Tự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương (Khóa luận tốt nghiệp)

Tự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế XươngTự thuật trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương

-

- 2017

2017

c h c bày t lòng bi n quý

nh ng ki n th c quý báu trong su t b i trên gh gi ng.

c g i l i c n quý th y cô giáo trong khoa Khoa

h c Xã h , t u ki n thu n l tôi hoàn thành khóa lu n này.

ng d n tôi trong su t quá trình nghiên c u và hoàn thành khóa lu n.

u ki tôi v ngu n tài li u tham kh o C

ng viên, khích l tôi trong

su t khóa h c và trong su t th i gian nghiên c u và hoàn thành khóa lu n t t nghi p.

Trong quá trình th c hi n khóa lu u ki n th c còn h n ch nên ch c ch n không tránh kh i nh ng thi u sót, kính mong nh n

c s quan tâm góp ý c a th y cô và các b khóa lu c hoàn thi n

Chân thành c

M C L C

M U 1

1 Lí do ch tài 1

2 L ch s v 2

ng và ph m vi nghiên c u 6

u 6

óp c a khóa lu n 7

6 C u trúc khóa lu n 8

N I DUNG 9

T THU T VÀ Y U T T THU A NGUY N KHUY N, TR N T Y C C I VI T NAM 9

I.1 T thu t 9

I.2 Y u t t thu i Vi t Nam 9

I.3 Y u t t thu n Khuy n, Tr n T i góc nhìn c a l ch s hóa và xã h i Vi t Nam n a cu i th k XIX 11

NG NHÂN V T TR TÌNH THU T C A NGUY N KHUY N VÀ TR N T 17

II.1 Nhân v t tr thu t c a Nguy n Khuy n, Tr n T 17

II.2 Các d ng th c nhân v t tr thu t c a Nguy n Khuy n 19

ng 20

i tr 25

II.3 Các d ng th c nhân v t tr thu t c a Tr n T 33

i th tài 34

i t trào 38

U HI N C A Y U T T THU NGUY N KHUY N, TR N T 45

III.1 Gi u 45

III.1.1 Gi ng tâm tình 46

III.1.2 Gi ng t trào 50

III.1.3 Gi ng c 54

III.2 M t s bi u hi n khác c a y u t t thu n Khuy n, Tr n T

58

III.2.1.Y u t t thu t bi u hi 58

III.2.2 Y u t t thu t g n li n v i các s ki n trong cu i c a m 58

III.2.3 Y u t t thu t bi u hi i t t và l p t v ng kh u ng 59

III.2.4 Y u t t thu t bi u hi n qua các hình nh bi thu t 62

III.3 Y u t t thu n Khuy n và Tr n T i sánh .63

K T LU N 68

TÀI LI U THAM KH O 70

PH N PH L C 72

M U

1 Lí do ch tài

Nguy n Khuy n (1835-1909) và Tr n T

ch ng chuy n ti p gi a hai th i k c: t i sang hi i N u

n ti p t n h c có tính ch t thu n phong ki n sang n c

l p trí th c phong ki i di n cho h ng c th c t l ch s dân t c Vì

th , cu i và tác ph m c a h mang nhi u tâm s sâu s c, quy t c nhi u v

Nguy n Khuy n và Tr n T t trong nh i nh t t o nên phong cách riêng c a hai tác gi

T c bi t là nh ng v thu t, chúng tôi có m t ng sâu s c v

a m c in d u trên t ng trang vi t V i mong mu n

c tìm hi u sâu s y u t t thu t và hi u qu c a nó trong vi c góp ph n làm nên giá tr cho v a Nguy n Khuy n và Tr n T

v i hy v ng nó s góp thêm m t cái nhìn m i, m ng ti p c n m i v i các

2 L ch s v

quan tâm t các nhà nghiên c u, nhà phê bình cùng nh i yêu m

Trong quá trình tìm hi u và nghiên c u v tài này, chúng tôi nh n th y có nh ng tài

li u khá tiêu bi

2.1 V các tài li u nghiên c n Khuy n

u tiên là trên t p chí Nam Phong y u là ph

Nguy n Khuy n t Nam ki t xu t [27], nhà

nghiên c u m t cách khá toàn di n v cu i và s nghi

Nguy n Khuy c nghiên c u m y và toàn di n nh t là trong d p

li u khá phong phú t cu n Nguy n Khuy n - tác ph m do Nguy

t m, biên d ch, gi i thi u thì cu n sách Thi hào Nguy n Khuy n - i

là s th hi n nh ng thành t n trong vi c nghiên c u Nguy n Khuy n

c a toàn b gi i nghiên c u Ph n quan tr ng nh t c a t p sách là nh ng bài vi t tìm

