tuynhiên, bộ máy nhà nước đã được cải tiến nhưng chưa đáp ứng được yêu cầu quản lýmới và yêu cầu hội nhập quốc tế Chức năng của từng cơ quan hành chính nhà nướcchưa được phân định rõ ràng và phù hợp, còn chồng chéo về thẩm quyền và nhiệm
vụ quản lý nhà nước Số lượng các cơ quan của Chính phủ mặc dù đã giảm từ 48xuống 39, nhưng nhìn chung vẫn quá nhiều về đầu mối Việc tinh giản biên chế theocác nghị quyết của Chính phủ không đạt yêu cầu, không đạt chỉ tiêu 15% như Nghịquyết Trung ương 7 (khóa VIII) xác định Những điều này cần được Đảng, Nhànước quan tâm hơn nữa, có biện pháp chấn chỉnh kịp thời, đảm bảo bộ máy nhànước được thực sự khoa học, hiệu quả
Bốn là, trong đổi mới bộ máy nhà nước, con người có ý nghĩa quyết định.
Đây là nội dung được Lênin đặc biệt quan tâm Để phát huy được vai trò nhân tốcon người trong đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước, Người chỉ ra các biện pháp rất cụthể Trước hết Lênin đưa ra tiêu chuẩn để lựa chọn: Những phần tử tiên tiến nhất, cóhọc thức, họ không làm trái với lương tâm, không lùi bước trước khó khăn Riêngvới Bộ dân ủy thanh tra công nông cần có sự suy nghĩ kỹ lưỡng, am hiểu, thận trọngkhi vận dụng kinh nghiệm vào công tác Được kiểm tra nghiêm ngặt về tính trungthực, về hiểu biết nhà nước, hiểu biết công tác văn phòng, họ là những người cộngsản không chê trách và phải có đủ các điều kiện: "họ được nhiều đảng viên giớithiệu… họ qua được một kỳ sát hạch chứng nhận rằng họ hiểu biết bộ máy nhà nước
1 S®d, tr 458.
Trang 9của chúng ta… họ qua được một kỳ sát hạch chứng nhận rằng họ hiểu biết lý luậnthường thức về bộ máy nhà nước của chúng ta, những nguyên tắc của khoa học quản
lý, những giấy tờ sổ sách.v.v…” Lênin đưa ra kế hoạch cụ thể: "Mở ngay một cuộcthi soạn hai cuốn sách giáo khoa, hoặc nhiều hơn nữa,viết về tổ chức công tác nóichung, và đặc biệt là về công tác quản lý… Cử một tiểu ban chịu trách nhiệm thảochương trình sơ bộ cho những kỳ thi tuyển người muốn vào làm việc ở Bộ dân ủytranh tra công nông; cũng như cho những người định tuyển vào chức vụ ủy viên Bankiểm tra Trung ương… Đồng thời phải cử ra một tiểu ban trù bị có trách nhiệm tìmnhững người để tuyển vào chức vụ ủy viên Ban kiểm tra Trung ương"(2) Mặt khác,theo Lênin khi tuyển chọn phải có quan điểm toàn diện, là những người nhiều đứctính tốt, có nhiều tài năng; tránh theo một khuôn mẫu dàn sẵn duy nhất; mà cần đadạng về trình độ và lĩnh vực Mục đích của Người là tạo ra những con người, nhữngcán bộ "nhân viên có phẩm chất cao, nghĩa là không kém gì những nhân viên kiểumẫu giỏi nhất ở Tây Âu"(1) Như vậy, theo Lênin con người là yếu tố tiên quyết có ýnghĩa quyết định hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước của việc đổi mới tổ chức
bộ máy nhà nước Đây cũng là một bài học lớn mà Đảng, Nhà nước ta vận dụng vào
sự nghiệp đổi mới Tuy nhiên, trong thực tiễn tổ chức cũng có nhiều vấn đề đặt ra,nhất là tính hiệu quả và chất lượng của công tác này còn thấp, chính vì thế Nghịquyết Đại hội X của Đảng nhấn mạnh: "Cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức và đàotạo, bồi dưỡng theo yêu cầu nâng cao chất lượng cả về năng lực và phẩm chất đạođức… kịp thời đưa ra khỏi bộ máy nhà nước những công chức không xứng đáng,kém phẩm chất và năng lực"(2)
Năm là, đổi mới bộ máy nhà nước phải coi trọng công tác kiểm tra, thanh tra,
Trang 10thời phát hiện ra những sai lầm, khuyết điểm, những sơ hở trong bộ máy nhà nước
để có biện pháp uốn nắn, sửa chữa; mới phát hiện được những sai sót của các cấptrong tổ chức thực hiện các nghị quyết, chính sách của Đảng, nhà nước và còn pháthiện ra những sai sót của những quyết định, chủ trương đó, Lênin chỉ rõ: "Phải nghĩđến chuyện kiểm tra lại những chủ trương mà chúng ta tuyên bố hàng giờ, quyếtđịnh hàng phút, rồi từng giây chứng minh tính chất không vững chắc, không kiênđịnh và khó hiểu của những chủ trương đó"(3) Mặt khác, theo Lênin làm tốt công táckiểm tra, thanh tra, giám sát còn giúp chúng ta tìm tòi, phát hiện, sáng tạo ra cáimới, cái tốt, cái tiến bộ để cải tiến bộ máy có hiệu quả Do vậy, Người yêu cầu côngtác kiểm tra, thanh tra, giám sát phải được tiến hành tỷ mỷ, thận trọng, không đượchình thức và chiếu lệ, mà phải: "không quên kiểm tra đi kiểm tra lại nhiều lần, màphải sáng tạo ra một cái gì không chê trách được, một cái gì có thể làm cho tất cả vàtừng người phải tôn trọng"(4)
