Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

Ở Việt Nam, trong các nghiên cứu liên quan đến bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, các nhà khoa học đã kế thừa một cách biện chứng, hiệu quả các thành tựu đạt được của

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VĂN SANG

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG XỨ NGHỆ TRONG THỜI KỲ

ĐỔI MỚI, HỘI NHẬP QUỐC TẾ

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 9229001 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2018

MỤC LỤC

Trang

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ

LUẬN VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA

TRUYỀN THỐNG XỨ NGHỆ TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI, HỘI NHẬP

QUỐC TẾ

7

1.2 Cơ sở lý luận về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ

Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế 29

Chương 2 CƠ SỞ HÌNH THÀNH GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG XỨ NGHỆ VÀ CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG

2.1 Cơ sở hình thành các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ 45 2.2 Các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ được bảo tồn và phát huy trong

2.3 Vai trò và tính đặc thù của việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa

truyền thống xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế 83

Chương 3 THỰC TRẠNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ

VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG XỨ NGHỆ TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI,

HỘI NHẬP QUỐC TẾ

90

3.1 Thực trạng bảo tồn, phát huy giá trị yêu nước 90 3.2 Thực trạng bảo tồn, phát huy giá trị cần kiệm, chịu khó 98 3.3 Thực trạng bảo tồn, phát huy giá trị hiếu học 102 3.4 Thực trạng bảo tồn, phát huy giá trị khảng khái và bộc trực 108 3.5 Thực trạng bảo tồn, phát huy giá trị ý chí, nghị lực bền bỉ và quyết liệt trong

3.6 Một số nguyên nhân của những thành tựu, cũng như hạn chế trong bảo tồn

và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ thời kỳ đổi mới, hội

Chương 4 QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP CƠ BẢN ĐỂ BẢO TỒN VÀ

PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG XỨ NGHỆ

4.1 Quan điểm cơ bản để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống

xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế 122 4.2 Giải pháp cơ bản để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ

Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế 133

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 153

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong bối cảnh hiện nay, những ảnh hưởng của kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế đã, đang tác động mạnh mẽ đến văn hóa truyền thống của tất cả các dân tộc trên thế giới, trong đó có Việt Nam Tình trạng dễ nhận thấy trong xã hội hiện đại nói chung là sự phai nhạt của các giá trị văn hóa truyền thống, ngày càng có nhiều biểu hiện của sự vô cảm, lạnh lùng Vậy nên, vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống luôn là một vấn đề nóng của các nước, nhất là các nước đang phát triển Ngay cả Tổ chức khoa học giáo dục và văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO) cũng đã có rất nhiều công ước, các nghiên cứu để tìm ra những phương cách tốt nhất cho các nước thành viên

Ở Việt Nam, có thể nói từ Đề cương văn hóa của Đảng năm 1943 đã đặt ra vấn

đề này khi đưa ra phương châm: “Dân tộc, khoa học và đại chúng” Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam cũng đã ngày càng quan tâm nhiều hơn đến việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt

là từ khi đất nước bước vào giai đoạn đổi mới, hội nhập quốc tế Đổi mới, hội nhập là tất yếu để đón lấy các giá trị văn hóa, các thành tựu văn minh của nhân loại, nhưng điều có ý nghĩa và thực sự thành công là chúng ta phát triển được kinh

tế nhưng đồng thời bảo tồn, phát huy được các giá trị tinh hoa của văn hóa dân tộc Bởi vậy, làm thế nào để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống,

để nó thực sự đóng góp vào sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước, để nó là động lực cho sự phát triển hiện nay? Đó là câu hỏi luôn thường trực đối với các nhà lý luận cũng như những người làm thực tiễn của nước ta hiện nay

Từ phương diện triết học, các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống được xem xét ở các cấp độ quốc gia và từng vùng văn hóa hay cộng đồng cụ thể Trên cơ sở những nguyên tắc chung, việc bảo

tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống yêu cầu phải tôn trọng các đặc điểm riêng, đặc thù ở những cấp độ khác nhau và đảm bảo “tính thống nhất trong

đa dạng” Bởi vậy, đặt vấn đề nghiên cứu việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế từ góc tiếp cận triết học là góp thêm một nghiên cứu cụ thể một địa phương để đóng góp vào việc nghiên cứu chung của cả nước

Xứ Nghệ là một dải đất thân yêu của Tổ quốc Việt Nam với nhiều dấu ấn lịch

sử, đây đồng thời cũng là một tiểu vùng văn hóa lâu đời, đặc sắc trong nền văn hóa Việt Nam với sức sống mãnh liệt Những giá trị văn hóa, những đức tính tốt đẹp của con người Việt Nam cũng là những giá trị và đức tính tốt đẹp của con người xứ Nghệ Song do có đặc điểm riêng về điều kiện lịch sử, điều kiện địa lý, điều kiện kinh tế - xã hội nên xứ Nghệ cũng có những nét riêng về giá trị văn hóa,

về tính cách con người Trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế, khi quê hương cùng đất nước hướng đến mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh với quyết tâm cao nhất thì việc học tập, nghiên cứu truyền thống lịch sử và các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ là rất cần thiết, tăng thêm sức mạnh cho công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế, xã hội Từ tiếng nói của lịch sử hào hùng, của truyền thống tốt đẹp mà mỗi người dân ngày càng ý thức được đầy đủ trách nhiệm của mình, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, vững vàng bước tới tương lai, phát triển cùng thời đại

Lẽ tất nhiên là bất kỳ quốc gia, dân tộc hay cộng đồng dân cư nào cũng có những giá trị văn hóa truyền thống của mình Trong xu thế vận động không ngừng của tự nhiên và xã hội, mọi giá trị đều mang tính hai mặt và ngay cả những giá trị được xem là có ý nghĩa tích cực, thúc đẩy sự phát triển cũng luôn mang tính tương đối Cho nên, đối với những giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ, nay đứng trước bối cảnh đổi mới, hội nhập quốc tế cũng cần được nghiên cứu, “gạn đục, khơi

trong” để chọn lấy, phát huy thành nhân tố thúc đẩy sự phát triển, thành chỗ dựa của con người xứ Nghệ trên hành trình đi tới tương lai Do đó, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

là khách quan và cần thiết, đồng thời cũng tạo nền tảng để xác lập mối quan hệ biện chứng giữa các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ với các giá trị văn hóa truyền thống của những cộng đồng dân cư khác Việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ cũng là nâng những giá trị ấy lên một tầm cao mới

Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xứ Nghệ đã có nhiều chủ trương, chính sách xây dựng, phát triển văn hóa, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

và xây dựng lối sống, đạo đức, nhân cách con người mới, đáp ứng yêu cầu của quá trình đổi mới, hội nhập quốc tế Tuy đã đạt được những thành tựu nhất định, nhưng cần nhìn nhận một thực tế khách quan rằng, đây là cả một quá trình lâu dài

và vẫn còn nhiều mục tiêu chưa đạt được Do vậy, công tác tổng kết thực tiễn, nghiên cứu khái quát lý luận về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ để quay trở lại phục vụ hiệu quả quá trình thực tiễn tiếp tục được đặt ra cấp thiết

Về mặt lý luận, vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ đã có nhiều Tuy nhiên, đa số mới chỉ dừng lại cụ thể ở một số giá trị và tiếp cận ở góc nhìn văn hóa học, quản lý văn hóa Trên thực tế, việc tiếp cận vấn đề từ phương diện triết học, xác định vững chắc cơ sở hình thành và làm rõ các giá trị văn hóa truyền thống, sau đó khái quát thực trạng và đề xuất các quan điểm, giải pháp trên cơ sở các nguyên lý và phạm trù của triết học để bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế chưa

được đề cập đến Vì vậy, đề tài: “Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền

thống xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế” có ý nghĩa cả về lý luận

lẫn thực tiễn, là trường hợp nghiên cứu cụ thể một vùng văn hóa để đóng góp vào việc nghiên cứu chung của cả nước, được kỳ vọng có đóng góp về mặt khoa học

để hình thành nhân cách, lối sống, góp phần đào tạo nguồn nhân lực xứ Nghệ có chất lượng cao, phù hợp quá trình phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

a Mục đích

Trên cơ sở phân tích thực trạng bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ hiện nay, luận án đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm bảo tồn và phát huy có hiệu quả các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

b Nhiệm vụ

- Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án và làm rõ cơ sở lý

luận về bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế;

- Làm rõ cơ sở hình thành và chỉ ra các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ

được bảo tồn, phát huy trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế Phân tích tính đặc thù, cũng như vai trò của bảo tồn, phát huy giá các trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế;

- Phân tích, đánh giá thực trạng bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền

thống xứ Nghệ hiện nay, đề xuất những quan điểm và giải pháp khoa học mang tính chất khuyến nghị cho việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống

xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

a Đối tượng

Đối tượng nghiên cứu của luận án là quá trình bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa tinh thần truyền thống xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

b Phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tinh thần truyền thống

xứ Nghệ trong thời kỳ hiện nay;

- Nghiên cứu các giá trị văn hóa tinh thần truyền thống trong phạm vi tiểu

vùng văn hóa xứ Nghệ (gồm Nghệ An và Hà Tĩnh)

4 Cơ sở và phương pháp nghiên cứu của luận án

a Cơ sở phương pháp luận

Luận án được thực hiện trên cơ sở các quan điểm, các nguyên tắc chỉ đạo của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, của Đảng Cộng sản Việt Nam liên quan đến bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống

b Phương pháp nghiên cứu

- Phù hợp với phương pháp luận biện chứng duy vật, luận án sử dụng các phương pháp logic - lịch sử, quy nạp - diễn dịch, tổng hợp - phân tích, so sánh,…

để thực hiện mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Luận án có sử dụng các số liệu, thông tin của các công trình nghiên cứu và các báo cáo chuyên môn của các cá nhân, các tổ chức kinh tế - xã hội

5 Đóng góp khoa học của luận án

Từ góc độ triết học, luận án làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn, từ đó khái quát các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ Đánh giá thực trạng, đề xuất và khuyến

nghị áp dụng những giải pháp khoa học nhằm nâng cao hiệu quả việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Về mặt lý luận, luận án góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận liên quan đến bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ Những quan điểm, giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị đó được luận án nghiên cứu, xây dựng nghiêm túc, có căn cứ, nên có thể xem xét để áp dụng trong thực tiễn