tình l n c c Vi t Nam cu i th k XIX

nh tài t thu t, t h u xu t phát t nh ng tâm s riêng tây c a tác

gi m ch t t thu t và th hi n rõ phong cách Nguy n Khuy Nguy n Khuy n

vi t khá nhi u v mình, khi thì vi t có tính ch t tr tình, khi thì vi t có tính ch t trào

i s ng hi n th c

Vi c nghiên c th c s phát tri n m nh c v s ng l n

dân t c m t cách tài tình i mi n Nam, Nguy n S T c bi

u trong n n thi ca trào phúng c c nhà

[29] Nhà nghiên c u V n Tân trong c trào phúng Vi t Nam t th k n

góp thêm hai m c bài Gi i trong ti ng nói Tú và Hi n th c và tr tình

ú [12], nh v n d ng các ph m trù và cách ti p c n c a thi pháp h c hi n

i m t góc nhìn m i, nêu ra m t s nh nh m i, b sung và giúp chúng ta hi u

Hi u có ý ki n cho r Trong m t s bài t thu t, T gi u ho c khoác lác

m t cách tình t [ ] Trong m t s t thu t, ta th y qua ti i là n i lòng t i c c, oán trách xót xa 26, tr 168- thu t c a T

t theo bút pháp tr tình và có bài vi t theo bút pháp t trào Còn

mi n Nam, nhà nghiên c u Th ch Trung Giã phân lo n T n

lo T ng th nh t g m nh ng bài trào phúng, t ng th hai là nh i,

t ng th ba là nh ng bài tri t lý, t ng th thu t [ ] Nh ng c

chúng ta th y rõ thân ph n tác gi v i giai c p tác gi [ ] Lo i t trào ch là m t

t thiêng mà cái chí m

i ki u t trào th dân, tác gi

trào, t v o nên m t ki u nhà nho th dân, m t ki u tr tình trào

n Khuy n và Tr n T N u ki u t trào c a Nguy n Khuy n

là ki u t trào ngôn chí, [ ] ki u t trào v n mang tính ch t giáo hóa, phi ngã hóa,

t quy nh làm nên tính b t quy ph m, t o nên s c thái hi

i

a hai tác gi c các nhà phê bình, nghiên c c quan tâm t

Trong quá trình th c hi tài, chúng tôi s d

c u chính sau:

an tr u tiên chúng tôi v n d

a m t s tác gi tiêu bi c Vi t Nam th k XIX Cùng v

th ng kê, trong quá trình phân tích, lý gi i v , chúng tôi s d

thu t c a m

V n d

khái quát m t cách h th ng các bình di n nghiên c u

cá nhân qua cái tôi tr tình - t thu t cùng nh

hi n m thu t c a hai tác gi ng th i vi c nghiên c u này s giúp

yêu c u trình bày m t cách súc tích nh ng s ki y ra trong cu i nhà

thu i vi t ph i h t s c tôn tr ng tính xác th c c a các s

ki n

thu t t c là k v b n thân mình, ho c là ghi l i nh ng chuy n v b n bè

thu t này ph i liên quan và g n bó h i b i t thu t: tác gi - nhà

c a các s gia Châu Âu, mà là th i phát tri n r c r c a dân t i k mà

h u h t các truy n th ng quý báu c a dân t c, ngôn ng

t t nh cao; tâm h n Vi t Nam, nhân cách Vi c kh ng

Nho giáo trong xã h i nên các tác ph a nh ng t ng l p trí th c phong ki n mang nhi u tâm s sâu s c, ch t ch a n i ni m b t l c nhi i v y mà các v n

v nh, M n thu t, Thu t hoài, C m hoài, T tình, T Ch ng h n, Thu t hoài

(Ph C m hoài ng Dung), M n thu t (Nguy n M ng Tuân), các bài

M n thu t và Thu t h ng c a Nguy n Trãi trong Qu c âm thi t p, m t s bài T thu t a Lê Thánh Tông, T thu t (Nguy n B nh Khiêm), T tình I-II-III

