luận án khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết việt nam đương đại (tt)

Theo yêu cầu của đề tài, luận án tập trung đi sâu khảo sát hơn 30 tiểu thuyết đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng, hoặc chứa nhiều yếu tố trào lộng của các tác giả: Tô

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong văn học hiện đại, tiểu thuyết là thể loại đóng vai trò chủ lực Cùng với công cuộc đổi mới toàn diện của đất nước, văn học Việt Nam đã có những bước chuyển đổi sâu sắc, đặc biệt là tiểu thuyết Từ sau 1986, đổi mới đã trở thành nhu cầu bức thiết của nhà văn, của công chúng và của chính bản thân văn học Công cuộc đổi mới cho phép nhà văn phát huy sáng tạo, vận dụng nhiều bút pháp, thủ pháp nghệ thuật khác nhau, đào sâu hơn vào bản thể tâm hồn con người, mở rộng hơn biên độ hiện thực được nhận thức, phản ánh Cuộc sống và con người trong tiểu thuyết được thể hiện đa dạng về nội dung, phong phú về hình thức nghệ thuật Để tiếp cận, khám phá hiện thực phù hợp với nhu cầu thẩm mỹ của thời đại, các nhà văn đã vận dụng sáng tạo nhiều thủ pháp nghệ thuật hoặc đã có từ trước, hoặc mới du nhập từ nước ngoài như trào lộng, huyền ảo, kỹ thuật dòng ý thức, phân tâm học, kỹ thuật phân mảnh lắp ghép, kỹ thuật độc thoại nội tâm, nghệ thuật đồng hiện, liên văn bản Tiểu thuyết đương đại, trong tình hình đó, đã kết tinh được những giá trị thẩm mỹ mới

1.2 Khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết là một khuynh hướng nghệ thuật đã có từ đầu thế kỷ XX, đặc biệt là giai đoạn 1930 – 1945, với sự xuất hiện và phát triển vững vàng của chủ nghĩa hiện thực Các tác gia lớn như Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao đã đóng góp cho lịch sử văn học dân tộc nhiều tác phẩm có giá trị Với bút pháp và giọng điệu chủ đạo là trào lộng – trào phúng – giễu nhại, nhiều tiểu thuyết hiện thực 1930 – 1945 đã góp phần quan trọng làm thay đổi diện mạo tiểu thuyết Việt Nam hiện đại trước 1945 và đẩy thể loại này bước thêm những bước phát triển mới Từ sau 1945, khuynh hướng này lắng xuống và đứt gãy trong một thời gian dài do sự chi phối của chiến tranh, phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa Từ sau 1975, nhất là từ sau 1986, khuynh hướng trào lộng trong tiểu thuyết tái sinh và ngày càng phát triển mạnh mẽ với các tác giả như Tô Hoài, Nguyễn Khải, Lê Lựu, Ma Văn Kháng, Vũ Bão, Đỗ Minh Tuấn, Hồ Anh Thái,

Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương, Đặng Thân, Thuận, v.v Tiểu thuyết hiện thực – trào lộng phát triển mạnh trong điều kiện đời sống xã hội dân chủ, mỗi

tác phẩm là những giả thuyết hàm chứa ý nghĩa sâu sắc về cuộc sống Cùng với các nguồn cảm hứng khác, cảm hứng về cái hài có vai trò tạo nên sự phong phú,

đa dạng cho tiểu thuyết Sự trở lại của tiếng cười là dấu hiệu lạc quan, nó tạo ra nhiều bè, nhiều giọng điệu nghệ thuật và nhiều giá trị mới trong tiểu thuyết 1.3 Việc nghiên cứu các khuynh hướng khác nhau của tiểu thuyết đã được không ít các bài báo, công trình, luận văn, luận án tìm hiểu từ nhiều góc độ Tiến trình đổi mới văn học ở nước ta nói chung, tiểu thuyết nói riêng diễn ra ngót ba thập kỷ với rất nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn cần được nhìn nhận, lý giải, đánh giá một cách thỏa đáng và có hệ thống Tuy nhiên, đến nay chưa có công trình nào thật chuyên sâu nghiên cứu tiểu thuyết hiện thực – trào lộng với chủ đích xem nó là một khuynh hướng, nhất là trong thời gian gần đây, nhiều tiểu thuyết mới ra đời mà chưa có thêm sự khảo sát Thực hiện đề tài này, chúng tôi xác định đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu nhằm góp một tiếng nói khẳng định có một khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại Khuynh hướng này là một biểu hiện cụ thể đời sống dân chủ trong văn học, góp phần tạo nên sự đa dạng của tiểu thuyết trên nhiều phương diện