- Về mặt thực tiễn: Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho các tổ chức, đoàn thể, cá nhân nghiên cứu về con người, văn hóa và các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ Luận án là tài liệu bổ ích phục vụ nghiên cứu, giảng dạy về triết học, đặc biệt là trên địa bàn xứ Nghệ; nghiên cứu về truyền thống, về các lĩnh vực

có liên quan đến bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu và phần tài liệu tham khảo Luận án có 4 chương, 13 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG

XỨ NGHỆ TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI, HỘI NHẬP QUỐC TẾ

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Trên thế giới, liên quan đến bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống từ lâu đã có nhiều công trình đạt được những thành tựu lớn, đặc biệt là ở một số quốc gia như Liên Xô trước đây, ở Trung Quốc, ở các nước phương Tây và các công ước cũng như các nghiên cứu của UNESCO Nhìn chung, những nghiên cứu này đã bàn rất nhiều đến vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đã khẳng định vai trò không thể thiếu của văn hóa truyền thống trong quá trình phát triển, đã đưa ra những quan điểm cảnh báo sự suy thoái trong chiến lược xây dựng và phát triển nền văn hóa của mỗi quốc gia nếu phủ định sạch trơn mọi giá trị truyền thống Ở Việt Nam, trong các nghiên cứu liên quan đến bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, các nhà khoa học đã kế thừa một cách biện chứng, hiệu quả các thành tựu đạt được của các công trình nghiên cứu nói trên Cho nên, trong khuôn khổ luận án này, chúng tôi chỉ đề cập đến những công trình nghiên cứu trong nước theo các hướng sau

1.1.1 Những nghiên cứu về văn hóa, giá trị văn hóa truyền thống

Ở Việt Nam, các nhà khoa học đã sớm quan tâm nghiên cứu về văn hóa dân tộc và các giá trị văn hóa tinh thần truyền thống, để làm cơ sở xây dựng đời sống văn hóa và con người Việt Nam trong sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa Có thể kể đến những nghiên cứu tiêu biểu như:

Việt Nam văn hoá sử cương của Đào Duy Anh in từ năm 1938 (Nxb Văn hoá

Thông tin tái bản năm 2002), là một trong những nghiên cứu sớm nhất Trên quan niệm súc tích “văn hóa là sinh hoạt”, Đào Duy Anh đã bao quát tất cả các mảng sinh hoạt kinh tế, sinh hoạt chính trị - xã hội, và sinh hoạt trí thức, do đó đã tóm

tắt, phác họa được ở chừng mực nào đó lược sử văn hóa của người Việt như một dân tộc, một văn hóa Ông còn chỉ ra cả những biến đổi của văn hóa Việt Nam ở thời đoạn Âu hóa, với sự rạn vỡ, biến đổi của những giá trị cũ và sự lên ngôi của những giá trị mới Với trình độ học vấn uyên bác và nguồn tài liệu phong phú, Đào Duy Anh đã dày công nghiên cứu, sắp xếp, hệ thống và có những bình luận xác đáng với mong muốn giúp ích cho đời, cho những ai muốn “ôn lại cái vốn văn hóa nước nhà” Trong công trình này, tác giả đã đưa ra một nhận định, chỉ ra vấn

đề cốt lõi cần giải quyết: “Cái bi kịch hiện thời của dân tộc ta là sự xung đột của những giá trị cổ truyền của văn hóa cũ ấy với những điều mới lạ của văn hóa Tây phương Cuộc xung đột sẽ giải quyết thế nào, đó là một vấn đề quan hệ đến cuộc sinh tử tồn vong của dân tộc ta vậy Nhưng muốn giải quyết thì phải nhận rõ chân tướng của bi kịch ấy, tức một mặt phải xét lại cho biết nội dung của văn hóa xưa là thế nào, một mặt phải nghiên cứu cho biết chân giá trị của văn hóa mới” [1,9] Đây là một nghiên cứu ở phạm vi một dân tộc – quốc gia, từ đây, khi nghiên cứu bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của một địa phương, chúng tôi cần thiết phải thống nhất các khái niệm công cụ như: văn hóa, giá trị văn hóa truyền thống; hình dung đến những mâu thuẫn và làm rõ những yêu cầu đặt ra của công cuộc đổi mới, hội nhập quốc tế đối với sự nghiệp bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa tinh thần truyền thống của đất nước nói chung, của một vùng văn hóa nói riêng

Trong những năm 60 và 70 của thế kỷ XX, có một số nghiên cứu nổi bật đã tiếp tục làm rõ nền tảng lý luận và định hướng về phương pháp nghiên cứu về văn hóa, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong sự phát triển quốc gia, dân tộc Đó là những công trình của các tác giả như: Nguyễn Hồng Phong,

Tìm hiểu tính cách dân tộc (Nxb Khoa học, Hà Nội, 1963); Vũ Khiêu (Chủ biên), Đạo Đức mới (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1974); Tương Lai, Chủ động và tích cực xây dựng đạo đức mới (Nxb Sự thật, Hà Nội, 1983)

Cuốn Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam (Trần Văn Giàu (Chủ

biên), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1980), là một trong những công trình nghiên cứu tâm huyết của Trần Văn Giàu, được tác giả thực hiện vào thời điểm mà chưa có một nghiên cứu mang tính hệ thống về chủ đề giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Với những suy tư và những tình cảm sâu sắc nhất, tác giả đã đưa ra những kiến giải về các giá trị truyền thống đặc thù của dân tộc Việt Nam Công trình gồm 11 chương, sau khi khái quát cơ bản về các khái niệm giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc, ảnh hưởng của lịch sử đối với việc phát triển các giá trị truyền thống, tác giả tập trung phân tích 7 đức tính tốt đẹp của dân tộc Việt Nam bao gồm: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người, vì nghĩa Các phạm trù được trình bày một cách có hệ thống và khoa học với ý nghĩa giống như một “bảng giá trị tinh thần” của người Việt Theo tác giả, những giá trị ấy đã định hình với những nét

cơ bản ngay từ thời Văn Lang, được phát triển độc lập, không bị đồng hóa do những ảnh hưởng từ bên ngoài, trong đó yêu nước là giá trị đầu tiên và quan trọng nhất, là thước đo tiêu chuẩn cho mọi thước đo trong cuộc sống của con người Cuối cùng, tác giả nói về Chủ tịch Hồ Chí Minh, con người kết tinh mọi giá trị cao đẹp của dân tộc và nhân loại Với nghiên cứu này, chúng tôi có thể làm rõ hơn hệ thống các khái niệm trong nghiên cứu của mình Đặc biệt, khi tham khảo các giá trị, đức tính tốt đẹp của con người Việt Nam, nghiên cứu của chúng tôi luôn xem đó là những “cái chung”, để từ đó hướng tư duy của mình để làm rõ những “cái riêng” là các giá trị văn hóa truyền thống của con người xứ Nghệ với những nét riêng, những con người

và những dấu ấn cụ thể, chúng tôi cũng khẳng định những giá trị này đã định hình

từ rất sớm và được khẳng định trong suốt chiều dài lịch sử của vùng đất và con người xứ Nghệ

Ở một khía cạnh khác, có một số công trình đã đề cập đến sự biến đổi giá trị

trong quá trình chuyển đổi của Việt Nam Đáng chú ý có Sự chuyển đổi các giá trị

trong văn hóa Việt Nam (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1993) của Đỗ Huy và

Trường Lưu Ở đây, các tác giả đã nghiên cứu khái quát về chuẩn giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại, làm rõ những kiểu dạng văn hóa truyền thống, cơ cấu giá trị của nền văn hóa truyền thống và sự vận động, sự hiện diện của các giá trị văn hóa truyền thống trong nền văn hóa mới; phân tích các phản giá trị và sự gia tăng lối sống thực dụng, nêu bật sự thay đổi của các chuẩn giá trị và chính sách văn hóa của chúng ta; làm rõ nhân tố con người và những giá trị văn hóa mới Cuối cùng, tác giả vạch ra hướng phát triển của văn hóa Việt Nam Cuốn sách gồm bảy chương thực sự là một công trình khoa học có ý nghĩa cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn cho các nghiên cứu sau này, nhất là các nghiên cứu về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh mới ở những phạm vi nghiên cứu khác nhau Từ đây, khi nghiên cứu các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ, chúng tôi cũng nhấn mạnh rằng, con người xứ Nghệ cũng có các giá trị văn hóa của mình, nhưng các giá trị đó không phải là những giá trị “nhất thành bất biến”, nó không phải “luôn tốt đẹp” mà chứa đựng cả những “phản giá trị” trước sự biến chuyển của xã hội – con người trong giai đoạn hiện nay

Trong thập niên 90, ở các trường đại học, cao đẳng đưa vào giảng dạy chính

thức môn Cơ sở văn hóa Việt Nam Theo đó, Cơ sở văn hóa Việt Nam của tác giả

Trần Ngọc Thêm (1997) được thẩm định làm giáo trình môn học Cũng trong năm

1997, tác giả Trần Quốc Vượng (chủ biên) xuất bản Cơ sở văn hoá Việt Nam và năm 2002, có thêm Cơ sở văn hoá Việt Nam do Chu Xuân Diên biên soạn Về cơ

bản, đây là những công trình bổ ích cho những ai quan tâm đến lĩnh vực văn hóa, cung cấp những tri thức cơ bản cần thiết cho việc hiểu một nền văn hóa, giúp người đọc nắm được các đặc trưng cơ bản cùng các quy luật hình thành và phát triển của văn hóa Việt Nam Tiếp cận các công trình này là tất yếu và cần thiết, tạo cơ sở và

nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong quá trình phát triển ở các phạm vi khác nhau

Đất nước đổi mới, từng bước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, công nhận và hoàn thiện phát triển nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, chủ động hội nhập quốc tế sâu rộng, toàn diện Trong bước chuyển mình để hướng đến sự phát triển bền vững, việc xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm

đà bản sắc được xem là mục tiêu, đồng thời là động lực cho thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội Đây chính là một trong những yếu tố thúc đẩy công tác nghiên cứu

về văn hóa, giá trị văn hóa và bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc trong bối cảnh mới Có thể kể đến những nghiên cứu sau:

Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Văn Đức và Hồ Sĩ Quý trong Tìm hiểu giá trị văn

hóa truyền thống trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (Nxb Chính trị