(H

Th hai, y u t t thu i Vi t Nam còn g n li n v i vi c thu t

l i, ghi l i nh ng s ki n x y ra trong cu i c a tác gi lúc v m,

hành c a Nguy n Du, hành c nói m i bi n c ,

c s và khai thác kinh t c a th c dân Pháp Y u t ngo i lai

và ngo i xâm thâm nh p sâ i m t c i s ng dân t c, t kinh t , chính

hiên ngang khí phách c i anh hùng th i lo n:

u th k XX, cùng v i s c m nh v khoa h c k thu t c c các nhà nho

c a th c dân Pháp thì l ch s m i ch ng ki n m t s i to l n trong quan ni m

Nguy n Quang Bích (Xem b ng th ng kê ph l c 1) Có th nh n th a

thu t chi m t l kho y ta có th nh n th y r ng, nhu c u t giãi bày

Nguy n Khuy n và Tr n T y chính là s th c t nh v ý th c cá nhân, vcái tôi tr tình - t thu t, m t thành t u n i b t v n i dung c t Nam th kXIX

n xã h i, b i m t khi không nhìn mình b ng thánh nhân quân t thì

ng: vua ch ng ra vua, quan ch

Nguy n Khuy n, T t thu t c a Nguy n Khuy n và T

Cùng v i s i thay trong quan ni m ngh thu t v i thì không gian và

t xu t hi n không gian nhàn t n - n d

n Khuy n và cu i cùng là s phai nh

S bi i không gian g n li n v i s i xã h i, s t ý th c c a con

Khuy n và T ánh d u s phai nh t c a không gian ngh thu t truy n

là l ch s và thiên nhiên, mà là nh ng v c t y u trong cu c s s

ph i hi n ra không ch có hai lo i quân t - ti u nhân, mà còn có

Tóm l c Vi n n a cu i th k XIX, t ph m trù th m m

ki u nhà nho m t g c vào nh u th k XX; t ki

NG NHÂN V T TR TÌNH THU T C A NGUY N KHUY N VÀ TR N T II.1 Nhân v t tr thu t c a Nguy n Khuy n, Tr n T

trong m t nhân v t khác, t o thành nhân v t tr tình nh p vai T y u t nh p vai và y u t t thu t tâm tr ng trong tác ph m tr m t thi t v i

vi c sáng t o nhân v t tr tình

c bi t, trong nh ng v thu ng nhân v t tr tình l i có m i liên h tr c ti p v i cái tôi tr tình c a chính tác gi , b t t truy n, là ti u s tình c m c trùng khít v i ch th tr tình trong

ng tác gi là s nh p thân c a toàn b i c bi t

là ý th c c i sáng t o vào trong tác ph m ngh thu t S nh p thân này th hi n cái nhìn, góc nhìn, s quan tâm, s l a ch n ch tài, th lo i; , tình

ng, c m xúc, tâm lí nhân v cái tôi tác gi - ti u s v i nh ng nét r t

r t lo i nhân v t tr c bi t khi tác gi miêu t , k chuy n, bi u hi n

v chính mình

Không nh ng th ng tác gi còn là m t b ph n quan tr ng trong c u trúc ngh thu t c a tác ph m, b là ph m trù th hi n cách t ý th c c a tác gi

ng tác gi ng cái tôi trong nhân cách m i th hi n trong giao ti p

hành cùng v i s xu t hi n cái tôi t thu

tr tình t thu t

cho ta, ho c m t ch ng ng lo i, phong cách cá nhân

i, không còn trình di c thiên s n a Cái tôi y bây gi tr l i

Nh th tr ng nh t ho c g u

T các ti lý lu n trên, chúng tôi rút ra các v n c ng nhân v t tr tình thu t c a Nguy n Khuy n và Tr n T

chính là cái tôi tr tình t thu t, i bên trong c a tác gi mang m

II.2 Các d ng th c nhân v t tr thu t c a Nguy n Khuy n

chính tr , l ch s dân t c có nhi u bi ng: th c Vi t Nam, tri u

h nhà Nguy n ch ng c y u t r i th t b ng ho n l c a Nguy n Khuy i b ng ph i s ng n i tâm c a ông l i ch t ch a nh ng

t khi v quê s ng n d t, Nguy n Khuy n sáng tác r t nhi u và có nhi

n Khuy n có ba ki i: i chính th ng- xu t

i di n v i chính mình xu t hi n trong tình, tâm tr Tuy nhiên,

Khuy t nhân v t t h a, v i nh ng d n v t, kh c kho i, m t s chiêm nghi m

ng là ki i s ng bình dân, phi nho, g n bó v i

i dân quê và cu c s ng Quan ni m ngh thu t v i trong

a Nguy n Khuy n luôn v ng, bi là m t quá trình

m t quá trình chuy n bi i xã h i trong ông: t ông nghè

th 4, tr 36] Nguy n Khuy n làm quan t t c i m -1883), còn

liêm, chính tr c Trong th i gian t quan v nhà, Nguy n Khuy n s ng g i dân chúng và hi u bi t nh ng lo toan, tâm tình c a h N tr v n Bùi -

i khác trong ông v v i l m, ch ng v n còn ti c nu i l m,

v n còn mu i l không mu n v t b m t cách d dàng nh ng

trong Nguy n Khuy n th ng S tr v n Bùi c a ông là minh ch ng sáng

mà còn kh nh d t khoát tr v

Th p t i bôn ba th nh , Quy lai, ngô h c vi ngô.

