CON ĐƯỜNG CHO CÁCH MẠNG GIÁO dục VIỆT NAM

CON ĐƯỜNG CHO CÁCH MẠNG GIÁO DỤC VIỆT NAM Bài viết được trích dẫn trong cuốn “Lối tắt khôn ngoan” – Shane Snow Mùa xuân năm 2010, tiến sỹ Tony Wagner, 1 nhà nghiên cứu tại Harvard, có c

CON ĐƯỜNG CHO CÁCH MẠNG GIÁO DỤC VIỆT NAM

(Bài viết được trích dẫn trong cuốn “Lối tắt khôn ngoan” – Shane Snow)

Mùa xuân năm 2010, tiến sỹ Tony Wagner, 1 nhà nghiên cứu tại Harvard, có chuyến đi đến bán đảo Scandinavia nhằm tìm hiểu về môi trường học tập tại Phần Lan - đất nước với kích

cỡ và dân số chỉ bằng bang Minnesota của Mỹ Học sinh Phần Lan liên tục được xếp hạng nhất, hoặc gần hạng nhất trong các quốc gia thi toán, khoa học và đọc hiểu quốc tế, bỏ xa Mỹ và các nước khác

Xếp hạng nhất không phải là hiện tượng gì ghê gớm (thời nào chả phải có người đứng đầu) Chuyện đáng nói là, Phần Lan bằng cách nào đó đã trở nên vượt trội với ít công sức hơn hẳn các quốc gia khác

Học sinh Phần Lan học trễ hơn 1 năm so với học sinh nhiều nước khác Họ học ít môn hơn

và ở trường ít hơn Họ có ít bài kiểm tra và ít bài tập hơn Và hầu hết đều nghĩ rằng đi học thật là vui

Ấn tượng hơn, thời gian ở trường của giáo viên Phần Lan mỗi năm chỉ bằng khoảng một nửa so với giáo viên ở Mỹ, 600 tiếng so với 1.100 tiếng

Thành công của Phần Lan không chỉ nằm ở điểm số học sinh mà còn biểu hiện qua nền kinh tế Tính theo bình quân đầu người, Phần Lan có số lượng nhà nghiên cứu nhiều nhất, và theo nhiều nghiên cứu, Phần Lan cũng đứng đầu về sáng tạo công nghệ Ngoài ra, tỷ lệ thất nghiệp của Phần Lan cũng dưới mức trung bình, 82% người lớn có bằng tương đương trung học, nhiều hơn 12% so với trung bình các nước phát triển

Mặc dù vậy, chỉ vài thập kỷ trước, giáo dục Phần Lan chỉ được đánh giá ở mức trung bình Học sinh đọc hiểu tốt, nhưng ở các lĩnh vực khác, trình độ của họ không có gì nổi bật cả

Nói cách khác, chỉ sau 1 thế hệ, giáo dục Phần Lan đi từ trung bình đến đỉnh cao thế giới

“Làm thế nào họ đạt được điều đó?” Câu hỏi này cứ mãi luẩn quẩn trong đầu tiến sĩ Wagner khi máy bay đáp xuống thủ đô Helsinki

“Tôi nghĩ ép trẻ con học toán là sai lầm to”, nhà vật lý Freeman Dyson chia sẻ khi cùng ăn trưa ở Viện nghiên cứu cao cấp Princeton, New Jersey Ở tuổi 89, sau khi giành cả đời thúc đẩy

sự phát triển của điện động lực học và vật lý chất rắn, Dyson đã tìm thấy niềm đam mê mới với lý thuyết trò chơi

“Vân”, tôi nói “Thế trường học nên day bao nhiêu toán cao cấp là đủ?”

Nhai xong miếng cá, ông nói “Tôi thấy là không cần dạy”

1 thiên tài toán học nói như thế thì đúng là dị thật

Dyson giải thích thêm dĩ nhiên giáo dục là cần thiết “Rõ rang có những thứ 1 công dân

căn bản cần biết,” ông tiếp tục Khổ thay, “chúng ta hoàn toàn dùng sai phương pháp”

Dyson tin rằng trường học ở Mỹ đang dạy bọn trẻ lái xe trên cỏ thay vì đi trên đường cao

tốc Việc học thuộc lòng nhiều số liệu và cái tên chính là thủ phạm Cái ta cần dạy bọn trẻ là cách

sử dụng công cụ Nói cách khác, dẹp mớ bảng cửu chương đi, hãy cho trẻ dùng máy tính để tính

toán ngay từ khi 6 tuổi

Việc trẻ con nên dùng máy tính cầm tay hay không luôn là 1 chủ đề nhiều tranh cãi Nhiều người giận dữ cho rằng, trẻ con không nên tiếp xúc với máy tính quá sớm Lý do họ đưa nghe cũng hợp lý: trẻ con cần hiểu phép toán cơ bản, không phải chỉ bấm là xong

Câu chuyện làm tôi nhớ về thời thế kỷ 15 ở Ý, thay vì phương pháp truyền thống là bàn tính và các vật tính toán, người ta bắt đầu dạy toán cho trẻ bằng bút, giấy và các công thức Các học giả ban đầu rất hoảng, họ cho rằng công thức và thuật toán sẽ làm giảm khả năng tư duy của bọn trẻ Dĩ nhiên kết quả không như họ nghĩ, công thức và thuật toán đã cho phép các nhà toán học tư duy sâu rộng và tạo thêm các lớp lý thuyết về sau

Tuy nhiên, máy tính không thể giúp ta học toán Máy có thể làm toán nhưng ta phải là

người nhập số Liệu trẻ có thể tồn tại trong môi trường đầy cạnh tranh như hiện nay mà không cần học các phép toán (được cho là khó khăn) không? Chẳng lẽ một nhà toán học lừng danh lại ủng

hộ việc này hay sao?