2 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Như tên đề tài đã xác định, đối tượng nghiên cứu của luận án là –

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án bao quát tiểu thuyết Việt Nam đương đại (từ sau 1986) để tìm hiểu khuynh hướng hiện thực – trào lộng tiểu thuyết trước 1986, đặc biệt là tiểu thuyết trào lộng giai đoạn 1930 – 1945 được xem như là một tiền đề và là một đối tượng để đối sánh) Theo yêu cầu của đề tài, luận án tập trung đi sâu khảo sát hơn 30 tiểu thuyết đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng, hoặc chứa nhiều yếu tố trào lộng của các tác giả: Tô Hoài, Nguyễn Khải,

Lê Lựu, Phạm Thị Hoài, Ma Văn Kháng, Nguyễn Bắc Sơn, Vũ Bão, Tạ Duy

Anh, Hồ Anh Thái, Thuận, Đỗ Minh Tuấn, Nguyễn Khắc Trường, Chu Lai, Võ Văn Trực, Nguyễn Quang Vinh, Nguyễn Việt Hà, Trịnh Thanh Phong, Nguyễn

Đình Tú, Đặng Thân, Nguyễn Một, Lê Minh Quốc, Trần Nhương, v.v

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án nhằm xác định có một khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại với những nét riêng trong nhận thức, phản ánh hiện thực và thi pháp thể loại; góp phần vào việc nghiên cứu tiểu thuyết nước nhà trước yêu cầu của xu thế đổi mới và hội nhập

3.2.1 Trên cơ sở bao quát tiểu thuyết Việt Nam đương đại, tổng quan vấn

đề nghiên cứu và xác lập cơ sở lý thuyết của đề tài

3.2.2 Nhận diện khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong bối cảnh đổi

mới của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

3.2.3 Đi sâu khảo sát, phân tích con người và thế giới hiện thực trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

3.2.4 Đi sâu khảo sát, phân tích những đặc điểm về thi pháp thể loại của tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

4 Phương pháp nghiên cứu

Chọn đề tài – , tác giả luận án vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác

nhau, trong đó chủ yếu sử dụng một số phương pháp cơ bản sau:

4.1 Phư ng ph p iên ng nh: Phương pháp này giúp cho việc huy động

tri thức của một số ngành khác như văn hóa học, triết học, tâm lý học, ngôn ngữ học, nhằm tham chiếu, soi tỏ các vấn đề được đề cập trong luận án

4.2 Phư ng ph p thống ê – miêu t : Phương pháp này vận dụng các

thao tác thống kê – miêu tả, tìm tần số xuất hiện có ý nghĩa dự báo tính quy luật của các yếu tố thể hiện qua các tác phẩm, giúp các nhận định có cơ sở khoa học

4.3 Phư ng ph p ph n tích – t ng hợp: Phương pháp này đi vào phân

tích tác phẩm, các vấn đề, trên cơ sở đó, tổng hợp theo định hướng của luận án

4.4 Phư ng ph p ch s : Phương pháp này giúp cho việc nhìn nhận, xác

định tiểu thuyết viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiến trình đổi mới tiểu thuyết Việt Nam đương đại, tái diễn những nét chính của bối cảnh lịch sử – văn hóa – xã hội có ảnh hưởng đến khuynh hướng tiểu thuyết này

4.5 Phư ng ph p so s nh – oại h nh: Phương pháp này được dùng để

đối chiếu, so sánh các tác phẩm và các vấn đề văn học cùng hoặc khác loại hình nhằm ch ra những nét tương đồng và khác biệt của tiểu thuyết viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng và tiểu thuyết viết theo khuynh hướng khác

4.6 Phư ng ph p c u tr c – hệ thống: Phương pháp này được dùng để

xâu chuỗi, hệ thống các vấn đề nghiên cứu trong tính thống nhất ch nh thể

Luận án tạo dựng và phác thảo bức tranh tiểu thuyết Việt Nam đương đại, trên cơ sở đó khu biệt và nhận diện diện mạo, vị thế, đường hướng vận động của tiểu thuyết viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