Nay tr v may m n ta v n còn là ta.)

(M xuân ti u thán - L i than lúc cu i xuân)

m t cách là khiêm t n gi mình cho trong s ch, lánh xa nh ng vi n c a cu c

quê, v i nông dân nghèo khó v t v u không có nh ng ngày vinh quang sôi kinh n u s ch

bác h c, quý phái ch ng, không ti p thu t do nh ng giá tr nhân b n

xúc và ch ng ki n bao s i, tham gia vào các bi n c l ch s , xã h i, m r ng tri

cùng v i th i và góp ph n t o nên s phát tri n liên t c dân t

tài, quay theo cùng m t tr c duy nh t - tr c v n hành c a l ch s chính tr Trong

c ch ng sau Ông v a là m t hi ng giao thoa l ch s gi a th k XIX và

th k XX, l i v a là m t ch ng nhân l ch s T s chuy ng sang tài th s ,

nh Vi t Nam v i sinh ho t nông thôn và phong c nh làng

m c 4, tr 21] Các nhà nghiên c ã nói nhi u t i nh ng mà

Nguy n Khuy n k l i các hình th c sinh ho t có tính ch t

màu, âm thanh cu c s

hít th c không khí y:

Anh em hàng xóm xin m i c ,

i là.

i t , Ông T ngõ ch l i cùng ta.

ni m th m m c a tác gi Vi c Nguy n Khuy n t b v tr v

Khuy n có l u tiên trong l ch s c Nôm ph n ánh m t cách khá c

th ng b c tranh sinh ho t hàng ngày c

c tính ch t công th c c a l i c m th th gi i khách quan c

ph c cái c th , cái b b ng mà ph c t p trong th c t i C nhiên xét trên toàn th thì c m h ng tr tình chính tr - c v n là c m h ng n i b t c a

n tuy c nguyên t c ch l a ch n nh ng hi i s ng có liên quan

Hai câu m u th t ng c tin b n m t R i nh ng câu k

ti p m ra m t ký c thâm giao t thu n s m hôm tôi bác cùng nhau

ui ngoài thiên nhiên v i su

trên i b n n, ng m ngùi, chua xót:

u ngon không có b n hi n, Không mua không ph i không ti n không mua.

t, Vi

i khóc v )

thay v i dung chuy n t i c a nó n v n là trung quân ái qu c

n Khuy n thì không ph y ây là k t qu

c a m t xáo tr n l n trong cu i c a ông c ngo t tr v n Bùi, là th i

m Nguy n Khuy n t b cách ông quan v a v ph c cao sang mà quay

Nguy n Khuy n là s v t bi n c a ch th th - m t nhân t n i t i trong quan h u m t c a l ch s 4, tr 19]

M c bi t là nh ng tình c m y luôn mang d u n cá nhân c a ,

nhiên, trong cu c s i dân quê ông s thanh th n c a tâm h n, ni m

chân tình, dân giã y ta l i th y ch t ch a m t n i ni m nóng b ng c v v n

m nh c c, v cu c s ng c a nhân dân, v tâm s c a m t trái tim nhi u m n

i tr

Hán c a Nguy n Khuy n b c l r t rõ ki i này:

u t t thu t c a Nguy n Khuy i ta th

l nh lùng, u u t, d n v t, m t tâm tr n kh ng màu s c l nh l o,

mình tr i th a trong xã h i

ng vào s m nh thiêng liêng cao c mà m t

v n mà mình h c t p sách thánh hi th i nh n th c v tr ng trách c i trí th c trong cu i và xã h y mà Nguy n Công Tr

Nguy n Khuy n, l u tiên trong l ch s , nhà nho t thú v s vô d ng c a m u

i di n [31, tr 557].