Quốc gia phối hợp với Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia – Viện Triết học, Hà Nội, 2001), trên những quan điểm phát triển biện chứng của lịch sử, quan điểm triết học văn hóa phát triển, đã định hướng cho chúng tôi trong việc làm rõ về giá trị, giá trị truyền thống; nhấn mạnh vị thế chủ thể của văn hóa nội sinh trong hội nhập và cần khai thác những yếu tố tích cực của các giá trị văn hóa truyền thống để phục vụ cho quá trình phát triển Từ đây, có thể khẳng định tính tất yếu và vai trò to lớn của việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong giai đoạn hiện nay, bởi vì trên đất nước Việt Nam nói chung, hay ở các vùng miền, địa phương cụ thể, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước là một quá trình thực tiễn đang diễn ra mạnh mẽ, nó nhất định thắng lợi khi khai thác và phát huy được các giá trị văn hóa truyền thống, giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa lợi ích và đạo đức trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chủ động hội nhập văn hóa và xây dựng được chiến lược phát triển

con người trong tổng thể mục tiêu xây dựng nước ta thành nước công nghiệp phát triển bền vững, có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Trong cuốn Giá trị truyền thống trước thách thức của toàn cầu hóa (Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002), Nguyễn Trọng Chuẩn và Nguyễn Văn Huyên

đã bàn đến một trong những nhân tố ảnh hưởng đến việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống khi làm rõ những thách thức và cơ hội của toàn cầu hóa nhìn từ góc độ triết học và giá trị học Tiếp đến, các tác giả đã làm rõ giá trị truyền thống và các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam Soi vào thực tiễn một địa phương, công trình này rất có ý nghĩa, từ đây chúng tôi có thể làm rõ những thách thức và cơ hội của hội nhập quốc tế, làm rõ những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tinh thần xứ Nghệ Những vấn đề này được chúng tôi đề cập đến khi nói về những nguyên nhân của những thành tựu

và hạn chế trong bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa tinh thần truyền thống xứ Nghệ trong giai đoạn hiện nay

Đây cũng là tinh thần mà chúng tôi hướng đến khi tham khảo cuốn: Nhận diện

văn hóa Việt Nam và sự biến đổi của nó trong thế kỷ XX (Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội, 2002) của Đỗ Huy Khi trình bày các chuẩn mực, các giá trị cơ bản, giá trị khung của văn hoá truyền thống Việt Nam đã được chuyển biến như thế nào trong thế kỷ XX, tác giả đã làm rõ các nhân tố tác động là: cuộc cách mạng khoa học -

kỹ thuật, phong trào giải phóng dân tộc, phong trào dân chủ và phong trào xã hội chủ nghĩa Tác giả nghiên cứu sự chuyển đổi các chuẩn mực giá trị cơ bản khi chủ nghĩa yêu nước kiểu mới ra đời, nhận diện các giá trị văn hoá cơ bản trong thời kỳ đổi mới, phân tích các nguyên tắc đổi mới gắn hơn nữa truyền thống với hiện đại, dân tộc với quốc tế, cá nhân với cộng đồng, nội dung với hình thức, giai cấp với dân tộc, đồng thời làm rõ các nội dung cơ bản của quá trình đổi mới văn hoá, vấn

đề lối sống bao dung, lối sống dân tộc, hiện đại, vấn đề dân sinh, dân khí, dân trí

cũng được nghiên cứu khá đầy đủ Từ đó khẳng định, đổi mới văn hoá Việt Nam

là làm cho các tư tưởng đúng đắn của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh đi sâu vào các quan hệ văn hoá phong phú của đời sống Đây tiếp tục là một tài liệu quan trọng để chúng tôi nhận diện, khẳng định các giá trị văn hóa truyền thống của con người xứ Nghệ, làm rõ vai trò, ý nghĩa to lớn của việc bảo tồn và phát huy các giá trị đó trong đời sống thực tiễn hiện nay

Năm 2003, trong Mấy vấn đề đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường nước

ta hiện nay (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội), Nguyễn Trọng Chuẩn và Nguyễn

Văn Phúc đã đề cập đến giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam và khẳng định: một trong những việc làm cần thiết là phải đẩy mạnh việc kế thừa, phát huy các giá trị đạo đức truyền thống để khắc phục tối đa tác động từ mặt trái của kinh tế thị trường và việc kế thừa, phát huy các giá trị đạo đức truyền thống chỉ thực sự có hiệu quả khi đổi mới được nội dung nhằm đáp ứng yêu cầu của sự phát triển xã hội, con người trong điều kiện mới Với nghiên cứu này, những nguyên nhân của những hạn chế trong bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ được làm rõ, và chúng tôi tiếp tục khẳng định tính tất yếu, vai trò của bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ trong giai đoạn hiện nay

Tiếp tục tinh thần nghiên cứu này Để củng cố thêm các khái niệm và các vấn

đề lý luận khác trong nghiên cứu của mình, chúng tôi tham khảo các nghiên cứu:

Hồ Sĩ Quý, Về giá trị và giá trị châu Á (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2005),

và Phạm Văn Đức (chủ biên), Toàn cầu hóa trong bối cảnh Châu Á – Thái Bình

Dương, một số vấn đề triết học (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2007) Các tác giả

đã phân tích sâu sắc các vấn đề về giá trị, giá trị truyền thống, giá trị văn hóa Việt Nam, đề cập đến sự chuyển dịch một số giá trị ở Việt Nam trong xu thế toàn cầu hóa và cho rằng, văn hóa Việt Nam có những giá trị ưu trội nhất định và cần phải được phát huy trong bước phát triển tiếp theo của đất nước Các tác giả cũng

khẳng định: toàn cầu hóa là tất yếu, có tính tích cực lẫn tiêu cực, vừa mang lại cơ hội nhưng vừa mang đến những thách thức đối với tất cả các quốc gia, dân tộc

Có thể khẳng định, nhóm công trình trên rất có giá trị, cung cấp những lý luận

cơ bản, định hướng cách tiếp cận và xác định phương pháp nghiên cứu dưới góc

độ triết học về giá trị, giá trị văn hóa truyền thống, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế Nó càng có ý nghĩa đối với các nghiên cứu về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống ở phạm vi là một vùng văn hóa cụ thể

Ở một góc độ khác, Ngô Đức Thịnh (Chủ biên) trong Những giá trị văn hóa

truyền thống Việt Nam (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2010), đã tiếp thu và xây

dựng một hệ thống các lý thuyết về văn hóa và hệ giá trị văn hóa, coi đó như là công cụ phương pháp luận để nhận thức hệ giá trị văn hóa Việt Nam Đi sâu vào nghiên cứu hệ giá trị tổng quát truyền thống Việt Nam, các tác giả đã nhìn nhận vấn đề hệ giá trị văn hóa một cách hệ thống và đặt nó trong bối cảnh văn hóa Việt Nam đã và đang hội nhập; đặc biệt chú ý đến cách sắp xếp các giá trị tổng quát đó trong một bảng giá trị, mà cách sắp xếp, ưu tiên trước sau là yếu tố biểu thị sự khác nhau giữa các giá trị văn hóa của các quốc gia, dân tộc Công trình đi sâu phân tích các giá trị văn hóa thể hiện trong các lĩnh vực của đời sống dân tộc như thích ứng, khai thác hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên, trong đời sống vật chất thỏa mãn nhu cầu ăn, mặc, ở, đi lại; trong cách thức tổ chức và ứng xử xã hội, trong sáng tạo văn học – nghệ thuật, trong đời sống tâm linh, tôn giáo tín ngưỡng, trong giáo dục đào tạo, trong giao lưu văn hóa, trong đấu tranh chống ngoại xâm… Theo các tác giả, giá trị văn hóa cũng như bản sắc văn hóa, hình thành và định hình trong trường kỳ lịch sử, là yếu tố khá bền vững Tuy nhiên, các giá trị đó không phải là bất biến, mà luôn biến đổi theo sự biến đổi của xã hội Do vậy, cần phải nhìn các giá trị văn hóa trong trạng thái vận động không ngừng

Tiếp cận công trình này là một tham khảo có ý nghĩa, góp phần khẳng định góc độ, điểm xuất phát và mục tiêu cần đạt được của các nghiên cứu về văn hóa,

về các giá trị văn hóa truyền thống và bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

Ở một phạm vi hẹp hơn, trong nghiên cứu các giá trị truyền thống để vận dụng vào việc xây dựng nhân cách cho thế hệ trẻ có thể kể thêm các công trình:

Phan Huy Lê và Vũ Minh Giang (Chủ biên), Các giá trị truyền thống và con

người Việt Nam hiện nay, (Đề tài KX07-02, tập 1 năm 1994 và tập 2 năm 1996)

Các tác giả đã nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển, biến đổi của các giá trị truyền thống Việt Nam, phân tích nội dung cấu thành của truyền thống Việt Nam, sau đó đánh giá những mặt mạnh, mặt yếu của di sản truyền thống Từ đó, đưa ra những khuyến nghị về phương hướng và giải pháp giáo dục, phát huy các giá trị truyền thống để giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại

Lương Gia Ban, Nguyễn Thế Kiệt (Đồng chủ biên) trong Giá trị văn hóa

truyền thống dân tộc với việc xây dựng nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay

(Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2014), đã phân tích tầm quan trọng và nội dung phát huy giá trị văn hóa truyền thống dân tộc Các tác giả đã khái quát thực trạng và những vấn đề đặt ra trong việc phát huy giá trị truyền thống xây dựng nhân cách sinh viên, đề xuất phương hướng, giải pháp phát huy những giá trị truyền thống trong xây dựng nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay Đây là một nghiên cứu có ý nghĩa, để chúng tôi tìm hiểu thực trạng, đề xuất các quan điểm, giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ để xây dựng lối sống, nhân cách con người mới mà thế hệ trẻ là trung tâm

Nhìn chung, các công trình này đã làm sáng tỏ các vấn đề liên quan đến bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống để xây dựng nên một thế hệ mới trẻ khỏe, yêu nước, năng động, sáng tạo, hăng say, nhiệt tình, biết trân trọng và có ý thức

giữ gìn những truyền thống dân tộc tốt đẹp Đây là những tài liệu tham khảo có ý nghĩa đối với các nghiên cứu nhằm duy trì, bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của của cả dân tộc cũng như văn hóa các vùng miền của đất nước