Luận án là công trình đi sâu khảo sát con người, thế giới hiện thực và ch

ra, làm rõ những đặc điểm nổi bật về thi pháp thể loại của tiểu thuyết viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu và vận dụng vào việc dạy học ở học đường về thể loại tiểu thuyết, trong đó có khuynh hướng hiện thực – trào lộng

của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương 3 Con người và thế giới hiện thực tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

Chương 4 Thi pháp thể loại của tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Các huynh hướng vận động, ph t triển của tiểu thuy t iệt Nam

đư ng đại trên ch tr nh nghiên cứu

Tiểu thuyết Việt Nam từ sau 1975, đặc biệt từ 1986 đến nay phát triển mạnh mẽ, ngày càng phong phú và đa dạng Thể loại văn học này không ngừng đổi mới, cách tân trên các phương diện như chức năng, nội dung và thi pháp thể loại Nhìn một cách khái quát, các hội thảo, trao đổi, tọa đàm đều khẳng định tiểu thuyết Việt Nam đã tạo ra những cao trào từ cuối những năm tám mươi, đầu những năm chín mươi của thế kỷ trước Dư luận chung đều khẳng định tiểu thuyết đương đại ngày càng phát triển mạnh mẽ, giàu chất văn xuôi, mang tính hướng nội, có nhiều cách tân, sáng tạo trong nhận thức và thể hiện cuộc sống

Nhiều cách nhận diện đã thể hiện được diện mạo của tiểu thuyết Việt Nam

đương đại, tuy nhiên, nó ch có tính chất tương đối, vì thường trong một tác phẩm có thể tìm thấy sự giao thoa, chuyển hóa giữa các khuynh hướng khác nhau Sự phân chia các khuynh hướng nhằm nhận diện toàn bộ diện mạo tiểu

thuyết Việt Nam đương đại là vấn đề không thể dừng lại, vì tiểu thuyết là thể

loại chưa hoàn thành, đang tiếp diễn Căn cứ vào nội dung tư tưởng và thi pháp thể loại, tác giả luận án có thể nhận diện tiểu thuyết Việt Nam đương đại vận động, phát triển theo các khuynh hướng nổi trội như: khuynh hướng hiện thực – trào lộng, khuynh hướng hiện thực – huyền ảo, khuynh hướng hiện thực – tâm

lý, khuynh hướng hiện thực – hiện sinh, khuynh hướng hiện thực – lịch sử

1.1.2 n đ t m hiểu, nghiên cứu huynh hướng hiện th c – tr o ộng

Tiếng cười xuất hiện trong tiểu thuyết với tần số ngày càng cao sau một thời gian dài “ngủ đông” đã cho thấy vai trò quan trọng của vấn đề dân chủ trong đời sống xã hội Hầu hết, các nhà nghiên cứu đã nhận thấy sự xuất hiện trở lại của tiếng cười trong hàng loạt tiểu thuyết xuất hiện từ sau 1986 như là một khuynh hướng chủ đạo Nhiều hội thảo, bài báo và công trình nghiên cứu

đã đề cập sâu rộng đến yếu tố trào lộng, cảm hứng trào lộng, bút pháp trào lộng trong tiểu thuyết đương đại Đây là những tư liệu quý, là cơ sở để chúng tôi một lần nữa khẳng định có một khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại Khuynh hướng tiểu thuyết này đã có những đổi mới quyết liệt, tỏ ra ưu trội trong việc nhận thức và xử lý chất liệu hiện thực, tất

cả đều thích ứng với yêu cầu thể loại

1.2 Cơ sở lý thuyết của đề tài

1.2.1 Lý thuy t v mối iên hệ giữa văn học v hiện th c, văn học ph n

nh hiện th c

Trong lịch sử nghiên cứu văn học, đã có nhiều lý thuyết khẳng định văn học là sự nhận thức, phản ánh hiện thực Bản chất hiện thực bao hàm cả cái khả năng, vì thiếu tính khả năng thì hiện thực chưa phải là hiện thực của văn học Mệnh đề “văn học phản ánh hiện thực” từng được hiểu một cách giản đơn là

