Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết haruki murakami (tt)

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Luận án nghiên cứu nghệ thuật tự sự trên các bình diện cơ bảnnhư ngôi kể, điểm nhìn, giọng điệu của người kể chuyện, kiểunhân vật đặc trưng, không gian, t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đặng Phương Thảo

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT HARUKI MURAKAMI

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 62 22 01 20

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2017

Công trình được hoàn thành tại:

Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn

Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn: 1 GS TS LÊ HUY BẮC

2 TS ĐÀO THỊ THU HẰNG

Phản biện 1: ………Phản biện 2: ………Phản biện 3: ………

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng cấp cơ sở chấm luận

án tiến sĩ họp tại………vào hồi…… giờ…… ngày…… tháng…… năm 2018

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Gần hai thập niên của thế kỉ XXI trôi qua, văn chương hậuhiện đại đã và đang tiếp tục chứng kiến sự bùng nổ của nhữnghiện tượng văn học trên khắp thế giới

Trong số những tác giả tiêu biểu của thời đại này, không thểkhông nhắc đến Haruki Murakami – nhà văn Nhật đương đại vớinhững cuốn tiểu thuyết thể hiện những nhận thức mới mẻ về bảnthể, lẽ sống, và ý thức trách nhiệm với cộng đồng của con ngườithời hiện đại

Hiện nay, nghiên cứu tự sự học đang là một xu thế có nhiềutriển vọng trong lí luận văn học Việc nghiên cứu nghệ thuật tự sựtrong tiểu thuyết của Murakami là một hướng tiếp cận góp phầnđịnh hình diện mạo phong cách và ghi nhận sự đóng góp của nhàvăn cho một nền tiểu thuyết hiện đại thế kỉ XXI

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận án nghiên cứu nghệ thuật tự sự trên các bình diện cơ bảnnhư ngôi kể, điểm nhìn, giọng điệu của người kể chuyện, kiểunhân vật đặc trưng, không gian, thời gian nghệ thuật trong tiểuthuyết Murakami

Luận án tập trung vào 3 tiểu thuyết tiêu biểu nhất tính đến

thời điểm này của Murakami: Rừng Nauy, Biên niên kí chim vặn dây cót, Kafka bên bờ biển Ngoài ra, chúng tôi có tham khảo

thêm những cuốn tiểu thuyết khác của Murakami để đối chiếu, sosánh khi cần thiết

3 Mục đích nghiên cứu và ý nghĩa của luận án

Luận án hướng tới việc nhận diện và phân tích những đóng

góp của Murakami trên các bình diện: người kể chuyện ngôi thứnhất với sự di chuyển điểm nhìn, kết hợp nhiều giọng điệu, nghệthuật khắc họa nhân vật với một số kiểu nhân vật tiêu biểu, khônggian, thời gian nghệ thuật từ đó chỉ ra vị trí và những đóng gópcủa tác giả trong văn học đương đại Nhật Bản và thế giới.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn: Luận án lý giải tư duy nghệthuật của Murakami và các vấn đề lý luận của tiểu thuyết, đồngthời có giá trị thực tiễn trong việc đưa ra một cách tiếp cận tác giảnày ở Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng thi pháp học và tự sự học vào việc phân tích,tìm hiểu nghệ thuật tự sự của Murakami Bên cạnh đó, luận áncũng sử dụng phương pháp lịch sử trong việc so sánh đối chiếucác tác phẩm của Murakami với các tác phẩm của các nhà vănhiện đại, hậu hiện đại trên thế giới Phương pháp loại hình đượcvận dụng để phân chia nhân vật trong tiểu thuyết Murakami thànhmột số kiểu, loại với những tiêu chí nhận diện nhất định Các thaotác khoa học cụ thể của luận án là khảo sát, thống kê, phân tích,tổng hợp, so sánh