1.1.2 Những nghiên cứu về thực trạng, giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống

Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống là nội dung được nhiều nhà khoa học ở trong nước quan tâm nghiên cứu và đã đạt được nhiều thành tựu Những công trình này đã có những đóng góp nhất định cho việc bảo tồn và phát huy các các giá trị văn hóa truyền thống khi làm rõ hơn lý luận về giá trị, giá trị văn hóa và giá trị văn hóa truyền thống, nhận diện sự biến đổi và tác động của các giá trị văn hóa truyền thống trong thực tiễn đời sống xã hội, khẳng định sự cần thiết, khách quan cũng như đề xuất, khuyến nghị các phương hướng, quan điểm và giải pháp để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh mới, hướng đến sự phát triển bền vững Đây cũng là những tài liệu quan trọng, có giá trị cả về lý luận lẫn thực tiễn, để các nghiên cứu về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế ở những phạm vi khác nhau được hoàn thành Có thể đề cập đến những nghiên cứu sau:

Năm 1994, chương trình khoa học công nghệ cấp Nhà nước, Đến hiện đại từ

truyền thống, Trần Đình Hượu đã luận chứng và khẳng định tính bền vững, trường

tồn của các giá trị truyền thống, phân tích một cách sâu sắc mối liên hệ giữa các giá trị truyền thống với yêu cầu xây dựng xã hội và con người trong điều kiện hiện đại Xuất phát từ lập trường duy vật lịch sử, tác giả cho rằng, cần phải đổi mới về kinh tế, cũng như tư duy về kinh tế, về các phương diện khác của đời sống xã hội

để hạn chế những mặt trái của truyền thống trong bối cảnh mới Công trình này cũng đã khẳng định vai trò, sự cần thiết của việc phải bảo tồn và phát huy các giá trị tinh thần trong quá trình xây dựng xã hội mới, nhấn mạnh rằng: giữ gìn truyền

thống không có nghĩa là phục hồi truyền thống một cách đơn thuần, mà là vì hiện tại và tương lai Đối với một vùng văn hóa cụ thể, xứ Nghệ là mảnh đất nghèo, khó kiếm sống, ảnh hưởng của văn hóa truyền thống đến đời sống hiện đại là thấy

rõ, nhưng không phải giá trị nào của truyền thống cũng là ưu trội, tích cực Cho nên, trong nghiên cứu của mình, chúng tôi khẳng định, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ là tất yếu khách quan để hướng đến sự phát triển bền vững, nhưng phải trên tinh thần chọn lọc, phê phán, và có giải pháp tăng cường các nguồn lực, cũng như xác định các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ phù hợp với đời sống mới, cần được ưu tiên để bảo tồn và phát huy trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

Ở phạm vi hẹp hơn, khi tập trung nghiên cứu về giá trị đạo đức trong sự biến

đổi của xã hội, Nguyễn Duy Quý (chủ biên) trong Đạo đức xã hội ở nước ta hiện

nay – Vấn đề và giải pháp (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006), trên cơ sở

phân tích hiện thực cuộc sống trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đã phác họa một cách trung thực và khá toàn diện bộ mặt đạo đức của

xã hội Việt Nam trên cả hai phương diện tiêu cực và tích cực với những số liệu điều tra xã hội học Cũng trong nghiên cứu này, tác giả làm rõ thực trạng đạo đức cán bộ, đảng viên, công chức, thanh niên, đạo đức trong lao động, giao tiếp và đạo đức trong gia đình Tiếp đó, tác giả chỉ ra nguyên nhân của sự suy thoái và đề xuất phương hướng, giải pháp xây dựng đạo đức xã hội Từ những vấn đề lý luận chung ở phạm vi rộng hơn một vùng văn hóa, nghiên cứu của chúng tôi tham khảo

để làm rõ thực trạng bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ trong đổi mới, hội nhập, làm rõ nguyên nhân của thực trạng đó, từ đó xây dựng và

đề xuất các quan điểm giải pháp để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống một cách có hiệu quả

Ở một phạm vi và góc nhìn khác, Ngô Đức Thịnh (Chủ biên), với các nghiên

cứu: Bảo tồn, làm giàu và phát huy các giá trị truyền thống Việt Nam trong bối

cảnh đổi mới và hội nhập (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2010) và Giá trị văn hóa Việt Nam – Truyền thống và biến đổi (Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà

Nội, 2014) đã làm rõ những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam, sự chuyển đổi của nó trong thời kỳ đổi mới và hội nhập, đề xuất các giải pháp nhằm phát huy những giá trị văn hóa truyền thống trong công cuộc xây dựng và phát triển con người Việt Nam Từ nghiên cứu này, có thể thấy rằng: Bước vào thời kỳ đổi mới, hội nhập và toàn cầu hóa, hệ giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam cũng có nhiều biến đổi để phù hợp với hoàn cảnh mới, nhưng ở bất cứ giai đoạn lịch sử nào, các giá trị văn hóa như: yêu nước, đoàn kết vẫn giữ nguyên vị trí đứng đầu trong quan niệm của người dân, bởi đó là những giá trị căn cốt, độc đáo, là tinh hoa của bản sắc dân tộc Việt Nam Con người Việt Nam vừa tiếp thu những giá trị ưu việt của văn hóa nhân loại vừa gìn giữ, phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc, gạt bỏ những nhận thức lệch lạc, những yếu tố phản giá trị trong đời sống văn hóa để hội nhập ngày càng sâu rộng với thế giới Cũng từ đây, chúng tôi có thêm cơ sở để làm rõ và sắp xếp bảng giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ; tiếp tục phân tích thực trạng bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh đổi mới và hội nhập, đề xuất những quan điểm, giải pháp nhằm bảo tồn, làm giàu, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống và chủ động hội nhập quốc tế trong bối cảnh hiện đại hóa, toàn cầu hóa ở phạm vi xứ Nghệ

Năm 2010, Đoàn Văn Khái thực hiện đề tài Kế thừa và phát huy các giá trị

truyền thống Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, đã làm rõ thực chất,

đặc trưng, những nhân tố thúc đẩy, tính hai mặt của toàn cầu hóa trong giai đoạn hiện nay và những tác động của toàn cầu hóa đến sự phát triển của thế giới đương đại Tác giả đã làm rõ các khái niệm: giá trị, truyền thống, giá trị truyền thống; phân tích rõ

những biến đổi tích cực và tiêu cực của các giá trị truyền thống Việt Nam do tác động của toàn cầu hóa; luận giải sự cần thiết phải kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay; nêu bật những yêu cầu của việc kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống Việt Nam Tác giả cũng chỉ ra những nội dung cần phải kế thừa và phát huy trong các giá trị truyền thống Việt Nam, đồng thời nêu ra những biện pháp nhằm vừa kế thừa, cách tân, làm mới, phát triển các giá trị truyền thống để thích ứng với xã hội hiện đại, vừa chủ động và tích cực tiếp thu các tinh hoa của nhân loại để tạo nên sức mạnh tổng hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa nội sinh và ngoại sinh trong quá trình hội nhập quốc tế

Cũng nghiên cứu theo hướng này, Phạm Thanh Hà trong Giữ gìn bản sắc dân

tộc Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay (Nxb Chính trị Quốc gia – Sự

thật, Hà Nội, 2011), đã trình bày khái quát về bản sắc dân tộc và bản sắc dân tộc Việt Nam, tác giả làm rõ các lý do mà các quốc gia dân tộc nói chung và Việt Nam nói riêng cần phải giữ gìn bản sắc của mình Từ việc phân tích sự hình thành, những đặc điểm của việc gìn giữ bản sắc dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa, tác giả đề ra những định hướng và giải pháp chủ yếu giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc để phát triển con người, xã hội lành mạnh, đất nước bền vững

Nguyễn Văn Lý với Kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống trong

quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam (Nxb Chính trị Quốc gia

– Sự thật, Hà Nội, Hà Nội, 2013), đã tập trung phân tích tính quy luật của kế thừa, đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc; phân tích tác động của các nhân tố trong nước và quốc tế, nhất là sự tác động của kinh tế thị trường đến đời sống đạo đức của xã hội nói chung và các giá trị đạo đức truyền thống nói riêng,

từ đó khẳng định nội dung các giá trị cần kế thừa và đổi mới trong giai đoạn hiện nay Tác giả đưa ra phương hướng, giải pháp cơ bản nhằm kế thừa, đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay

Kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống cũng là nội dung

nghiên cứu của nhiều luận án tiến sĩ Năm 2005, Võ Văn Thắng trong Kế thừa và

phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc trong xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay, đã bàn về việc kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa như là

một quá trình tất yếu trong xây dựng lối sống Việt Nam Theo tác giả, để xây dựng lối sống Việt Nam hiện nay cần có các yếu tố: lòng yêu nước, ý chí tự cường dân tộc; ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân – gia đình – làng – nước; lòng nhân ái, khoan dung; vì nghĩa; cần cù; lạc quan Các giá trị này có một vai trò, ý nghĩa tích cực trong việc xây dựng lối sống mới ở nước ta hiện nay Tác giả đề cập đến thực trạng của việc kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong việc xây dựng lối sống ở Việt Nam, phân tích những nhân tố ảnh hưởng đến việc xây dựng lối sống Việt Nam hiện nay và phân tích mâu thuẫn giữa kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc, khẳng định việc giải quyết mâu thuẫn này là vấn đề bức thiết đặt ra Cuối cùng, tác giả đề xuất một số nguyên tắc và phương hướng, giải pháp kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc để xây dựng

lối sống Việt Nam hiện nay Năm 2007, Mai Thị Quý trong Toàn cầu hóa và vấn

đề kế thừa một số giá trị truyền thống dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, đã tập trung làm rõ sự biến động của các giá trị truyền thống trong thời đại

toàn cầu hóa Dưới góc độ triết học, tác giả đề cập đến các phạm trù giá trị, truyền thống và giá trị truyền thống; phân tích những vấn đề đặt ra của việc kế thừa các giá trị truyền thống của dân tộc trong bối cảnh mới Tác giả khẳng định, kế thừa là một hiện tượng mang tính quy luật, biểu hiện đặc trưng cho sự phát triển trong tự nhiên, xã hội và tư duy, kế thừa giá trị truyền thống thực chất là việc giữ lại, bổ sung, phát triển những giá trị truyền thống của dân tộc trong một giai đoạn mới