“sao chép” các sự kiện của thời đại, tôn trọng nguyên mẫu, miêu tả người thật việc thật, phản ánh các mâu thuẫn bản chất của xã hội Tuy nhiên, nó vẫn có cơ

sở lý luận, bởi đó là mệnh đề được xác lập một cách tổng quát nhất mối liên hệ giữa văn học với hiện thực, vì khó có cách biểu đạt khác khái quát hơn Về phương diện lý luận phản ánh, hiện thực được thể hiện trong tác phẩm cũng như

tư tưởng và tình cảm của nhà văn đều là thuộc tính của văn học Về phương diện lý luận nghệ thuật, hiện thực được phản ánh trong tác phẩm là quá trình nhận thức và sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Bản chất và chức năng của văn học là nhận thức hiện thực, là vấn đề xử lý chất liệu hiện thực của nhà văn

1.2.2 Lý thuy t v tr o ộng, tr o ph ng v c c oại h nh, thể oại của

đề cập đến tiếng cười trào lộng mang tư tưởng xã hội, có ý nghĩa phổ quát, thể hiện sự nhận thức nhất định về đời sống và con người với ý nghĩa xã hội – thẩm

mỹ mới Yếu tố trào lộng, cảm hứng trào lộng, bút pháp trào lộng là những phương diện chủ đạo tạo nên nên khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại Chúng tôi nhận thấy tiếng cười trào lộng có sự kế thừa và cách tân từ tiếng cười trào phúng của văn học truyền thống, như là một phương thức sáng tác phổ biến trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Từ sau 1975, đặc biệt là từ 1986, trong xu thế chung của văn học Việt Nam đương đại, tiểu thuyết là thể loại phát triển mạnh mẽ và phát triển theo nhiều khuynh hướng tư tưởng và nghệ thuật khác nhau Vấn đề nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam đương đại và các khuynh hướng vận động, phát triển của nó được giới nghiên cứu cũng như sáng tác đặc biệt quan tâm Việc phân loại các khuynh hướng tiểu thuyết là một vấn đề phức tạp Có nhiều cách phân loại khác nhau tùy thuộc góc nhìn, tiêu chí và dụng ý của người nghiên cứu Từ góc nhìn

và tiêu chí bút pháp nghệ thuật, có thể thấy, hiện thực – trào lộng là một khuynh hướng nổi trội trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại Các khuynh hướng vận động, phát triển của tiểu thuyết Việt Nam đương đại trên tiến trình nghiên cứu

đã có một bề dày phải ghi nhận Riêng vấn đề cảm hứng trào lộng, bút pháp trào lộng, yếu tố trào lộng trong tiểu thuyết cũng đã có một số công trình và bài viết bàn đến Đấy là những tiền tố quan trọng giúp tác giả luận án trên cơ sở quan sát, bao quát của mình về tiểu thuyết Việt Nam đương đại) khẳng định có một khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến nay Vấn đề là cần phải làm sáng tỏ nó bằng những khảo sát, phân tích, luận giải có cơ sở khoa học và cơ sở thực tiễn

Về lý thuyết về mối liên hệ giữa văn học và hiện thực, văn học là sự nhận thức, phản ánh hiện thực, cũng như lý thuyết về trào lộng, trào phúng và các loại hình, thể loại của văn học trào lộng, trào phúng cũng đã có nhiều công trình, bài viết chuyên sâu luận bàn Những ý kiến xác đáng, tin cậy mang tính

“lập thuyết” trên là cơ sở giúp tác giả luận án hệ thống hóa, xác lập cơ sở lý thuyết cho mình nhằm triển khai thực thi đề tài này

Chương 2 HUYNH HƯ NG HI N TH C - TRÀO L NG TRONG I C NH ĐỔI M I TIỂU THUYẾT VI T NAM ĐƯƠNG Đ I

2.1 Tiểu thuyết Việt Nam đương đại trong ối c nh đổi m i văn học 2.1.1 C sở xã hội – thẩm mỹ của s đ i mới tiểu thuy t iệt Nam