Ho n l c a Nguy n Khuy n nhìn chung có v trôi ch y, xu t chính vào tu i tráng niên, làm quan Hu r i Nam Trung B , Nguy n Khuy n s ng ng trung tâm c a nh ng bi n c chính tr - xã h i c c Không ph i ch vì b nh

h t, ng a lên th n tr (Di chúc - 1) Nh ng d n v t n i tâm d d i n

t coi mình m c nhiên là k tiên tri, tiên giác, gi thành k

Nguy n Khuy n t th y mình l loi, vô tích s , th y mình th a thãi gi a cu i

c a m i dân b m t c, b o ép, b hành h cùng c c Nguy n Khuy

i tài t T t c u không làm ông yên lòng

Nguy n Khuy n không có m t quan ni m nào khác r ng làm dân trong m c

h i ph c t p, ông v n c ra làm quan r i có tang m , ông v tang ít lâu sau l i ra

n ng); ông t nói v i chính b n thân Quân ân v u tiên b ch

lo i bu n t h th p mình, mà trái l i, v n có tác d n

say c a Nguy n Khuy n v n ti m n m t v p, m t tâm tr i, m n th :

(Lão thái V già)

n s t ý th c c a t ng l p trí th c Vi t Nam, bu c các nhà nho ph i nh n th c l i

th c ch t vai trò, v trí xã h i c ng c p mình Bài C n thu t (Thu t l i g

c a ông có câu:

Cánh vô th c h c t suy th ,

Th ng h

c th c dL

m trong th t b i mà ch ng có cách gì c u vãn S n i ti ng c a ông nh khoa

c hào m t th i nay ng m l i ch càng th y thêm h th n Bài Ngày xuân d n các con c a ông bày t tâm s y:

Sách v ích gì cho bu i y,

i th n thân già.

n mà còn t h th n vì có tài h c nên

ng b ng l i, v y mà bây gi l i làm k vô d ng gi a

Ng m ngùi mái b c, chí bình sinh.

(Th y niên ý khí quy song m n,

(C m xúc)

ông l i c m th y chuy n khoa c và làm quan c a con trai gi c t tôm

n h i tàn:

Không bi t r ng canh t p tàn.)

(Th t Hoan D n con là Hoan)

Do có m t s t ý th c r t cao v tính ch t vô d ng c a cái h c mà mình theo

Nguy n Khuy m duy t xét l i b

m t th t c a giai c p mình và th a nh n s b t l c c c l ch s Nguy n Khuy n l n chính vì ông là m t trong r t ít trí th c th i k y s m nh n ra s b t l c

c a giai c p mình, c a v n h c v t o theo ki u kinh bang t th c

Th t là m t hình nh th m h i! Giá tr phê phán càng tr nên sâu s n

ch t s phê phán y l i chính là s t phê phán t trào b i trong s nh

t th i y có c b n thân Nguy n Khuy n Có l ông i trí th u

nh o báng, châm bi m thì không ph i ai, không ph i giai c

l i x u xa, nh ng gi d c c a xã h i th i b y gi và c g gi t m lòng

không ph i là bi k ch c a m t cá nhân mà chính là bi k ch l ch s , bi k ch c a c m t giai c c nh ng bi ng c i s ng l ch s dân t c GS.Tr ình S cho

r ng: Nguy n Khuy u tiên nh n ra s tr ng r

i mình [25, tr 187] Quan ni m ngh thu t v

ph i, làm nên giá tr n c s c và m i m thu t Nguy n Khuy n so v i

thu t c a các nhà nho truy n th

ca nhà nho, trong xã h i phong ki n b i s m nh cao c c a h là h c hành, thi c

h b t u b c l nh ng y u kém c c k c có nh ng ti n b

i nh o V i Nguy n Khuy n, ông th ng m s vô d ng c a tu i già Trong kh u

d i c a m t nhân cách l n, c a n nén l i t o nên nh ng n i bu n riêng tây

t Có th nói d i d ng m n thì tâm h n luôn có

i dây b n ch t v i cu i c c, c a nhân dân

II.3 Các d ng th c nhân v t tr thu t c a Tr n T

[26, tr 378]

c s n c a th i bu i Tây - Tàu nh c dân Pháp

m t th i Vi t tôi t y là b n quan l i, tay sai ph , huy n, t

Xã h nh cu i th k XIX u th k XX hi n lên c th , chi ti t trong

ti c ch t li u l n c m xúc hi i c a th k XX

là s ng trong vi c xây d ng nhân v t tr tình

i th tài

ngh thu t v i không ch th hi n cái nhìn ng ngo i mà còn là cái nhìn

thành nên m t quan ni m ngh thu t v i th tài chính là k t qu

46]

c là hai y u t h p nên giá tr m i cá th , n g trong xã h i phong ki n

danh l i mà t cao b n ngã Sang cu i th k XVIII - u th k XIX, v i s ra

i lo i hình nhà nho tài t i Vi t Nam xu t hi n m t ki i m i,