6 Bố cục của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận án

có cấu trúc gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Tự sự đa chủ thể trong tiểu thuyết của MurakamiChương 3: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của MurakamiChương 4: Kết cấu không gian – thời gian trong tiểu thuyếtcủa Murakami

Chương 1

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Khái lược tình hình nghiên cứu lý thuyết tự sự hiện đại

1.1.1 Những dòng chủ lưu

Trong phạm vi quan sát của mình, chúng tôi nhận thấy các kếtquả nghiên cứu về lí thuyết tự sự hiện đại trên thế giới thế kỉ XX

có thể phân chia một cách tương đối thành những dòng chủ lưu:

Nhóm thứ nhất gồm những nhà tự sự học chịu ảnh hưởng của

các nhà hình thức chủ nghĩa Nga như V Propp, Todorov, Barthes,

Remak, Norman Friedman Nhóm thứ hai gồm G Genette,

Dolezel, S Lanser… tập trung nghiên cứu sự triển khai của diễnngôn trần thuật Nhóm thứ ba, đại diện là Gerald Prince vàSeymour Chatman lại coi trọng phương pháp nghiên cứu tổng thể

Tự sự học những năm cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI có sựđổi mới, mở rộng đáng kể theo hướng nghiên cứu mở trên cơ sở

kế thừa thành tựu trước đó Tự sự học ngày nay kết hợp với quanniệm phê bình phản ứng của người đọc và hướng nghiên cứu vănhoá đang thịnh hành Các nhà lí luận nghiên cứu tự sự trong quan

hệ với người đọc, với ngữ cảnh và với các lĩnh vực tự sự ngoàivăn học Có thể thấy, tự sự học hôm nay được chia thành bahướng nghiên cứu sau:

Hướng nghiên cứu thứ nhất nghiên cứu đặc trưng chung củatác phẩm tự sự, bất kể sự khác nhau về phương tiện và thể loại(văn học, truyện tranh, điện ảnh, truyền hình, báo chí )

Hướng nghiên cứu thứ hai từ phân tích cấu trúc tự sự trừutượng chuyển sang phân tích cấu trúc tự sự của tác phẩm cụ thể Hướng nghiên cứu thứ ba là mô hình tự sự học hôm nay cócông thức “tự sự học + X”, “X” ở đây có thể là chủ nghĩa nữ

quyền hay nghiên cứu giới tính, nghiên cứu văn hóa hay nghiêncứu hậu thực dân, nghiên cứu tự sự học tâm lí….

1.1.2 Hướng nghiên cứu lí thuyết tự sự ở Việt Nam

Qua hai cuộc hội thảo về tự sự học ở Việt Nam năm 2003 và

2008, tự sự học Việt Nam hiện nay có ba hướng nghiên cứu nhưsau:

Hướng thứ nhất: Giới thiệu, dịch thuật lí thuyết tự sự của cáchọc giả nước ngoài Nhìn chung, ở hướng nghiên cứu này, giớiphê bình Việt Nam bắt đầu tiếp cận lí thuyết tự sự hiện đại trên thếgiới qua việc dịch, cắt nghĩa các quan điểm của các nhà lí luận.Mỗi học thuyết, trường phái có một phát kiến riêng nhưng cũng cónhững giới hạn nhất định mà khi tiếp nhận cần kết hợp với cáckiến thức khác và kinh nghiệm để tự thiết lập nên một phươngpháp phù hợp nhất với đối tượng và mục tiêu đề ra

Hướng thứ hai: nghiên cứu các hệ vấn đề trong lí thuyết tự sựnhư: người kể chuyện, điểm nhìn, cốt truyện, thời gian và khônggian trần thuật, cấu trúc của văn bản trần thuật, ngôn ngữ trầnthuật, tình huống trần thuật, điểm nhìn, giọng điệu, ngôi phátngôn…

Hướng thứ ba: Tiếp cận các tác phẩm cụ thể từ góc độ tự sựhọc hiện đại nhằm cập nhật tình hình sáng tác tác phẩm tự sự đồngthời góp phần luận giải về nghệ thuật tự sự của các tác phẩm vềnhững phương diện: điểm nhìn, người kể chuyện, giọng điệu, môhình tự sự…