Từ sau 1986, tiểu thuyết khúc xạ rõ nhất diện mạo đời sống tinh thần, những biến đổi xã hội và thế giới tâm hồn của con người Từ sau đổi mới, tiểu thuyết đã có những bước tiến đột phá về tư duy nghệ thuật thể loại, quan niệm nghệ thuật về con người, nghệ thuật trần thuật, gia tăng chất văn xuôi và chuyên chở nhiều thông điệp cảnh t nh con người Hướng đến chân – thiện – mỹ, nhìn chân – thiện – mỹ trong một mối liên hệ gắn bó, thống nhất thậm chí nhiều khi

là đồng nhất) là một nét nổi bật, quán xuyến trong truyền thống thẫm mỹ của người Việt và văn học Việt Truyền thống thẩm mỹ của văn học trào phúng, trào lộng dân tộc là khát vọng hướng về cái đẹp mang tinh thần của con người thời đại, đối tượng của văn học trong tiến trình đổi mới và tinh thần dân chủ là những cơ sở thẩm mỹ để tiểu thuyết viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng phát triển mạnh mẽ

2.1.2 ức tranh chung tiểu thuy t iệt Nam đư ng đại

Từ 1975 đến 1985 là chặng đường khép lại một giai đoạn văn học và phôi thai một giai đoạn văn học mới Trong mười năm này, tiểu thuyết còn vận động theo quán tính tư duy sử thi, đề tài chiến tranh giữ vai trò chủ yếu, mặc dù chưa tạo nên những chuyển đổi sâu rộng nhưng đang trong tâm thế khởi động cho sự đổi mới, cách tân sâu sắc ở những chặng tiếp theo Từ sau 1986, tiểu thuyết Việt Nam đã có những bước đổi mới tư tưởng, quan điểm và tư duy nghệ thuật thể loại của chủ thể sáng tạo Đội ngũ nhà văn viết tiểu thuyết ngày càng nhiều,

số lượng tác phẩm ngày càng gia tăng, phong phú về nội dung và đa dạng về hình thức bao hàm cả mảng sáng tác của cộng đồng người Việt ở hải ngoại)

Sự góp mặt của những nhà văn ở hải ngoại đã làm giàu có thêm đời sống của thể loại, làm cho diện mạo tiểu thuyết Việt Nam đương đại thêm đa dạng, phong phú, cuộc sống và con người trong tiểu thuyết trở nên giàu sắc điệu và

mang nhiều giá trị thẩm mỹ - xã hội mới Đổi mới đã mở ra những ngả đường mới cho tiểu thuyết, một mặt kế thừa và phát huy những ưu việt của tiểu thuyết truyền thống, mặt khác tiếp thu và vận dụng linh hoạt, sáng tạo những kĩ thuật mới của tiểu thuyết hiện đại thế giới trên tinh thần dân tộc

2.2 Nhận diện khuynh hư ng hiện th c – trào l ng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

2.2.1 Những ti n đ cho s xu t hiện c c huynh hướng trong tiểu

T là tính chất mở và trạng thái đang vận động, không đứng yên

của tự thân thể loại tiểu thuyết là một tiền đề khiến cho tiểu thuyết có thể hình

thành nhiều khuynh hướng khác nhau T ứ , quá trình đổi mới quan niệm về

nhà văn diễn ra trong tinh thần dân chủ, cá tính sáng tạo của nhà văn thể hiện ở việc họ có quyền viết những gì mà họ muốn và viết theo nhiều khuynh hướng

nghệ thuật khác nhau T ứ b , tiểu thuyết đương đại chuyển từ tư duy nghệ

thuật mang tính sử thi sang tư duy nghệ thuật mang tính thế sự, đời tư Những vấn đề mang tính dự báo, dự cảm, hướng tới sự khơi mở và vun đắp những giá trị nhân bản mới về con người và cuộc sống