Năm 2011, Cao Thu Hằng, trong Kế thừa các giá trị đạo đức truyền thống trong

xây dựng nhân cách con người Việt Nam hiện nay, đã tập trung làm rõ những lý

luận về giá trị đạo đức truyền thống và nhân cách Tác giả đã phân tích khái niệm giá trị, xem giá trị đạo đức có vai trò vai trò đặc biệt – có thể xâm nhập vào tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội và hiện diện một cách đặc biệt trong các giá trị khác Tác giả khẳng định ảnh hưởng của giá trị đạo đức truyền thống đến việc hình thành nhân cách con người và đề cập đến tính tất yếu của kế thừa các giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng nhân cách con người Việt Nam, làm rõ các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc – những yếu tố làm nên cốt cách, bản sắc con người Việt Nam Theo tác giả, cần phải có quan điểm lịch sử cụ thể và cần phát triển thêm nội dung các giá trị đạo đức truyền thống trong việc xây dựng nhân cách con người Việt Nam hiện nay Tác giả đã phân tích những yếu tố khách quan ảnh hưởng đến việc kế thừa các giá trị đạo đức truyền thống và đề xuất các giải pháp để kế thừa các giá trị đạo đức truyền thống

Đối với các nghiên cứu về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống

ở các cấp độ và phạm vi khác nhau trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế, những công trình này rất có ý nghĩa Từ đây, chúng tôi có thể tham khảo khi phân tích những nhân tố ảnh hưởng, làm rõ thực trạng, đề xuất những quan điểm, giải pháp mang tính khuyến nghị để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

1.1.3 Những nghiên cứu liên quan đến bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

Xứ Nghệ là vùng đất gắn liền với Tổ quốc Việt Nam từ buổi các vua Hùng dựng nước Đây là một vùng đất văn hiến có truyền thống lâu đời, nằm trong tiểu vùng văn hoá Thanh - Nghệ - Tĩnh độc đáo Chiều sâu văn hoá lịch sử đó, cùng với những vấn đề đặt ra trong cuộc sống đương đại của xứ này từ trước đến nay,

đã thu hút được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước

Trong thời kỳ trung đại, đã có một số công trình nghiên cứu lớn đề cập đến

nhiều khía cạnh của văn hóa và đặc trưng văn hóa xứ Nghệ, như: Dư địa chí của Nguyễn Trãi, Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn, Đại Việt sử ký toàn thư của Lê Văn Hưu,… Về sau các công trình như: Hoan Châu phong thổ Chí, Hoan Châu

phong thổ thoại của Trần Danh Lâm, Nghệ An ký của Bùi Dương Lịch, “Le Vieux

An Tĩnh” của H Le Breton tập trung khá nhiều nhận xét về đặc trưng con người

xứ Nghệ Đặc biệt, Bùi Dương Lịch đã đưa đến nhiều thông tin sử liệu sâu sát, có

"giá trị và đáng tin cậy" về vùng đất Khi nói về lời trào phúng của các trấn về người xứ Nghệ, Ông viết: “Nghệ An đất xấu dân nghèo thua xa tứ trấn nhưng phong tục sở dĩ thuần hậu chính vì như thế Do đất xấu dân nghèo nên chịu khổ nhẫn nại, cần cù kiệm ước đã quen nề nếp Kẻ sĩ không chuộng hoa phấn, yên cảnh bần hàn Người các trấn thường cười là hủ lậu, người dân không chịu nhịn điều nhỏ mọn, tâm ở yên, bởi sự tiết kiệm, người các trấn khinh là keo kiệt”, [68,223] Đến đầu thế kỷ XX, nghiên cứu về xứ Nghệ còn có các công trình của Hoàng Xuân Hãn và Nguyễn Đổng Chi Ngoài ra, có thể kể đến hàng trăm công trình trong và ngoài nước nghiên cứu về những danh nhân đã làm rạng danh xứ Nghệ như: Hồ Chí Minh, Phan Bội Châu, Nguyễn Trường Tộ,…

Những năm 70, 80 của thế kỷ trước, Ban Sử Địa trực thuộc UBND tỉnh đã quy

tụ được một số nhà nghiên cứu và giải quyết khá nhiều nhiệm vụ nghiên cứu quan

trọng, trong đó nổi bật là đã xuất bản cuốn Lịch sử Nghệ Tĩnh năm 1983

Trong thời gian này, Nghệ Tĩnh trong Tổ quốc Việt Nam của Trần Thanh Tâm

và Ninh Viết Giao (Ty Giáo dục Nghệ An, 1975), là công trình để lại nhiều dấu

ấn Ngay trong Lời nói đầu, các tác giả đã khẳng định: “Nghệ - Tĩnh là một dải

đất thân yêu của Tổ quốc Việt Nam Sức sống của dân tộc Việt Nam cũng là sức sống của nhân dân Nghệ Tĩnh Những đức tính tốt đẹp của con người Nghệ Tĩnh cũng là những đức tính tốt đẹp của con người Việt Nam Trong khi viết Nghệ Tĩnh,

chúng tôi luôn luôn nghĩ đến toàn thể nhân dân ta từ Nam chí Bắc trong suốt 4000 năm lịch sử,… Song do điều kiện địa lý, điều kiện kinh tế, điều kiện lịch sử, Nghệ Tĩnh cũng có những nét riêng Những nét riêng này không trùm lên những nét chung được Có chăng nó chỉ đậm hơn hoặc nhạt hơn tí chút mà thôi” [108,7]

Cuốn sách gồm hai phần: phần khái quát (4 chương) và phần những mẫu chuyện lịch sử Đặc biệt với 4 chương trong phần khái quát đã đề cập đến vị trí địa lý, hành chính; những đặc điểm và tầm quan trọng chiến lược của Nghệ Tĩnh qua các mặt; điều kiện xã hội và truyền thống ngoan cường, bất khuất trong quá trình đấu tranh chống giai cấp bóc lột và ngoại xâm của nhân dân Nghệ Tĩnh Cuốn sách cũng giành một thời lượng lớn để đề cập đến niềm tự hào của tác giả về dải đất anh hùng trong Tổ quốc Việt Nam,… Công trình này thực sự là nguồn tư liệu quý, phục vụ cho công tác học tập, nghiên cứu và khái quát truyền thống lịch sử, văn hóa địa phương, góp phần “giáo dục truyền thống đấu tranh kiên cường, bất khuất của cha ông nơi quê hương gần gũi”, thiết thực tiếp thêm sức mạnh cho công cuộc

đổi mới, phát triển kinh tế, xã hội một cách bền vững

Từ những năm 90 trở lại đây, xứ Nghệ có một đội ngũ đông đảo các nhà nghiên cứu, các hoạt động khoa học xã hội và nhân văn đã được tổ chức theo các chương trình lớn của tỉnh, dưới sự quản lý của Sở Khoa học và Công nghệ Điển

hình là Chương trình: Kinh tế - xã hội Nghệ An trong tiến trình đổi mới do Giáo

sư, Viện sỹ Nguyễn Duy Quý và nhiều nhà nghiên cứu tiến hành năm 1993 Nội dung này sau đó đã được xuất bản thành sách năm 1994 Tiếp đó là Chương trình

Con người Nghệ An trước yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá,

do Lê Bá Hán chủ trì, được tiến hành từ năm 1996 đến 1998 với sáu mảng đề tài, bước đầu đã nhìn nhận, đánh giá con người xứ Nghệ một cách nghiêm túc và khoa học, thấy được điểm mạnh và điểm yếu, đồng thời xác định chính xác hơn những

yêu cầu cho đổi mới Các năm tiếp theo, hai chương trình KX-02-NA, về Nghiên

cứu đổi mới cơ chế quản lý kinh tế xã hội nhằm thúc đẩy nhanh quá trình phát triển ở Nghệ An, và chương trình KX-03-NA, về Phát triển tiềm lực khoa học công nghệ tỉnh Nghệ An được tổ chức, đã tập trung giải quyết những vấn đề cụ thể

và khó khăn đặt ra cho sự phát triển của địa phương, trong đó có vấn đề nguồn lực con người Từ đó cung cấp luận cứ khoa học cho một số đổi mới về cơ chế chính sách trong những năm qua

Khái quát những nét tính cách ưu trội của người xứ Nghệ và những cơ sở tự nhiên, xã hội của những nét tính cách ấy cũng là một hướng nghiên cứu của nhiều

tác giả Tiêu biểu có thể kể đến cuốn Tính cách người Nghệ (Nxb Nghệ An, 2004)

của Chu Trọng Huyến Qua đây, chúng ta có thể hiểu được quá trình hình thành dân cư xứ Nghệ, vị trí địa bàn, cách cư trú, quần tụ, sức phấn đấu tự thân cũng như những đóng góp của nhân dân xứ Nghệ trong tiến trình lịch sử Các yếu tố tự nhiên, xã hội như là cơ sở để hình thành nên ở con người nơi đây những tính cách riêng cũng được làm rõ Từ góc độ triết học duy vật lịch sử, việc tiếp cận công trình này vô cùng bổ ích để có thể khái quát cơ sở hình thành những giá trị văn hóa truyền thống của con người nơi đây Từ tính cách của con người xứ Nghệ mà công trình này đề cập đến, chúng tôi mở rộng nghiên cứu để đi đến khẳng định những giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng dân cư xứ Nghệ như là một bảng giá trị với những dấu ấn, biểu hiện cụ thể, rõ ràng

Năm 2005, Nghệ An – Lịch sử và Văn hóa của Ninh Viết Giao (Chủ biên)

được xuất bản với ba phần chính, công trình đã đề cập đến vị trí, tài nguyên thiên nhiên, nhất là con người ở vùng đất Nghệ Tĩnh trong suốt chiều dài lịch sử Tác giả khẳng định, dù không được thiên nhiên thật sự ưu đãi, nhưng xứ Nghệ là vùng

đất “then khóa của các triều đại” Cũng qua đây, chúng ta thấy được những dấu

vết lịch sử sâu sắc, thể hiện một quá khứ hào hùng, một truyền thống cần cù, sáng tạo trong lao động; truyền thống hiếu học; anh hùng bất khuất trong chiến đấu,…

của những con người giàu bản lĩnh, luôn kiên trung trong các cuộc đấu tranh vì chính nghĩa, vì sự trường tồn của đất nước, giống nòi, nhất là từ ngày có Đảng Cuốn sách có tác dụng sâu sắc, lâu dài trong việc giáo dục truyền thống cho nhân dân, tạo thêm sự yêu mến, tự hào về xứ Nghệ, từ đó có những đóng góp nhất định, làm cho vùng đất Nghệ Tĩnh ngày càng thêm giàu mạnh, vững bền Việc khẳng định các căn cứ hình thành, khẳng định bảng giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ như cách làm của chúng tôi thì công trình này là một tham khảo thiết thực