Thực tiễn xây dựng, đổi mới bộ máy nhà nước ta vừa qua bài học coi trọng côngtác kiểm tra, thanh tra, giám sát đó được Đảng, nhà nước ta quan tâm Song trong tổchức thực hiện công tác này còn bộc lộ nhiều khuyết điểm, thậm chí tiêu cực lại xẩy
ra ở ngay cơ quan kiểm tra, thanh tra của Chính phủ, của một số bộ, ngành Do vậy,
để công tác kiểm tra, thanh tra, giám sát thực sự là một biện pháp không thể thiếutrong đổi mới bộ máy nhà nước, Nghị quyết Đại hội X của Đảng đã xác định phải:
"Xây dựng, hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát tính hợp hiến, hợp pháp trong cáchoạt động và quyết định của các cơ quan công quyền"(1) Cụ thể là phải thực hiện tốtchức năng giám sát tối cao của Quốc hội; thực hiện có hiệu quả của thanh tra, kiểmtra của cấp trên; phát huy vai trò giám sát của Hội đồng nhân dân các cấp; tăngcường kiểm tra, giám sát các hoạt động của bộ máy nhà nước, hành vi của các côngchức; trừng trị nghiêm khắc theo pháp luật những hành vi phạm pháp, phạm tội, bất
Trang 11Năm tháng sẽ qua đi, nhưng những chỉ dẫn của Lênin trong đổi mới, xây dựng bộmáy chính quyền Xô Viết qua tác phẩm "Thà ít mà tốt" đến nay vẫn là rất đúng.Trước yêu cầu đổi mới hệ thống chính trị, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa Việt Nam hiện nay càng đòi hỏi Đảng ta, Nhà nước ta và mỗi người cộng sảnchúng ta phải nghiêm túc quán triệt lại và vận dụng sáng tạo những chỉ dẫn đó củaLênin vào thực tiễn, góp phần xây dựng bộ máy nhà nước ta thực sự trong sạch,vững mạnh, hiệu lực, hiệu quả Xứng đáng là nhà nước của dân, do dân,vì dân.
Trang 12Nội dungNhư vậy, tư tưởng về nhà nước pháp quyền đã xuất hiện từ rất sớm và ngàycàng được phát triển Có thể thấy, nhà nước pháp quyền không phải là đặc tính riêng
có của xã hội tư bản mà là của các chế độ xã hội Tư tưởng về một nhà nước phápquyền là một giá trị nhân loại phản ánh kết quả của cuộc đấu tranh giai cấp lâu dàitrong lịch sử để chống lại sự độc đoán, chuyên chế chà đạp lên quyền tự do, dân chủcủa con người Khi nói đến nhà nước pháp quyền là nói đến sự ngự trị của pháp luậttrong đời sống chính trị – xã hội với tư cách là ý chí của nhân dân Tuy nhiên, vấn
đề đặt ra không phải cứ nhà nước cai trị xã hội bằng pháp luật là có nhà nước phápquyền Trên thực tế, có rất nhiều nhà nước cổ đại cả ở Phương Đông và Phương Tây
đã có luật để trị nước những đó đều không phải nhà nước pháp quyền Nước ta thời
Lê và Thời Nguyễn cũng có bộ luật Hồng Đức và luật Gia Long, nhưng đó khôngphải là nhà nước pháp quyền Bên cạnh đó, mỗi chế độ xã hội khác nhau với nhữngđặc điểm riêng về văn hoá, truyền thống, lịch sử khác nhau thì cũng có những môhình về nhà nước pháp quyền khác nhau
ở Việt Nam, ngay từ năm 1919, trong bản yêu sách 8 điểm gửi Hội nghịVécxây, Hồ Chí Minh đã đưa ra những yêu sách đòi quyền tự do, dân chủ cho nhândân Việt Nam, trong đó yêu sách thứ bảy có ghi: Bảy xin hiến pháp ban hành, trămđiều phải có thần linh pháp quyền Mặc dù đó chỉ là yêu sách có tính kiến nghị,nhưng nó đã phản ánh quá trình nghiên cứu, kế thừa có chọn lọc những tư tưởng vềnhà nước pháp quyền trong lịch sử để đặt nền móng cho việc tổ chức xây dựng nhànước pháp quyền ở Việt Nam
Tiếp tục tư tưởng đó, các nhà tư tưởng sau này khi bàn đến nội dung, bản chấtnhà nước pháp quyền XHCN đã khẳng định: Không thể nêu một nguyên tắc nào củaquan điểm nhà nước pháp quyền XHCN mà chưa được xây dựng từ lâu hoặc không
có những điều tương tự trong các nhà nước thuộc các hệ thống xã hội khác nhau
Trang 13Trước khi đổi mới, trong các văn kiện Đại hội, Đảng ta chưa sử dụng khái niệm
