Hồ chí minh với việc xây dựng thể chế chính trị việt nam dân chủ cộng hòa (tt)

Tác giả lựa chọn đề tài “Hồ Chí Minh với việc xây dựng thể chế chính trị Việt Nam Dân chủ cộng hòa” xuất phát từ những lý do sau: Thứ nhất, thể chế chính trị là vấn đề quan trọng của một

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Nguyễn Thị Lan Phương

HỒ CHÍ MINH VỚI VIỆC XÂY DỰNG THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HÒA

Chuyên ngành: Chính trị học

Mã số: 62.31.02.01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

Hà Nội – 2017

Công trình được hoàn thành tại: Khoa Khoa học chính trị,

trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội.

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Đình Lê

Phản biện :

Phản biện :

Phản biện:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng cấp Đại học Quốc gia chấm luận

án tiến sĩ họp tại Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm…

Có thể tìm hiểu luận án tại :

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Trung tâm Thông tin – Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội

LỜI MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Tác giả lựa chọn đề tài “Hồ Chí Minh với việc xây dựng thể chế

chính trị Việt Nam Dân chủ cộng hòa” xuất phát từ những lý do sau:

Thứ nhất, thể chế chính trị là vấn đề quan trọng của một quốc gia,

đặc biệt với Việt Nam trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước hiệnnay

Thứ hai, thể chế chính trị dân chủ cộng hòa được xây dựng ở Việt

Nam sau ngày độc lập gắn liền với vai trò xây dựng của Hồ Chí Minh

có giá trị lý luận và thực tiễn lớn

Thứ ba, tình cảm của nhân dân Việt Nam hướng về Nhà nước

Việt Nam Dân chủ cộng hòa dưới sự chỉ đạo xây dựng của Hồ ChíMinh vẫn còn nguyên vẹn cho đến ngày nay

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

2.1 Mục đích.

Luận án tập trung làm rõ một số vấn đề sau:

- Mô hình thể chế chính trị dân chủ cộng hòa dành cho Việt Namtheo quan điểm của Hồ Chí Minh là một mô hình tiến bộ, chứa đựngquan điểm sáng tạo của Người

- Thể chế chính trị Việt Nam dân chủ cộng hòa được xây dựngsau năm 1945, có sự đóng góp vô cùng quan trọng của Hồ Chí Minh

- Quá trình Hồ Chí Minh xây dựng thể chế chính trị dân chủ cộnghòa ở Việt Nam có giá trị lý luận và thực tiễn to lớn

2.2 Nhiệm vụ.

Để đạt được mục đích trên, luận án có nhiệm vụ:

- Làm rõ quan điểm của Hồ Chí Minh về mô hình thể chế chínhtrị dân chủ cộng hòa dành cho Việt Nam.

- Làm rõ quá trình Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp chỉ đạo xâydựng thể chế chính trị Việt Nam dân chủ cộng hòa

- Làm rõ giá trị lý luận và thực tiễn của thể chế chính trị ViệtNam dân chủ cộng hòa

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

3.1 Đối tượng.

Luận án tập trung nghiên cứu quan điểm của Hồ Chí Minh về môhình thể chế chính trị dành cho Việt Nam và những cống hiến thực tiễncủa Người trong quá trình xây dựng thể chế chính trị Việt Nam Dân chủcộng hòa

3.2 Phạm vi.

3.2.1 Về nội dung:

Thể chế chính trị là một khái niệm rộng, liên quan đến nhiều loạithể chế khác nhau: thể chế Đảng, thể chế nhà nước, thể chế các tổ chứcchính trị-xã hội… Tuy nhiên, luận án xin tập trung nghiên cứu về thểchế nhà nước và thể chế Đảng lãnh đạo xây dựng nhà nước vì lý do sau:Thứ nhất, trong các loại thể chế tổ chức chính trị, thể chế nhànước được coi là thể chế trung tâm

Thứ hai, khi phân biệt các loại hình thể chế chính trị, người tathường căn cứ vào yếu tố nhà nước Không phải ngẫu nhiên, tên gọi củachính thể nhà nước chính là tên gọi của thể chế chính trị

Thứ ba, trong giai đoạn 1945-1969, việc xây dựng thể chế chínhtrị của Việt Nam, nhất là thể chế nhà nước chứa đựng nhiều điểm đặcbiệt và thể hiện tài năng lãnh đạo của Hồ Chí Minh rõ nét nhất

3.2.2 Về thời gian.

Luận án triển khai các nội dung nghiên cứu trong giai đoạn tính

từ năm 1911 (khi Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước) đếnnăm 1969 (khi Người qua đời)

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu.