2.2.2 Giới thuy t v ti ng cư i trong tiểu thuy t iệt Nam đư ng đại

Tiếng cười trong văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêng, dĩ nhiên được

tạo ra từ cái hài Cái hài xuất hiện và phổ biến trong tất cả các loại hình nghệ

thuật đương đại, nó bao hàm ý nghĩa xã hội gắn liền với sự khẳng định lý tưởng thẩm mỹ cao đẹp và là sự phê phán mang tính tích cực Đặc trưng thể loại của tiểu thuyết là tính tự giễu nhại, tinh thần của tiểu thuyết là yếu tố trào tiếu Tiếng cười trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại thể hiện cách nhìn, thái độ của nhà văn đối với hiện thực cuộc sống và con người, mang ý nghĩa phổ quát, thể hiện chiều sâu nhận thức xã hội – thẩm mỹ về các giá trị, cũng như thái độ

và vị thế con người trong cuộc sống

2.2.3 Một c i nh n h i qu t v ti ng cư i trong tiểu thuy t iệt Nam

đư ng đại vi t theo huynh hướng hiện th c – tr o ộng

Tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào

lộng đề cập đến mọi tầng v a của cuộc sống, nhận thấy sự sai lầm của quan

niệm giản đơn về con người, phản ánh cái lạc hậu trong cung cách làm ăn và lề lối quản lý kinh tế, xã hội, những nhếch nhác, những lề thói cổ hủ, những con

người tha hóa Hiện thực đời sống xã hội từ sau đổi mới là nguồn nguyên liệu

quý cho tiếng cười trong tiểu thuyết phát triển, vì nó có lắm cái để cười Tiếng cười trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng là sự phản ứng và thể hiện thái độ của nhà văn trước xã hội với những

gì đang diễn ra trong đời sống sinh động bằng cái nhìn cận cảnh

2.3 Phạm vi nhận thức ph n ánh của tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hư ng hiện th c – trào l ng

2.3.1 Phạm vi nhận thức, ph n nh của tiểu thuy t hiện th c – trào

Tiếng cười trong tiểu thuyết hiện thực 1930 – 1945) có khả năng khái quát và phương thức tư duy tổng hợp của các cây bút hiện thực, nhiều tác phẩm đạt đến đ nh cao nghệ thuật, bức tranh hiện thực đời sống từ nông thôn đến thành thị được khắc họa chân thực, sâu sắc, đậm nét Quá trình vận động, phát triển của tiểu thuyết hiện thực – trào phúng đã phản ánh sâu sắc quy luật vận

động chung của cả nền văn học dân tộc Số ỏ đã cô đúc tất cả những vấn đề

thời sự nóng bỏng, một thế giới nhân vật đại diện cho nhiều loại người, một bức tranh hoành tráng với hàng loạt tình tiết, tình huống hài hước và các bức hí họa độc đáo, sinh động

2.3.2 mở rộng phạm vi nhận thức, ph n nh của tiểu thuy t iệt Nam đư ng đại vi t theo huynh hướng hiện th c – tr o ộng

Tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng có cái nhìn hiện thực khác trước, sâu sắc và thú vị hơn về những phần ẩn khuất, những miền tâm linh, những ẩn ức tâm lý với những số phận con người đầy tính bi hài (khám phá những vấn đề gai góc, vùng cấm, kiêng kị trước đó như cải cách ruộng đất, bản năng tính dục, những ngộ nhận, bệnh cuồng tín, tệ quan liêu tham nhũng, sự tha hóa về nhân cách…) đã tạo nên những “vùng

thẩm mĩ” mới trong khuynh hướng tiểu thuyết này Sự mở rộng phạm vi nhận thức, phản ánh của tiểu thuyết gắn với những đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người với những phức tạp và bí ẩn của nó

2.3.3 Đư ng hướng vận động v diện mạo của huynh hướng tiểu thuy t hiện th c – tr o ộng iệt Nam đư ng đại

Từ sau 1975, tiểu thuyết đã có những dấu hiệu đổi mới, tuy chưa hình thành và phát triển thành một khuynh hướng nhưng đã xuất hiện yếu tố trào lộng trong nhiều tiểu thuyết Từ sau 1986, tiểu thuyết càng phát triển mạnh, phát triển theo hướng tiếp cận sát với hiện thực đời sống Đường hướng vận động và phát triển của khuynh hướng hiện thực – trào lộng diễn ra trong bối cảnh ấy nên diện mạo của nó càng trở nên độc đáo, sắc nét Tiểu thuyết hiện thực – trào lộng có đường hướng vận động ngày càng rõ nét và phát triển ngày càng mạnh mẽ, trở thành một khuynh hướng nghệ thuật nổi trội trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại Từ sau đổi mới, bức tranh tiểu thuyết Việt Nam bao hàm cả ở trong nước và hải ngoại) là sản phẩm nghệ thuật của nhiều thế hệ cầm bút viết theo nhiều khuynh hướng khác nhau Số lượng nhà văn chú trọng lấy tiếng cười làm phương thức chủ đạo để nhận thức, khám phá hiện thực ngày càng gia tăng Về chất lượng, tiểu thuyết là thể loại tạo nên những hiện tượng

và dư chấn trên văn đàn đương đại, trong đó có sự góp mặt không nhỏ của khuynh hướng hiện thực – trào lộng