Khi đề cập đến các nhân vật ở xứ Nghệ thì các công trình như: Nghệ An ký,

Nghệ An phong thổ ký, Nghệ An phong thổ thoại, Le Vieux An Tĩnh,v.v đã ít nhiều

đề cập đến, đặc biệt là trong chương Nhân Chí, quyển II sách Nghệ An ký của Bùi

Dương Lịch Nhưng để có một cuốn Từ điển mang tính chất tổng hợp, bách khoa, thể hiện tầm vóc xứ Nghệ là đất văn vật được cả nước biết đến thì chưa có Đến

năm 2006, cuốn Từ điển Nhân vật xứ Nghệ (Nxb Tổng hợp TP Hồ Chí Minh)

được công bố với công lao của Ninh Viết Giao đã phần nào đáp ứng được kỳ vọng

về một cuốn từ điển mang tầm vĩ mô Công trình này tập hợp được trên 730 nhân vật xứ Nghệ không chỉ là “những anh hùng dân tộc, nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa, là những nhà khoa bảng, ra làm quan thì thanh liêm, chính trực… mà bao gồm nhiều lĩnh vực: chính trị, tư tưởng, kinh tế, văn hóa, giáo dục, đạo đức, tôn giáo, kiến trúc, tín ngưỡng,… tóm lại là tất cả các mặt sinh hoạt của cuộc sống” [39,11] Các nhân vật được đề cập đến bao gồm “những người có công tích đối với nước, với dân; những người có vai trò quan trọng trong xã hội, được nhiều người biết đến, ngợi ca, truyền tụng và nhớ ơn; có đóng góp vào nền văn hóa, lịch

sử dân tộc, quê hương,… Nhưng cũng không loại trừ một số nhân vật được coi là

“phản diện” có “vấn đề” với dân tộc, với quê hương” [39,11] Đây là một công trình được tham khảo và hoàn thành một cách công phu, tâm huyết Chúng tôi quan niệm, những giá trị văn hóa tinh thần được con người tạo ra, phản ánh đời

sống vật chất của con người và được biểu hiện trong chính đời sống đó Cho nên, bàn đến các giá trị văn hóa tinh thần xứ Nghệ không thể không đề cập đến con người xứ Nghệ với tư cách là chủ thể, việc tiếp cận đến cuốn từ điển này như là điều tất yếu, cần thiết để có một sự đảm bảo tin cậy về nguồn tư liệu

Nhận diện, đánh giá vai trò của đời sống tâm linh trong văn hóa truyền thống

xứ Nghệ và chỉ ra những tác động, ảnh hưởng tích cực lẫn tiêu cực của nó, năm

2008, Nguyễn Thái Sơn nghiên cứu đề tài khoa học cấp Bộ: Tìm hiểu và đánh giá

vai trò của đời sống tâm linh trong văn hóa truyền thống của con người xứ Nghệ

Tác giả đã vạch rõ những vấn đề cần tiếp tục duy trì, phát triển và những vấn đề cần hạn chế hoặc loại bỏ Tham khảo công trình này thực sự có ý nghĩa khi tìm hiểu và đánh giá vai trò của đời sống tâm linh của con người Việt Nam nói chung

và con người xứ Nghệ nói riêng trong giai đoạn hiện nay Điều đó không chỉ giúp chúng ta bảo tồn được những nét đặc trưng, những vốn quý trong văn hóa dân tộc

mà còn tiếp thêm nguồn sức mạnh, niềm tin vào những giá trị chân chính trong bối cảnh nhiều giá trị truyền thống đang bị mai một

Đề cập đến con người xứ Nghệ, Ngô Đức Thịnh trong Bản sắc văn hóa vùng

(Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2009), cho rằng: nói đến xứ Nghệ, điều trước tiên phải nói tới là con người, một biểu hiện độc đáo và gây ấn tượng nhất Trước

đó, từ những năm 60 của thế kỷ XX, cố học giả Đặng Thai Mai trong Văn thơ

Phan Bội Châu (Nxb Văn học, Hà Nội, 1960), đã nhận xét người Nghệ như: “can

đảm đến sơ suất, cần cù đến liều lĩnh, kiên quyết đến khô khan và tằn tiện đến…

cá gỗ” [73,37] Sau này, trong Kỷ yếu Hội thảo Khoa học (Nxb Khoa học xã hội,

Hà Nội, 1997), Vũ Ngọc Khánh đã đưa ra nhận định rằng: trong mỗi con người Nghệ có 4 đặc điểm: có lý tưởng trong tâm hồn; sự trung kiên trong bản chất; sự khắc khổ trong sinh hoạt; sự cứng cỏi trong giao lưu Còn cố Tổng Bí thư Lê Duẩn, nhìn nhận: “Có lẽ những người thông minh nhất và sâu sắc nhất thì Nghệ

Tĩnh này là một nơi trung tâm” [109,185] Cũng trong công trình này, cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng khẳng định: “Con người Nghệ Tĩnh là vốn quý nhất của địa phương và của cả nước” [109,18] Chính các nghiên cứu, các nhận định trên là

cơ sở để chúng tôi khái quát và khẳng định một cách mạnh mẽ sự tồn tại rõ rệt, khách quan các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ trong suốt chiều dài lịch sử Cũng trên tinh thần này, chúng tôi tìm hiểu các nghiên cứu của Ninh Viết Giao

- người có nhiều đóng góp nhất, đặc biệt là về văn hóa dân gian Xứ Nghệ Ngoài

những công trình kể trên, có thể kể đến Nghệ An đất phát nhân tài (Nxb Trẻ, TP

Hồ Chí Minh, 2006) Ở đây, tác giả đã khái quát về địa lý Nghệ An, đề cập đến những mẩu chuyện lịch sử diễn ra trên đất Nghệ An, khẳng định xứ Nghệ là đất văn vật, nhưng tôn vinh xứ Nghệ là đất văn vật không phải là các nhà nghiên cứu hay bản thân con người xứ Nghệ mà nhân dân nhiều địa phương khác Ở xứ Nghệ, những người đỗ đạt không nổi bật so với kinh thành và tứ trấn Đàng Ngoài, nhưng phần lớn những người đã đỗ đều thành đạt Tác giả đề cập đến xứ Nghệ là mảnh đất hiếu học, khổ học, cần học: để trở thành người tài, thành nhân kiệt, nhiều người đã chịu đựng bao vất vả học tập, rèn luyện, tu dưỡng chứ không phải trông vào địa linh Ngoài ra, tác giả còn nói đến các nhân vật tiêu biểu, mô tả về kiến trúc cổ truyền, nghề và làng nghề thủ công cổ truyền, về ẩm thực và lễ hội của xứ

Nghệ Về văn hóa xứ Nghệ (Nxb Nghệ An, tập 1 năm 2003, Tập 2 năm 2007),

cũng là một công trình nghiên cứu tiêu biểu khác của Ninh Viết Giao, đề cập đến các loại hình văn hoá, văn nghệ, các di tích, danh thắng, các nhân vật,… và nghiên cứu toàn diện về văn hoá phi vật thể, văn hoá vật thể ở xứ Nghệ

Năm 2013, Tiểu vùng văn hóa xứ Nghệ (Nxb Thông tin và Truyền thông, Hà

Nội) của Hà Nguyễn đã khái quát về lịch sử, những đặc trưng của xứ Nghệ trên các phương diện đời sống vật chất, kinh tế, đời sống tín ngưỡng, tôn giáo, sinh hoạt văn học, nghệ thuật và một số di sản văn hóa Tác giả cho rằng, con người xứ

Nghệ có những tính cách nổi trội khó pha lẫn với các vùng miền khác và điều này

đã được nhiều nhà nghiên cứu nhận định Cuốn sách là một căn cứ quan trọng để

có thể khái quát, khẳng định các cơ sở hình thành các giá trị văn hóa truyền thống

xứ Nghệ, đồng thời góp phần làm rõ các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ Gần đây, các nghiên cứu về văn hóa xứ Nghệ đã được tổ chức thực hiện với

nhiều công trình, dự án lớn, nổi bật có: Lịch sử Nghệ An từ cổ đại đến hiện đại (2

tập), do Trần Văn Thức chủ biên, xuất bản năm 2012; dự án nghiên cứu, biên soạn

bộ Nghệ An toàn chí, 22 tập, hiện nay đã trên 10 tập được xuất bản Đó là chưa kể

nhiều công trình biên soạn địa chí các huyện, nghiên cứu về dòng họ, làng xã đề cập đến các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ ở những phạm vi khác nhau Khi

đề cập đến sơ lược lịch sử xứ Nghệ, nêu tên các vĩ nhân, lãnh tụ, anh hùng,… hay các sự kiện, dấu ấn lịch sử, v.v xứ Nghệ để làm nổi bật các giá trị văn hóa truyền thống xứ Nghệ, thì những công trình này là một căn cứ thiết thực, đáng tin cậy

Riêng về các đề tài, dự án, có thể thấy từ khi triển khai đề án 899: Nghiên cứu

khoa học, tổng kết thực tiễn, xây dựng luận cứ khoa học cho các chủ trương, chính sách của cấp ủy và chính quyền nhằm đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Nghệ An giai đoạn 2008 - 2010 đến 2020, công tác nghiên cứu về văn

hóa, đặc trưng văn hóa xứ Nghệ đặc biệt được đầu tư cả về tài chính và nhân lực

Có thể khẳng định, các dự án nghiên cứu về văn hóa, đặc trưng văn hóa xứ Nghệ

và xây dựng chiến lược quảng bá hình ảnh xứ Nghệ ra bên ngoài được triển khai

sẽ cung cấp những luận cứ khoa học trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của xứ Nghệ, tiếp tục khẳng định tính đúng đắn của định hướng về chính sách bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống và quảng

bá hình ảnh, tiềm năng của địa phương, góp phần giáo dục tình yêu quê hương đất nước cho nhân dân xứ Nghệ Từ đó, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững trong bối cảnh đổi mới, hội nhập quốc tế