4.1 Cơ sở lý luận.

Tác giả luận án lấy chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về chính trị, về nhà nước

để xem xét và đánh giá những nội dung liên quan đến đề tài

4.2 Phương pháp nghiên cứu.

Luận án dựa trên phương pháp luận mác xít, xem xét vấn đềtheo lập trường, quan điểm của phép duy vật biện chứng Luận án sửdụng một số phương pháp cụ thể sau: phương pháp phân tích, phươngpháp so sánh, phương pháp lôgich, lịch sử,

5 Đóng góp mới của luận án.

Thứ nhất, luận án nghiên cứu quan điểm Hồ Chí Minh về thể chế

chính trị dành cho Việt Nam, tập trung ở thể chế nhà nước

Thứ hai, luận án có sự kết hợp song song giữa phần lý thuyết và

thực tiễn Luận án làm rõ vai trò của Hồ Chí Minh trong quá trình chỉđạo xây dựng những nhánh quyền lực của bộ máy nhà nước: lập pháp(quốc hội), hành pháp (chính phủ) và tư pháp (tòa án) chi tiết hơn

Thứ ba, luận án phân tích giá trị lý luận và thực tiễn của cả quá

trình Hồ Chí Minh hình thành quan điểm và chỉ đạo xây dựng thể chế

chính trị cộng hòa dân chủ nhân dân dành cho Việt Nam, từ năm 1911đến năm 1969 Từ đó liên hệ với công cuộc đổi mới thể chế chính trịViệt Nam hiện nay.

Chương 3: Quá trình Hồ Chí Minh chỉ đạo xây dựng thể chế chính trịViệt Nam dân chủ cộng hòa

Chương 4: Giá trị của mô hình thể chế chính trị dân chủ cộng hòa được

Hồ Chí Minh lựa chọn và chỉ đạo xây dựng ở Việt Nam

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

LUẬN ÁN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nhóm công trình nghiên cứu những vấn đề chung về thể chế chính trị

1.1.1.1 Nhóm công trình của tác giả nước ngoài

Nghiên cứu về mô hình thể chế chính trị không thể đề cập đếnnhững tác phẩm mang tính chất kinh điển: tác phẩm “Chính trị luận” củaAristotle; “Cộng hòa” của Plato; “Quân Vương” và “Discourses on Livy”của Machiavelli Machiavelli Để thực hiện quyền lực của mình, giai cấpcầm quyền mỗi thời kỳ lịch sử chọn lựa cho mình mô hình nhà nước riêng

Về cơ bản, trên thế giới có hai loại: nhà nước quân chủ và nhà nước cộng

hòa Các nhà tư tưởng trên có cái nhìn tích cực về nhà nước cộng hòa dânchủ, nơi quyền lực thuộc về số đông, quản lý xã hội bằng luật pháp

Trên nền tảng những quan điểm của các nhà triết học, chính trị họcthời cổ đại và những mô hình nhà nước trên thực tế, đã dần hình thành nên

lý thuyết chính trị hiện đại Tác giả luận án quan tâm tới các tác phẩm đềcập trực tiếp đến vấn đề thể chế chính trị ở cả góc độ lý thuyết lẫn thực

tiễn: “Tại sao các quốc gia thất bại” của hai tác giả Daron Acemoglu

và James Robinson được xuất bản năm 2010; Cuốn Political Institutions của Ellen M Immergut xuất bản năm 2010 Dù tên gọi và

cách phân loại có khác nhau nhưng nhìn chung đều thống nhất có hailoại cơ bản là thể chế chính trị quân chủ và thể chế chính trị cộng hòa.Thể chế cộng hòa có ưu điểm nổi trội vì tạo ra giá trị dân chủ rộng rãi,tiến bộ trong xã hội, tạo ra động lực dẫn tới sự phát triển của kinh tế,của quốc gia

Đảng là tổ chức chính trị xuất hiện sau này, nhưng có tác độngquan trọng đến việc thực thi quyền lực nhà nước Các nhà nghiên cứuhiện đại khi đề cập đến thể chế chính trị đã không bỏ qua thể chế Đảngcầm quyền Năm 1996, Nhà xuất bản Routledge đã cho phát hành cuốn