Tiểu kết

Những nỗ lực cách tân, đổi mới, lạ hóa là đòi hỏi sống còn của văn học

nghệ thuật Sự đa dạng trong cách thức xử lý chất liệu hiện thực của nhà văn đã

tạo nên sự phong phú về khuynh hướng sáng tác, trong đó, hiện thực – trào lộng

là khuynh hướng tiểu thuyết đã tạo ra nhiều giá trị mới

Bằng tiếng cười trào lộng, nhiều nhà văn đã mạnh dạn thể hiện những mặt trái của hiện thực đời sống thời đổi mới, đi sâu khám phá bản chất bên trong con người, khơi gợi ra những hạn chế mà không phải lúc nào con người cũng

đủ t nh táo và bản lĩnh để nhận thấy được Đường hướng vận động và diện mạo của tiểu thuyết đã tạo được niềm tin cho người đọc bởi những giá trị xã hội – thẩm mỹ sâu rộng của tiếng cười Với ưu thế riêng của mình, tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng có khả năng nhận thức, phản ánh hiện thực đầy đủ và sâu sắc nhất, đưa người đọc đứng trên những tầng bậc cao nhất để có cái nhìn khái quát về cuộc sống hôm nay

Chương 3 CON NGƯỜI VÀ THẾ GI I HI N TƯỢNG ĐỜI S NG

TRONG TIỂU THUYẾT VI T NAM ĐƯƠNG Đ I

VIẾT THEO HUYNH HƯ NG HI N TH C - TRÀO L NG

3.1 Con ngư i trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh

hư ng hiện th c - trào l ng

3.1.1 Nh n chung v con ngư i trong tiểu thuy t iệt Nam đư ng đại

vi t theo huynh hướng hiện th c - tr o ộng

Từ sau đổi mới, hành trình nhận thức về cái tôi và kiếm tìm bản thể của con người là một khám phá mới của tiểu thuyết hiện thực – trào lộng Con người trong tiểu thuyết hôm nay đang thoát khỏi kiếp “manơcanh” trước đây và đang tự làm một cuộc tìm kiếm chính mình, tự soi tỏ và tự khám phá cái bản ngã, tâm linh của mình Tiểu thuyết không hề hạ thấp nhân phẩm người, mà đây

là những thử thách trong quá trình đổi mới và đặt ra một vấn đề nghiêm túc là nếu không có một lối tư duy mới phù hợp với sự phát triển của thời đại Cơ chế thị trường đưa đến một lối sống cạnh tranh vô chính phủ, lối sống chụp giật hoặc thực dụng, lấy đồng tiền làm thước đo mọi giá trị Những vấn đề này được tiểu thuyết hiện thực – trào lộng thể hiện rõ nét qua nhiều tác phẩm Tấn bi hài kịch của việc kiếm tiền bằng thủ đoạn, bất chấp luật pháp và đạo lý là mù quáng, tiếp tay cho cái xấu hoành hành, là đồng lõa với tội ác

3.1.2 C c dạng th i con ngư i v đặc điểm

C ờ ổ bả ă , dụ vọ trong tiểu thuyết xuất hiện không

biết bao nhiêu mâu thuẫn về ý thức, hành vi và lối sống của con người Bằng nghệ thuật trần thuật đa điểm nhìn, tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng thể hiện sự đa dạng và phức tạp về con người, dung nạp và chuyển hóa lẫn nhau giữa cái cao cả với cái thấp hèn, cái thiện với cái ác, cái bi với cái hài

C ờ “ â ” ồ í , ễ ặ trong tiểu thuyết Việt Nam

đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng được thể hiện với những tọa độ ứng xử và chiều kích khác nhau trong đời sống (lợi dụng tâm linh

để trục lợi như dùng phép thuật, ngoại cảm, lễ bái…) một cách cuồng tín Cơ