về nhà nước pháp quyền Kể từ sau đổi mới (từ 1986 đến nay) thuật ngữ về nhà nướcpháp quyền XHCN mới được Đảng ta sử dụng Trong Nghị quyết Hội nghị đại biểutoàn quốc giữa nhiệm kỳ, Khoá VII (tháng 1- 1994), khái niệm về nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa mới chính thức được Đảng ta đưa vào trong văn kiện ĐếnNghị quyết trung ương VIII, khoá VII Đảng ta đã có nghị quyết chuyên đề về “Tiếptục xây dựng và hoàn thiện nhà nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trọng tâm
là cải cách một bước nền hành chính” và một số nghị quyết quan trọng khác
Có thể thấy, những tư tưởng về nhà nước pháp quyền và việc xây dựng mộtnhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta đềcập và thực hiện trên thực tế Chính thắng lợi của cuộc tổng tuyển cử toàn quốc đểbầu ra Quốc hội khoá đầu tiên của nước ta (1-1946) và 4 lần sửa đổi Hiến pháp 1946– 1959 – 1980 – 1992 là những minh chứng trên thực tế cho việc vận dụng tư tưởng
về nhà nước pháp quyền trong lịch sử vào xây dựng một nhà nước pháp quyền xãhội chủ nghĩa ở nước ta
Hiện nay, nước ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội từ điểm xuất phát thấp, nhữngtàn dư, tập tục của xã hội cũ còn tồn tại nặng nề Điều đó đã và đang làm cản trở đếncông cuộc đổi mới, công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta hiện nay Chủ tịch HồChí Minh đã nói: “Cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa là một cuộc biến đổi khó khănnhất và sâu sắc nhất Chúng ta phải xây dựng một xã hội hoàn toàn mới xưa naychưa từng có trong lịch sử dân tộc ta Chúng ta phải thay đổi triệt để những nếpsống, thói quen, ý nghĩ và thành kiến có góc rễ sâu sa hàng ngàn năm” [5 - 493] Vìvậy, thực tiễn đang đòi hỏi phải xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh đểkhắc phục những tình trạng tự do vô chính phủ, phép vua thua lệ làng… đồng thờithiết lập hệ thống những quy phạm pháp luật, đưa các quan hệ xã hội vận động theo
sự điều chỉnh của pháp luật Tuy nhiên, để khắc phục được những hạn chế, tiêu cựccủa nền sản suất nhỏ không phải dễ dàng mà phải sử dụng rất nhiều biện pháp, trong
Trang 14đó xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh, có hệ thống pháp luật đồng bộ,chặt chẽ sẽ là biện pháp hiệu quả nhất để khắc phục những hạn chế trên.
Bên cạnh đó, những yêu cầu trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủnghĩa và quá trình mở cửa giao lưu, quan hệ hợp tác quốc tế đang đặt ra những đòihỏi tất yếu phải xây dựng một nhà nước pháp quyền trong sạch, vững mạnh, thực sựcủa dân, do dân và vì dân
Như vậy, việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiệnnay không phải do ý muốn chủ quan của Đảng Cộng sản, càng không phải sự bắtchước, dập khuôn từ một mô hình nhà nước pháp quyền nào đó của chủ nghĩa tư bản
mà để đáp ứng những đòi hỏi bức xúc, khách quan của nền kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa và quá trình hội nhập kinh tế quốc tế Chỉ có xây dựng nhànước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân mới có thểphát huy được quyền dân chủ của nhân dân, đảm bảo quyền sống, quyền được làmviệc, được lao động, được học hành, được đảm bảo an ninh trật tự, an toàn xã hội
Xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân là nhằmđảm bảo dân chủ đi đôi với kỷ cương và được thể chế hoá thành pháp luật, trongkhuôn khổ của pháp luật Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dânbiểu hiện trực tiếp sức mạnh của hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo của Đ ảngCộng sản Đó là một nhà nước đại diện cho quyền lực chân chính của nhân dân, vìdân chủ và vì công lý
1.2 Đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước
ta hiện nay
Từ thực tiễn của quá trình nhận thức và xây dựng một nhà nước pháp quyền
xã hội chủ nghĩa, Đảng ta đã khẳng định: “Xây dựng cơ chế vận hành của nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước đềuthuộc về nhân dân; quyền lực nhà nước là thống nhất, có tự phân công, phối hợp