A History of Western Political Thought của J.S McClelland; Rolf H.W Theen và Frank L Wilson viết tác phẩm Comparative Politics: An Introduction to Seven Countries và được xuất bản năm 2001

1.1.1.2 Nhóm công trình của các tác giả trong nước

Tại Việt Nam, gần đây có khá nhiều công trình nghiên cứu về thể

chế chính trị: Dương Xuân Ngọc – Lưu Văn An (đồng chủ biên): “Thể chế chính trị thế giới đương đại”,; Nguyễn Đăng Dung: “Thể chế chính trị”; Phạm Quang Minh: “Tìm hiểu Thể chế chính trị trên thế giới; GS.

TS Tạ Ngọc Tấn với tác phẩm “Thể chế chính trị - Một số kinh nghiệm của thế giới; “Thể chế chính trị các nước châu Âu” do PGS.TS Thái

Vĩnh Thắng, PGS.TS Nguyễn Đăng Dung và Nguyễn Chu Dương sưu

tầm và biên soạn Đáng lưu ý là cuốn sách chuyên khảo “Các loại hình thể chế chính trị đương đại và những giá trị tham khảo cho Việt Nam hiện nay” của GS.TS Lưu Văn Sùng (Chủ biên) Những công trình trên

trình bày những vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến thể chế chính trị,đặc biệt thể chế chính trị cộng hòa

Việt Nam là quốc gia đi theo chế độ xã hội chủ nghĩa nên khixem xét về vấn đề thể chế chính trị và thể chế nhà nước, không thểkhông nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước

GS.TS Lưu Văn Sùng có bài viết “Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về thể chế cộng hòa xã hội chủ nghĩa”; TS Trần Ngọc Liêu có tác phẩm “Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam”

Đề cập đến đảng chính trị, đảng cầm quyền nhiều nhà nghiên cứu

trong nước đã tìm hiểu dưới cả góc độ lý luận lẫn thực tiễn Cuốn “Một

số đảng chính trị trên thế giới” của Ngô Đức Tính; “Đảng Chính trị ở các nước tư bản chủ nghĩa” của Ngô Huy Đức; Đặng Đình Tân đã viết cuốn“Thể chế Đảng cầm quyền – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”; tác giả Lưu Văn Sùng với cuốn “Đảng Cộng sản – Những vấn đề lý luận và mô hình tổ chức bộ máy” “Các mô hình hệ thống chính trị”

của tác giả Vũ Hoàng Công…

Trong khi đề cập đến các đảng chính trị, các tác giả có phân tích

cơ chế đảng cầm quyền ở những quốc gia theo chế độ tư bản chủ nghĩahay theo chế độ xã hội chủ nghĩa Mỗi quốc gia có sự lựa chọn khácnhau về thể chế Đảng cầm quyền Không có mô hình bất biến cho cácquốc gia

1.1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về thể chế chính trị Việt Nam

Năm 2000, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh đã hoàn

thiện đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ “Quá trình hình thành và phát triển thể chế chính trị Việt Nam (kể từ 1945 đến nay)” PGS TS Lưu

Văn An là nhà nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề thể chế chính trị Việt

Nam Hai cuốn sách của ông “Thể chế chính trị Việt Nam trước cách mạng tháng Tám dưới góc nhìn hiện đại” và “Thể chế chính trị Việt Nam – Lịch sử hình thành và phát triển” đã phân tích thể chế chính trị

Việt Nam theo dòng lịch sử

Thể chế chính trị của một quốc gia là nội dung quan trọng nhất,bắt buộc đề cập trong bản Hiến pháp Nhà xuất bản Khoa học xã hội

năm 1983 đã xuất bản cuốn “Sơ thảo lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam (từ cách mạng tháng Tám đến nay) ; tác giả Vũ Thị Phụng với cuốn “Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam từ nguồn gốc đến cách mạng tháng Tám” ; cuốn “Lịch sử lập hiến Việt Nam” của tác giả Thái Vĩnh Thắng; hay cuốn sách“Hiến pháp năm 1946 và sự kế thừa, phát triển trong các hiến pháp Việt Nam”; tác giả Lê Minh Thông với bài viết “55 năm xây dựng và phát triển về thể chế nhà nước ta” đăng trên