1.1.3 Nghệ thuật tự sự và những khái niệm trọng tâm

Do nội hàm của khái niệm nghệ thuật tự sự bao quát trên mộtdiện rộng nên luận án căn cứ vào những phương diện mang tính

cụ thể hơn như người kể chuyện, điểm nhìn, giọng điệu, nhân vật,

không gian, thời gian nghệ thuật để nghiên cứu nghệ thuật tự sựcủa Murakami

1.2 Tình hình nghiên cứu nghệ thuật tự sự của Murakami

1.2.1 Trên thế giới

Ngay từ khi tác phẩm của Murakami được chuyển sang Anhngữ, hàng loạt các bài nghiên cứu, bài báo, luận án, luận văn vềMurakami xuất hiện ở nhiều nước trên thế giới bàn về lối viết, lối

kể chuyện độc đáo của Murakami Ví dụ như ngôi kể thứ nhất cótính thông tục (boku), nghệ thuật xây dựng tâm lí nhân vật, giọngđiệu trần thuật, cách kết thúc tác phẩm, cái kì ảo, văn phong, cốttruyện cấu tứ khéo léo, lối viết khó nắm bắt, kí hiệu đô thị, kĩ xảođiện ảnh…

Một điều đặc biệt ở Murakami là ông thường xuyên tham giatrả lời phỏng vấn và hồi đáp thư từ của các nhà nghiên cứu khắpnơi Sự cởi mở của nhà văn thể hiện qua những trao đổi thẳng thắncủa ông về nghệ thuật tự sự

Những đánh giá, nhận xét trên dù chưa mang tính chất nghiêncứu chuyên sâu nhưng cũng ít nhiều thể hiện sự quan tâm của độcgiả tới nghệ thuật kể chuyện của tác giả Murakami, sức hút củatiểu thuyết đến với người đọc chính là từ cách kể, nghệ thuật kể

1.2.2 Ở Việt Nam

Văn đàn Việt Nam bắt đầu “nhập cuộc” khi tiểu thuyết Biên niên kí chim vặn dây cót của Murakami do Trần Tiễn Cao Đăng

dịch được Nhà xuất bản Hội Nhà văn và Nhã Nam ấn hành năm

2006 Những tác phẩm được dịch sau đó đều dành được nhiều sựquan tâm, chú ý của độc giả, của các nhà nghiên cứu phê bình.Các tác giả đã lí giải tính lôi cuốn của Murakami thông qua nhữngtrị số của trường văn hóa Nhật Bản trong cái nhìn so sánh với các

tác giả lớn khác như Yoshimoto hay Kawabata

Theo khảo sát của chúng tôi, những tài liệu liên quan đếnnghệ thuật tự sự của Murakami chủ yếu có nguồn gốc từ các luậnvăn, khóa luận tốt nghiệp, bài viết từ các hội thảo khoa học, cácbài viết chia sẻ trên mạng trực tuyến Việc tìm hiểu tác phẩm củanhà văn Nhật Bản đương đại được yêu thích nhất xoay quanh yếu

tố hậu hiện đại, yếu tố huyền ảo, cái hỗn độn, hình tượng conngười cô đơn, mất mát, sự giao thoa văn hóa Đông Tây… Nhữngcông trình nghiên cứu đó đã bước đầu chỉ ra những sáng tạo đổimới nghệ thuật tự sự trong sáng tác Murakami

Tiểu kết

Qua các công trình nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy nghệthuật tự sự trong tiểu thuyết của Murakami mang những dấu ấnđặc trưng của nghệ thuật tự sự hậu hiện đại Các công trình nghiên

cứu về vấn đề nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Murakami Haruki

được tiếp cận theo hai xu hướng: (1) Hướng nghiên cứu có tínhchất khái quát, tổng hợp về nghệ thuật tự sự của Murakami