1.2 Cơ sở lý luận về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống

xứ Nghệ trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

1.2.1 Một số khái niệm

1.2.1.1 Khái niệm văn hóa

Văn hóa là một khái niệm bao trùm, phức tạp và khó bao quát Kể từ khi văn hóa được xem xét như một khái niệm khoa học cho đến nay đã có hàng trăm định nghĩa khác nhau Từ thập niên 50 của thế kỷ XX, trong công trình Culture – a critical review of concept and definitions, A.L Kroeber và A.C Kluckhohn đã liệt

kê có hơn 150 định nghĩa về văn hóa Và cho đến nay số lượng định nghĩa này đã không ngừng tăng lên Nói như vậy để thấy rằng, để có một định nghĩa ngắn gọn mà đầy đủ về văn hóa là không hề đơn giản

Bắt nguồn từ chữ Latinh “cultus”, văn hóa có nghĩa gốc là trồng trọt và thường được hiểu theo hai nghĩa là “trồng trọt ngoài đồng” và “trồng trọt tinh thần” Ở cách hiểu thứ hai, nó đồng nghĩa với “sự giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn con người” Trên thực tế hệ thống lý thuyết về văn hóa là vô cùng đa dạng, phong phú với rất nhiều khái niệm, định nghĩa và các nhà nghiên cứu cũng đã có sự phân chia thành các loại khác nhau Có những định nghĩa mà nội hàm của nó rất rộng, quan niệm văn hóa là tất cả những gì con người sáng tạo - cái đối lập với tự nhiên, cho nên vai trò và sự hiểu biết, khả năng chế ngự, lợi dụng tự nhiên của con người ngày càng lớn thì văn hóa càng nhiều, càng chiếm tỉ trọng áp đảo so với phần tự nhiên Có những định nghĩa khẳng định văn hóa là những sáng tạo tinh thần, chẳng hạn Federico Mayor - Tổng Giám đốc UNESCO cho rằng đối với một số người, văn hóa chỉ bao gồm những kiệt tác tuyệt vời trong các lĩnh vực tư duy và sáng tạo, Còn đối với UNESCO, năm 2001 trong tuyên bố quốc tế về tính đa dạng văn hóa, tổ chức này khẳng định: Văn hóa nên được xem như là một tập hợp

các đặc điểm nổi bật về tinh thần, vật chất, tri thức và tình cảm của xã hội hay một nhóm xã hội, ngoài văn học, nghệ thuật, nó còn bao gồm lối sống, cách thức cùng chung sống, các hệ thống giá trị, các truyền thống và tín ngưỡng [9,1]

Ở nước ta, lịch sử nghiên cứu cũng đã ghi nhận hàng trăm định nghĩa về văn hoá Trong số đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh khái quát: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích

ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [77,458] Còn theo Phan

Ngọc, văn hóa được hiểu ở nghĩa hẹp hơn, nó dùng để chỉ ý thức của con người về giá trị của sự phát triển về vật chất và tinh thần của những xã hội, dân tộc, bộ tộc

cụ thể; hiện nay được dùng rất phổ biến nhưng việc giải thích ý nghĩa của thuật

ngữ này rất phức tạp [86,7-8] Gần đây, trong Văn hóa Việt Nam trên con đường

giải phóng, đổi mới, hội nhập và phát triển, Đỗ Huy cho rằng, các phạm trù văn

hóa đã được luận giải như “một phạm trù lịch sử - xã hội phổ biến chứa đựng trong nó những quan hệ tương tác giữa con người với tự nhiên, con người với xã

hội và sự phát triển của chính bản thân con người” [52,14]

Trong số những định nghĩa về văn hóa, định nghĩa của Trần Ngọc Thêm được nhiều người vận dụng: Văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự

tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội [113,10]

Theo Trần Đình Hượu, văn hoá theo nghĩa rộng nhất có từ xã hội nguyên thủy Nhưng phải trải qua một thời gian dài để bản lĩnh sáng tạo của con người được nâng cao, tạo ra sự khác biệt về thiên hướng và trình độ giữa các cộng đồng người,

nhất là khi phân hóa dẫn đến hình thành các dân tộc, đủ khả năng định hình khuynh hướng phát triển, khi có hệ tư tưởng, nền văn học nghệ thuật, những nhân vật văn hóa thì lúc đó hình thành được cái gọi là đặc sắc dân tộc của văn hóa Còn khi xét ở nghĩa hẹp, văn hoá được giới hạn theo chiều sâu hoặc chiều rộng, theo không gian hoặc thời gian Giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị tinh hoa như nếp sống văn hoá, văn hoá nghệ thuật Giới hạn theo chiều rộng, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị trong từng lĩnh vực, như văn hoá giao tiếp, văn hoá kinh doanh, văn hoá công sở, văn hoá học đường Giới hạn theo không gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng, như văn hoá Tây Nguyên, văn hoá Nam Bộ, văn hoá Kinh Bắc, v.v Giới hạn theo thời gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị trong từng giai đoạn, như văn hoá cổ đại, văn hóa trung cổ, văn hóa phục hưng

Tóm lại, văn hóa là những sáng tạo của con người, mang lại những giá trị vật chất lẫn tinh thần cho con người, cho nên bất cứ cộng đồng dân cư nào, dù ở cấp

độ dân tộc – quốc gia hay vùng miền, địa phương cụ thể đều có những sáng tạo mang dấu ấn đặc trưng của mình Không phải tất cả những gì được tạo ra đều là văn hóa, mà cốt lõi của văn hóa là những gì được tạo ra đã kết tinh thành giá trị Văn hóa không chỉ là những vật thể cụ thể hàm chứa giá trị vật chất mà còn là những giá trị tinh thần vượt mọi thời gian và không gian Bàn đến văn hóa luôn là vấn đề có tính hấp dẫn bởi nó đề cập đến vấn đề nhân sinh quan và thế giới quan, đồng thời là cách nhìn bao trùm và cách ứng xử qua những hành động giữa con người với thiên nhiên và với cộng đồng con người trong xã hội

1.2.1.2 Giá trị và giá trị văn hóa

Bất cứ cộng đồng dân cư nào cũng có những sáng tạo văn hóa của mình, cốt lõi của văn hóa là những gì được tạo ra đã kết tinh thành giá trị Bởi vậy, khi bàn

đến bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dù ở phạm vi nào đi nữa, việc làm rõ các khái niệm giá trị và giá trị văn hóa là tất yếu và cần thiết

Đến đầu thế kỷ XX, khi giá trị học bắt đầu hình thành như một khoa học riêng, khái niệm giá trị trở thành trung tâm của giá trị học và được sử dụng rộng rãi Từ góc độ triết học, đời sống con người được nhìn nhận là “một thế giới của các giá trị, gồm các giá trị vật chất và các giá trị tinh thần, các giá trị truyền thống và các giá trị phi truyền thống, các giá trị lý tưởng và các giá trị giả định, các giá trị văn hóa và các giá trị văn minh, các giá trị nội sinh và các giá trị ngoại nhập” [14,7-8] Người ta cũng có thể phân chia giá trị thành: giá trị riêng, giá trị chung, giá trị xã hội Trong đó, “bản thân sự tồn tại của con người đã làm xuất hiện sự tồn tại của các giá trị, và con người là giá trị cao nhất trong những giá trị có thể có” [14,12]

Có quan điểm cho rằng: giá trị, theo nghĩa chung nhất, chúng ta có thể hiểu nó

là cái mà do nó đã làm cho một khách thể nào đó có ích, có ý nghĩa, đáng quý đối với chủ thể, được mọi người thừa nhận Nhưng từ phương diện triết học văn hóa, các nhà nghiên cứu cho rằng bất kể sự vật, hiện tượng nào trong thế giới khách quan này cũng có thể và cần phải được thẩm định về mặt giá trị, bởi giá trị của nó luôn có tính hai mặt, có thể tích cực và có thể tiêu cực Điều này được khẳng định trong Từ điển Triết học của M Rôdentan và P Iudin: giá trị là “những khẳng định xã hội đặc biệt về những đối tượng của thế giới bao quanh, biểu hiện các ý nghĩa tích cực hay tiêu cực của những đối tượng ấy đối với con người và xã hội (hạnh phúc, cái thiện và cái ác, cái đẹp và cái xấu, thể hiện ra trong các hiện tượng của đời sống xã hội hoặc của thiên nhiên)” [101,463]

Có thể thấy rằng, từ những quan niệm khác nhau trong việc đưa ra cách hiểu

về giá trị, nhưng xét một cách tổng thể, thông thường giá trị được hiểu là:

- Giá trị là một phạm trù có tính lịch sử, là ý nghĩa của những hiện tượng vật

chất hay tinh thần có khả năng thỏa mãn nhu cầu của con người Bản thân mỗi giá trị luôn mang tính hai mặt;

- Giá trị chứa đựng những yếu tố nhận thức, tình cảm, hành vi của con người

trong mối quan hệ với sự vật, hiện tượng, thể hiện sự đánh giá, lựa chọn của chủ thể xuất phát từ thực tiễn và được thực tiễn kiểm nghiệm Cho nên cái được gọi là giá trị, hay “phản giá trị” thì không bao giờ mang tính chủ quan và cái được gọi là

có giá trị, bao giờ cũng mang ý nghĩa tích cực, không chỉ phù hợp với nhu cầu, lợi ích của chủ thể mà còn phải đảm bảo tính hiệu quả xã hội;

- Xét về vai trò, giá trị rất quan trọng trong cuộc sống, là cái con người dựa

vào để xác định mục đích, phương hướng, quy trình và giải pháp hoạt động Thông thường, người ta xác định cái gì có giá trị (phân biệt với “phản giá trị”) là

cơ sở của các chuẩn mực, những giá trị được xã hội chấp nhận trở thành cơ sở để mỗi người lựa chọn cách thức suy nghĩ và hành động, liên kết và hợp tác với nhau Tóm lại, giá trị là những đánh giá của con người về bất kỳ một sự vật, hiện tượng Cái có giá trị phân biệt với cái “phản giá trị”, “phi giá trị”, khi nói đến cái

có giá trị tức là muốn khẳng định mặt tích cực, mặt chính diện và nó có khả năng thôi thúc con người hành động và nỗ lực vươn tới