tạp chí Nhà nước và pháp luật năm 2000…

Khi nghiên cứu thể chế chính trị dưới góc độ tổ chức các tác giảtìm hiểu nhiều về nhà nước là tổ chức trung tâm trong hệ thống chính

trị Có khá nhiều công trình như: Nhà nước cách mạng kiểu mới ở Việt Nam của Nguyễn Trọng Phúc; Chính phủ Việt Nam 1945-2003 của Dương Đức Quảng; Quốc hội Việt Nam tổ chức, hoạt động và đổi mới của Phan Trung Lý… Đáng lưu ý là hai công trình lớn đề cập đến cơ quan lập pháp và hành pháp của Việt Nam: “Lịch sử Quốc hội Việt Nam” gồm 2 tập và bộ “Lịch sử Chính phủ Việt Nam”

gồm 3 tập

Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930 lãnh đạo cuộc đấutranh giành chính quyền của nhân dân Đảng Cộng sản Việt Nam trởthành đảng cầm quyền duy nhất ở Việt Nam từ sau cách mạng tháng

Tám năm 1945 Nhiều công trình như Tìm hiểu về vai trò lãnh đạo của Đảng đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam của Đinh Xuân Lý; Mối quan hệ giữa Đảng, nhà nước và các tổ chức chính trị-xã hội trong hệ thống chính trị ở Việt Nam của Lê Hữu Nghĩa; Đảng cộng sản Việt Nam những trang sử vẻ vang (1930-2002) do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh biên soạn; Đảng Cộng sản Việt Nam trong hệ thống chính trị của Trần Đình Huỳnh và Mạch Quang Thắng… Trong nhiều

nội dung, các tác giả có đề cập đến mối quan hệ giữa Đảng và Nhà nướcđặc biệt là thể chế Đảng lãnh đạo Nhà nước ở Việt Nam

1.1.3 Nhóm công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước, về Đảng

Những thế hệ lãnh đạo đầu tiên của cách mạng Việt Nam đã có

nhiều tác phẩm như: “Cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân” (Tập 1+2)

và “Chủ tịch Hồ Chí Minh và cách mạng Việt Nam” của Trường Chinh;

“Những nhận thức cơ bản về tư tưởng Hồ Chí Minh” của Phạm Văn Đồng; “Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam” của

Võ Nguyên Giáp…

Nhiều công trình chuyên sâu tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước:

“Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước kiểu mới – Sự hình thành và phát triển” của GS.Hoàng Văn Hảo; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước của dân, do dân, vì dân” - đề tài cấp nhà nước KX 02.13; Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước pháp quyền kiểu mới ở Việt Nam” của hai tác giả Phạm Ngọc Anh và Bùi Đình Phong; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền” của PGS.TS Nguyễn Đăng Dung (chủ biên) Ngoài ra, có nhiều sách chuyên khảo khác như “Tư tưởng Hồ Chí

Minh về dân chủ”của TS Phạm Hồng Chương; “Nguyễn Ái Quốc – Từ

lý luận đến thực tiễn cách mạng Việt Nam” của Lương Minh Cừ, Nguyễn Tấn Hưng “Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật” của Viện nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp xuất bản năm 1993; “Nghiên cứu những tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật” của GS Nguyễn Ngọc Minh…

Các công trình trên đã trình bày một cách khá hệ thống tư tưởng

Hồ Chí Minh về mô hình nhà nước dân chủ cộng hòa, nhà nước kiểumới được xây dựng ở Việt Nam Trong quá trình phân tích, các tác giảcũng đề cập những điểm sáng tạo trong mô hình nhà nước dân chủ cộnghòa được xây dựng ở Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Những tác phẩm trên có đề cập đến một phần quan điểm của Hồ

Chí Minh về Đảng Ngoài ra có tác phẩm chuyên sâu “Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng trong điều kiện Đảng cầm quyền” của Lê Văn Lý chủ biên Luận án không tiếp cận tư

tưởng Hồ Chí Minh về Đảng nói chung mà nhìn nhận quan điểm củaNgười về Đảng trong điều kiện Đảng cầm quyền, trong mối quan hệĐảng và Nhà nước

1.1.4 Nhóm công trình nghiên cứu về vai trò của Hồ Chí Minh trong việc xây dựng bộ máy nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.