Haruki (2) Hướng nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong từng tác

phẩm riêng biệt của ông Tuy nhiên chúng tôi chưa thấy có côngtrình nào tiếp cận nghệ thuật tự sự của Murakami Haruki một cách

hệ thống trên các phương diện cơ bản của lí thuyết tự sự: người kểchuyện với điểm nhìn đa tuyến, luân phiên ngôi kể, di động điểmnhìn, thế giới nhân vật đa dạng, không gian nghệ thuật, thời giannghệ thuật vừa thực vừa ảo… Với ba cuốn tiểu thuyết đỉnh cao

của nghệ thuật tự sự Murakami: Rừng Nauy, Biên niên kí chim vặn dây cót, Kafka bên bờ biển, những đặc trưng của lối viết vừa

bộn bề hơi thở cuộc sống vừa đậm chất trữ tình vẫn là một cánhcửa để ngỏ cho những người yêu thích Murakami khám phá

Chương 2

TỰ SỰ ĐA CHỦ THỂ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MURAKAMI

Có thể khẳng định, thủ pháp đặc thù và nổi bật nhất trong việcxây dựng mê lộ tự sự trong tiểu thuyết của Murakami đó là hìnhthức tự sự ngôi thứ nhất theo điểm nhìn đa tuyến Trong chươngnày, luận án tập trung nghiên cứu kĩ thuật tự sự đa chủ thể của ba

tiểu thuyết Rừng Na Uy, Kafka bên bờ biển và Biên niên kí chim vặn dây cót ở các phương diện: Sự luân phiên chủ thể, sự di chuyển điểm nhìn và hợp xướng giọng điệu.

2.1 Luân phiên chủ thể

2.1.1 Đa bội chủ thể tự sự (multi - narrator)

Gia tăng chủ thể tự sự trong tác phẩm là một hiện tượng phứctạp nhiều tầng, đánh dấu sự thay đổi kĩ thuật tự sự của văn học thếgiới Mỗi tiểu thuyết của Murakami thường xuất hiện nhiều chủ

thể tự sự ở ngôi thứ nhất lộ diện trực tiếp với đại từ nhân xưng tôi

để kể câu chuyện với tư cách là người trong cuộc Các chủ thể cóthể kể các câu chuyện khác nhau hoặc cùng kể về một chuyệnnhưng với thái độ, quan điểm khác nhau Chính vì vậy sự gia tăngcủa các chủ thể tự sự sẽ khiến cho người đọc bị thuyết phục hơnbởi tính tin cậy và sự nới rộng biên độ tiếp nhận tác phẩm tự sự

Những cái tôi trong sáng tác của Murakami không tồn tại một

cách giản đơn mà luôn có sự dằn vặt, ám ảnh khôn nguôi về bảnthể để trả lời cho câu hỏi về ý nghĩa sự tồn tại của mình

2.1.2 Sự hoán đổi chủ thể tự sự

Trong tiểu thuyết của Murakami các thông tin, sự kiện thường

do một chủ thể tự sự chính kể lại nhưng mạch tự sự đó lại được

kết hợp với các quan điểm của những chủ thể tự sự (nhân chứng)khác nhau Khảo sát ba tiểu thuyết của Murakami, chúng tôi nhậnthấy sự xuất hiện của những người kể bậc 1, bậc 2 thường xuyên

có động thái luân phiên, hoán đổi, nghĩa là A đóng vai trò dẫn dắtcâu chuyện, do đó lời kể của A đan xen giữa những lời kể của B1,B2, nhưng những câu chuyện của B1, B2 cũng đan vào nhau, mỗichuyện kể đều bị gián cách, không liên tục tạo nên phương thức tự