So với giá trị, giá trị văn hóa là khái niệm được ít quan tâm hơn Nhưng giá trị luôn là cái cốt lõi của văn hóa Văn hóa là sản phẩm của loài người, văn hóa được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người với xã hội, tự nhiên Rồi chính văn hóa lại tham gia tạo nên con người, duy trì sự bền vững và trật tự xã hội Những hành động của con người vì nhu cầu và thỏa mãn nhu cầu trong quá trình tồn tại luôn ẩn chứa các giá trị văn hóa Nhu cầu của con người càng cao càng tạo điều kiện cho việc hình thành các giá trị văn hóa Giá trị văn hóa là cái hình thành

trong quá trình vận động của các cá nhân, nhóm và cộng đồng xã hội vươn tới thỏa mãn nhu cầu của mình Do vậy, nói tới giá trị văn hóa là nói tới những thành tựu và thái độ, trách nhiệm và những quy tắc ứng xử của một cá nhân hay một cộng đồng, dân tộc đã đạt được trong quan hệ với thiên nhiên, với xã hội và trong

sự phát triển bản thân mình

Giá trị văn hóa cũng như giá trị, nó luôn vận động, biến đổi cùng sự biến đổi của

xã hội Các giá trị văn hóa biểu hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, từ tư tưởng, tình cảm, quan niệm, biểu tượng, đạo đức, thẩm mỹ, lối sống đến những giá trị tinh thần do con người sáng tạo nên như nghệ thuật, kiến trúc, hội họa, âm nhạc;

nó được hình thành và được khẳng định trong quá trình tồn tại phát triển của con người và xã hội Khi bàn đến các giá trị văn hóa tinh thần, người ta chia thành các loại giá trị cơ bản như: giá trị khoa học, giá trị đạo đức, giá trị thẩm mỹ, giá trị chính trị Nói đến giá trị đạo đức là nói đến cái được con người lựa chọn và đánh giá, xem

nó như là việc làm có ý nghĩa tích cực đối với đời sống xã hội, được lương tâm đồng tình và dư luận biểu dương Còn đối với giá trị văn hóa, nó luôn hiện hữu trong chương trình hành động, thể hiện cốt cách của một dân tộc Cho nên, giá trị văn hóa

“là cái dùng để căn cứ vào đó mà xem xét, đánh giá, so sánh nền văn hóa của dân tộc này với nền văn hóa của dân tộc khác, là cái để xác định bản sắc văn hóa của một dân tộc, những nét đặc thù về truyền thống, phong tục, tập quán, lối sống của một dân tộc trên nền tảng các giá trị chân, thiện, ích, mỹ” [104,19]

Như vậy, mỗi dân tộc, mỗi cộng đồng người có những giá trị văn hóa riêng Giá trị văn hóa là cái chúng ta có thể xem như là cái “mật mã di truyền xã hội”, là giá trị cốt lõi, tiêu biểu của tất cả các thành viên trong dân tộc đó được tích lũy qua quá trình lịch sử Có ý kiến cho rằng, chỉ những hoạt động nào thể hiện được những sức mạnh bản chất của con người, những sức mạnh biểu trưng cho chân - thiện - mỹ mới hiện diện như những giá trị văn hóa Tuy vậy, trong quá trình phát triển với những

điều kiện cụ thể, các giá trị văn hóa được xem là một vốn xã hội mà chúng ta có thể khai thác nó như một nguồn lực, bởi nó có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm hoạt động vật chất của con người Giá trị văn hóa của mỗi cộng đồng bao giờ cũng là một hệ thống, tồn tại trong sự liên hệ, tác động hữu cơ với nhau và nó không phải là cái gì mang tính chuyên biệt, loại trừ và tách biệt hoàn toàn, mà phần lớn mang tính thống nhất Mặt khác, cũng cần nhìn nhận rằng, giá trị văn hóa có các cấp độ khác nhau (như tộc người, quốc gia – dân tộc, khu vực, nhân loại) Do vậy, khi nghiên cứu về giá trị văn hóa của một cộng đồng với tư cách là một hệ thống cần đặt nó trong sự đối sánh, liên hệ với các cộng động khác, để từ đó có thể nhận thức được sự tương đồng hay tính đặc thù của những giá trị văn hóa của cộng đồng được nghiên cứu 1.2.1.3 Giá trị văn hóa truyền thống

Trong Bách khoa thư từ điển của Liên Xô, định nghĩa: Truyền thống là những

yếu tố của di tồn văn hóa, xã hội truyền thống từ đời này qua đời khác và được lưu giữ trong các xã hội, giai cấp và nhóm xã hội trong một quá trình lâu dài; truyền thống được thể hiện trong các chế định xã hội, chuẩn mực hành vi, các giá trị, tư tưởng, phong tục, tập quán và lối sống Truyền thống tác động đến mọi xã hội và tất cả mọi lĩnh vực trong đời sống xã hội

Ở nước ta, các nhà khoa học đã có những nghiên cứu công phu, đưa ra những

ý kiến khác nhau, thậm chí trái ngược nhau về vần đề này

Trong nghiên cứu của mình, Nguyễn Trọng Chuẩn đã nhiều lần khẳng định: “Theo nghĩa tổng quát nhất, truyền thống - đó là những yếu tố của di tồn văn hóa, xã hội thể hiện trong chuẩn mực hành vi, tư tưởng, phong tục, tập quán, thói quen, lối sống và cách ứng xử của một cộng đồng người được hình thành trong lịch sử và đã trở nên ổn định, được truyền từ đời này qua đời khác và được lưu giữ lâu dài Lịch sử cho thấy rằng, truyền thống mang bản thân nó tính hai mặt rõ rệt” [13,9] “Giá trị của truyền

thống thường không đơn trị,… hầu hết mọi hiện tượng truyền thống trong xã hội thường có giá trị không giống nhau, thậm chí nước đôi (tính hai mặt) đối với từng cộng đồng người, tùy theo hoàn cảnh mà truyền thống tồn tại đồng thời thể hiện ý nghĩa xã hội của nó” [14,18] Chung quan điểm này, Trần Văn Giàu cho rằng: “Truyền thống là những đức tính hay những thói tục kéo dài nhiều thế hệ, nhiều thời kỳ lịch sử và hiện

có nhiều tác dụng, tác dụng có thể là tích cực, có thể là tiêu cực” [40,10]

Đối với Trần Văn Đoàn, ông lại khẳng định: “Chỉ có truyền thống nào đứng vững trong thời gian và có thể đương đầu với những biến động không lường trước, mới đáng được gọi là truyền thống Hơn thế nữa, chỉ có truyền thống nào mà vẫn còn đương phát sinh ra những sức mạnh có thể đáp ứng và đem lại lợi lích cho chúng ta, và quan trọng hơn, là chỉ truyền thống nào sản sinh ra các giá trị mới mới đáng được trân trọng và gìn giữ” [13,19]

Từ việc tiếp cận các quan điểm trên, trong nghiên cứu của mình, chúng tôi kế thừa và tiếp tục khẳng định quan điểm cho rằng, truyền thống là những yếu tố của

di tồn văn hóa, xã hội từ đời này qua đời khác và được lưu giữ trong các xã hội, giai cấp và nhóm xã hội trong một quá trình lâu dài; truyền thống được thể hiện trong các chế định xã hội, chuẩn mực hành vi, các giá trị, tư tưởng, phong tục, tập quán và lối sống Truyền thống tác động đến mọi xã hội và tất cả mọi lĩnh vực trong đời sống xã hội Đối với mỗi tồn tại xã hội, truyền thống có nhiều tác dụng,

có thể là tích cực hoặc tiêu cực Bởi thế, khi nói đến truyền thống cần phân biệt rõ những truyền thống lỗi thời, lạc hậu, cần khắc phục hoặc phải loại bỏ với những truyền thống tốt đẹp tạo nên các giá trị cần phải được bảo tồn và phát huy

Đối với mỗi cộng đồng, khi đứng trước những giá trị của truyền thống đều nhất định phải đánh giá, lựa chọn để giữ lấy những gì tích cực có thể thúc đẩy sự phát triển xã hội, gọi đó là những giá trị văn hóa truyền thống Khi đề cập đến vấn

đề này, Trần Văn Giàu khẳng định: “Giá trị truyền thống được biểu hiện là những

cái tốt, bởi vì những cái tốt mới được gọi là giá trị Thậm chí không phải bất cứ cái

gì tốt đều được gọi là giá trị; mà phải là cái tốt cơ bản, phổ biến có nhiều tác dụng tích cực cho đạo đức, cho sự hướng dẫn nhận định, đánh giá và dẫn dắt hành động của một dân tộc thì mới mang đầy đủ ý nghĩa của khái niệm “giá trị truyền thống”” [40,132] Sau này, Nguyễn Trọng Chuẩn tiếp tục khẳng định: “Khi nói đến giá trị truyền thống thì hàm ý đã muốn nói tới những giá trị tương đối ổn định, tới những gì là tốt đẹp, tích cực, là tiêu biểu cho bản sắc dân tộc có khả năng truyền lại qua không gian, thời gian, những gì cần bảo vệ và phát triển” [12,753] Mỗi dân tộc dù ở trình độ văn minh cao hay thấp, đều có hệ thống giá trị văn hóa truyền thống của mình Khi đề cập đến hệ giá trị của dân tộc Việt Nam, Trần Văn

Giàu đề cập đến 7 giá trị: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương

người, vì nghĩa Sau này, Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII đã nêu bật những đức

tính nổi bật, như là các giá trị văn hóa truyền thống: “Lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc; tinh thần đoàn kết; tính cộng đồng gắn kết cá nhân – gia đình – làng – nước; lòng nhân ái bao dung, trọng nghĩa tình đạo lý; đầu óc thực tế; đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động; tế nhị trong cư xử, giản dị trong lối sống” [23,23]

Khi bàn về các giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc, vùng miền cụ thể trong đất nước Việt Nam, có không ít các giá trị chúng ta bắt gặp như là những giá trị chung, giống với dân tộc Việt Nam, thậm chí với các dân tộc khác trên thế giới Tuy nhiên, giá trị văn hóa truyền thống của mỗi một cộng đồng, dân tộc đều được kết tinh lại trong quan niệm, tư tưởng, triết lý, trong đạo đức và cách thức ứng xử, phản ánh diện mạo tinh thần, tâm hồn và tình cảm của cả một cộng đồng, dân tộc

đó Khi được hình thành, giá trị văn hóa truyền thống có tác dụng thúc đẩy xã hội phát triển, có vai trò giống như nền tảng vững chắc, là điểm tựa và là hành trang không thể thiếu trong hành trình của mỗi cộng đồng, dân tộc bước vào tương lai