Có rất nhiều tác giả sau này nghiên cứu Hồ Chí Minh trên cương

vị Chủ tịch nước đã góp phần xây dựng bộ máy nhà nước Việt Nam

mới: “Pháp quyền nhân nghĩa Hồ Chí Minh” của Nguyên Bộ trưởng Bộ

Tư pháp Vũ Đình Hòe; “Sức mạnh dân tộc của cách mạng Việt Nam dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh” của PGS Lê Mậu Hãn;“Thắng lợi của Hồ Chí Minh về việc kiến lập cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa” được đăng trên Tạp chí

Lịch sử quân sự số 5 năm 2007 Cũng theo cách trình bày này còn có

tác phẩm Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng và tổ chức hoạt động của Chính phủ Việt Nam của Phan Hữu Tích và Trần Đình Thắng “Nhà nước và cách mạng Việt Nam những năm 1945-1946, những sáng tạo của Hồ Chí Minh” của Lê Phương Thảo xuất bản năm 2009 Quá trình

xây dựng Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa những năm 1945-1946mang dấu ấn cá nhân đậm nét của Hồ Chủ Tịch

1.2 Khái quát kết quả các công trình khoa học nghiên cứu và những hướng chính luận án cần tiếp tục nghiên cứu

1.2.1 Khái quát chung

Thông qua nhóm công trình tác giả luận án đã liệt kê, có thể đưa

ra một số tổng hợp bước đầu như sau:

Thứ nhất, các công trình đã trình bày hệ thống lý thuyết về thể

chế chính trị nói chung, thể chế nhà nước nói riêng

Thứ hai, các công trình trình bày hệ thống về nguồn gốc cũng

như tư tưởng của Hồ Chí Minh về nhà nước kiểu mới ở Việt Nam

Thứ ba, các công trình đã trình bày đóng góp của Hồ Chí Minh

trong việc chỉ đạo xây dựng nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, đặcbiệt trong những ngày đầu kiến quốc

1.2.2 Những điểm cần giải quyết.

Tuy nhiên, chưa có công trình chính trị học nào đề cập chuyên sâuđến quan điểm của Hồ Chí Minh về thể chế nhà nước dân chủ cộng hòa Cũng chưa có công trình chính trị học nào gắn kết một cách chitiết, hệ thống nội dung quan điểm, tư tưởng của Hồ Chí Minh với quátrình Người hiện thực hóa tư tưởng của mình khi chỉ đạo xây dựng thểchế chính trị Việt Nam dân chủ cộng hòa

Mặt khác, do giá trị khoa học và thực tiễn to lớn của vấn đề thểchế chính trị nên tư tưởng Hồ Chí Minh cũng như quá trình nghiên cứu,

xây dựng thể chế chính trị Việt Nam Dân chủ cộng hòa đặc biệt thể chếnhà nước vẫn mở ra nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, tìm hiểu

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ, THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ CỘNG HÒA VÀ QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ MÔ HÌNH THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ DÀNH CHO

VIỆT NAM 2.1 Một số vấn đề lý luận về thể chế chính trị.

2.1.1 Khái niệm

2.1.1.1 Thể chế

Một mặt thể chế là những quy định, chuẩn mực, quy chế, quyphạm, luật lệ của các mối quan hệ giữa các bộ phận của một tổng thể -một chỉnh thể nào đó Mặt khác thể chế được coi như những dạng thức,cấu trúc có tính tổ chức, mà sự phân bố của chúng theo những mối quan

hệ chức năng nhất định

2.1.1.2 Chính trị

Chính trị là những công việc nhà nước, những hoạt động liênquan trực tiếp hoặc gián tiếp đến công việc nhà nước, quyền lực nhànước, lợi ích nhà nước

2.1.1.3 Thể chế chính trị

Kết hợp hai thuật ngữ “thể chế” và “chính trị”, có thể đưa ra cách

hiểu về thể chế chính trị: một mặt, đó là những quy định, quy chế, chuẩn

mực, quy phạm, nguyên tắc, luật lệ… nhằm điều chỉnh và xác lập các quan

hệ chính trị; mặt khác, đó là dạng thức cấu trúc tổ chức, các bộ phận chứcnăng cấu thành của một một chủ thể chính trị hay hệ thống chính trị

2.1.2 Phân loại

2.1.2.1 Thể chế quân chủ