sự đa tầng bậc rất độc đáo của tác giả

2.1.3 Hình thức tự sự qua những bức thư

Hình thức tự sự qua những bức thư là một cách luân phiênchủ thể tự sự một cách tự nhiên, linh hoạt Những bức thư xuấthiện khi chủ thể tự sự cảm thấy mất khả năng diễn đạt trực tiếpbằng lời hoặc rơi vào tình trạng bất khả tương thông với người

nghe Chỉ thông qua những lá thư, người kể xưng tôi mới có thể

giãi bày hết kể cả những cảm giác mơ hồ, những ẩn ức sâu kínnhất Mọi việc được thuật, kể trong thư hoàn toàn xuất phát từđiểm nhìn của người viết, không ai ngoài người viết biết trướcđược điều gì, vì vậy, vai trò của những người kể chuyện ngôi thứnhất trong tác phẩm suy cho cùng là hoàn toàn đồng đẳng dù ởnhững tầng, bậc khác nhau

2.2 Di chuyển điểm nhìn

2.2.1 Đa điểm nhìn tự sự (multipoint of view)

Đa điểm nhìn tự sự là trường hợp cùng một lúc tồn tại nhiềuđiểm nhìn khác nhau, các điểm nhìn có thể độc lập, có thể đanchéo vào nhau mở ra những khám phá mới về đối tượng Điểmnhìn tự sự của người kể chuyện ngôi thứ nhất trong tiểu thuyết củaMurakami có sự dán ghép điểm nhìn giữa người kể này với người

kể khác, sự di chuyển điểm nhìn trong các tọa độ không gian, thời

gian khác nhau.

2.2.2 Dán ghép các điểm nhìn

Với sự luân phiên người kể chuyện ở ngôi thứ nhất, điểm nhìntrong tiểu thuyết của Murakami di chuyển từ nhân vật này sangnhân vật khác, di chuyển theo cảnh huống làm cho mạch tự sự trởnên mới lạ, được soi chiếu từ nhiều góc độ khác nhau

Trong Rừng Na Uy, những điểm nhìn liên tục di chuyển giữa

Wantanabe với Naoko, Wantanabe với Reiko, Wantanabe với

Midori Sự di chuyển điểm nhìn trong Kafka bên bờ biển diễn ra ở

cả hai tuyến truyện về Kafka và Nakata qua hình thức bản ghi âmvới phần đặt câu hỏi của người thẩm vấn trung úy Robert O'Connor và các nhân chứng Setsuko Okamochi, bác sĩ Juichi

Nakazawa, tiến sĩ Shigenori Tsukayama Ở Biên niên kí chim vặn dây cót, đóng vai trò kết nối tất cả, chính là điểm nhìn của Toru

Okada nhưng anh phải lắng nghe để kiếm tìm ẩn số từ câu chuyệncủa cô bé hàng xóm Kasahara May, trung úy Mamiya, Nhục đậukhấu, Kumiko, Kano Creta

Sự dán ghép các điểm nhìn khiến nhân vật trung tâm vừa làngười dẫn dắt sự kiện đồng thời cũng là người nghe từ nhữngngười kể chuyện khác Bên cạnh đó, Murakami còn có động tháiđánh tráo điểm nhìn tự sự cho nhân vật của mình khi cần thiết đểtạo nên những cách cắt nghĩa khác nhau về hành động, về nhữngtiêu chí đạo đức, ứng xử ở đời

2.2.3 Di chuyển điểm nhìn trên trục không gian, thời gian

Việc di chuyển các điểm nhìn trong không gian và trong thờigian khiến cho các sự kiện được kể từ nhiều góc độ, nhiều bìnhdiện khác nhau, trở nên chân thực, đa dạng, sinh động hơn Do kếtcấu đa tầng bậc với nhiều người kể chuyện khác nhau nên tiểu

thuyết của Murakami bắt buộc phải có sự phân chia các thời điểm

kể chuyện trên bề mặt văn bản Bởi vì cùng một lúc trên văn bảnkhông thể xuất hiện hai tuyến truyện khác nhau dù thực tế hai sựviệc đó có thể cùng xảy ra một lúc Do sự gián cách này, điểmnhìn thường xuyên phải luân phiên, di chuyển cho phù hợp vớitruyện kể

Việc luân phiên, di động điểm nhìn trên trục không gian, thờigian tạo ra một hệ thống điểm nhìn mang tính phức hợp và tạo nêntinh thần dân chủ trong tự sự Không chỉ các nhân vật có quyềnbộc lộ quan điểm của mình mà người đọc còn có thể tham dự vàotiến trình đó để cắt nghĩa, để tự viết tiếp những gì mà tác giả chưanói hết

2.3 Hợp xướng giọng điệu

2.3.1 Tính chất đa thanh (polyphonic)

Sự phức hợp giọng điệu tự sự trong tiểu thuyết Murakami là

sự dung nạp tiếng nói đa dạng của những người kể chuyện xưng

tôi trong tác phẩm Bên cạnh đó, mỗi người kể ở từng câu chuyện

cụ thể lại dùng một giọng điệu khác để biểu đạt những suy nghĩcủa mình: có trữ tình, hoài niệm, có dửng dưng, lạnh lùng, có giễunhại, tự trào, có triết lí, suy tư…

2.3.2 Giọng trữ tình, hoài niệm

Trong tất cả những tiểu thuyết mà chúng tôi tiến hành khảosát, âm hưởng hoài niệm, u buồn là âm hưởng bao trùm, tạo nêngiai điệu đặc sắc cho bản hợp xướng giọng điệu của Murakami.Song hành với hoài niệm bao giờ cũng là nỗi u buồn và cảm giácmất mát, chông chênh

Hoài niệm trong tiểu thuyết của Murakami không chỉ là sựnuối tiếc, buồn thương mà còn là sự kinh hoàng, cay đắng, sự cô

đơn Nỗi niềm hoài niệm trong tiểu thuyết của Murakami mang

phong vị đặc trưng của cảm thức aware - nét đặc trưng của mĩ học

truyền thống Nhật Bản Sự hoài niệm, tiếc nuối trong những trangvăn của Murakami, cũng như Kawabata và nhiều nhà văn Nhậtkhác là sự cộng hưởng nỗi buồn của con người cá nhân và nỗibuồn của cả một thế hệ luôn cảm nhận sâu sắc sự trống rỗng giữalòng thịnh vượng

2.3.3 Giọng giễu nhại, tự trào

Ở hình thức tự sự đa chủ thể, giọng giễu nhại, tự trào toát lên

từ chính câu chuyện của người trong cuộc Murakami có giọngđiệu hài hước đặc trưng: cười mà như không, giễu nhại một cáchchân thành bởi thái độ “tỉnh bơ”, thản nhiên đón nhận nhữngnghịch lí, những bi kịch của người kể chuyện Giọng điệu tự tràocủa các nhân vật trong tiểu thuyết Murakami xuất phát từ sự tự ýthức của con người về bản thể Tự cười giễu mình là một cách đểkhẳng định sự tồn tại của họ ở trên đời

Bằng chất giọng bông đùa này, Murakami đã làm dịu đi bầukhông khí căng thẳng của câu chuyện kể Những người kể dùng sựhài hước, hóm hỉnh để lấy lại trạng thái cân bằng và sự tỉnh táocủa lí trí sẽ giúp họ nhanh chóng giải quyết những khúc mắc, khókhăn

2.3.4 Giọng triết lý, chiêm nghiệm

Nhân vật trong tiểu thuyết Murakami từ một cô cậu sinh viên,một anh chàng thất nghiệp, một người phụ nữ hành nghề tiên tri,một người lính, một cậu bé 15 tuổi bỏ nhà đi hay một anh thủ thưkhông rõ giới tính… đều có khả năng triết lí Nhà văn để các nhânvật vừa tự kể câu chuyện của mình vừa đúc rút ra những bài học

về bất kì một lĩnh vực nào trong cuộc sống, cụ thể hay trừu tượng,