Gần sân bay nơi Wagner khởi hành đến Helsinki là nhà của 1 lập trình viên, người đã bỏ việc để xây dựng 1 trò chơi máy tính Tên cô là Samantha John Từ giây phút bước chân vào trường

kỹ thuật, cô đã nhận ra rằng: ngành khoa học máy tính hầu hết toàn là nam

Cô thấy nhiều cậu trai ở đây học lập trình vì thích chơi game, và muốn học cách làm game Nếu bạn rất thích game, John nói, bạn thường tò mò về cách lập trình ra game “Đa số thì lại không yêu game đến mức đi làm chuyện khó như lập trình”

Cô cũng nhận ra những game bạo lực, bắn sung, xe đua và các cô gái cầm kiếm mặc bikini sắt rất thu hút con trai John trầm ngâm, “Phải chi mà có đồ chơi kỹ thuật nào có thể thu hút con gái vào học lập trình nhỉ?”

Nghĩ là làm, sau thời gian xây dựng, John ra mắt 1 ứng dụng Ipad với tên gọi Daisy the

Dinosaur Ứng dụng này cho phép trẻ tiếp cận các khái niệm lập trình mà không cần biết các kiến

thức nền tảng Cách tìm hiểu trò chơi cũng hết sức gần gũi, người chơi lần lượt vượt qua các màn với độ khó tăng dần, thao tác đơn giản, dễ hiểu giống kiểu Angry Birds hay những game trên màn hình cảm ứng mà bọn nhóc thường chơi Thời gian sau, cô tạo thêm ngôn ngữ lập trình Hopscotch trên Ipad Bọn nhóc bây giờ có thể tự chế Game, ứng dụng và hoạt hình với những kỹ thuật đơn giải đố tương tự Daisy the Dinosaur

Ở ngôn ngữ Hopscotch, chỉ cần quẹt tay vài cái, ta có thể tạo ra 1 câu “Nếu > Thì”, 1 hàm logic căn bản trong lập trình Ta có thể hình dung 1 con mực được tạo hình dễ thương trên màn hình, bên dưới là 1 cái khung trống Khi bạn kéo 1 thao tác như “Rẽ phải” vào khung, con mực này lập tức làm theo Bạn có thể kéo nhiều lệnh khác nhau vào và tạo 1 vòng lặp Ví dụ, con mực

sẽ xoay vòng tròn liên tục nếu ta tạo ra 1 vòng lặp lệnh “Rẽ phải”

Đây cũng là cái mà nhà toán học MIT Seymour Papert gọ là chủ nghĩa kiến tạo (constructionism), nghĩa là học hỏi từ việc chế tạo và điều khiển vật thể Khái niệm này tỏ ra cực

kỳ hiệu quả trong việc ghi nhớ và mô tả hành động, và hầu hết đều được hỗ trợ bởi các nền tảng

Với hopscotch, bọn nhóc có thể viết lại game yêu thích, làm phim hoạt hình và tạo ra những chương trình giải quyết các vấn đề ngoài đời thật Chẳng hạn, 1 học sinh lớp 8 đã chế vài câu đố cho mấy đệ tử lớp 1 1 nhóc khác đã chế ra ứng dụng lựa chọn ngẫu nhiên bằng cách xoay cái chai

Nhiều trẻ trong số này thậm chí còn chưa biết chia nhiều chữ số “Không sao cả Ta cần phải biết thứ mình chưa biết, và làm cách nào để giải quyết nó,” John giải thích Hopscotch là nền tảng giúp bọn trẻ nắm bắt được những khái niệm cơ bản, từ đó khuyến khích chúng khám phá những thứ mới

Thay vì buộc bọn trẻ đi học những lớp lập trình khô khan và cứng ngắc, cô tạo ra 1 trò chơi hấp dẫn trẻ tải về khám phá Hopscotch không phải là công cụ duy nhất theo đuổi ý tưởng này; hang nghìn trẻ nhỏ học cách lập trình game và rô bốt từ những game kiến tạo như Gamestar Mechanic và LEGO Mindstorms 1 nhóm trong số những trẻ này, Samatha nói sẽ có đam mê theo đuổi lập trình chuyên môn

Nghiên cứu cho thấy học sinh dùng máy tính có thái độ tốt hơn với toán, và có khả năng cao sau này sẽ theo đuổi những ngành tính toán nhiều – như tổ hợp STEM gồm các ngành khoa học (science), công nghệ (technology), kỹ thuật (engineering), và toán học (mathematics) – hơn là những trẻ không dùng hay không biết dùng Những trẻ chơi trò của John cũng tương tự

Trong các nghiên cứu của mình, Dyson và Papert khẳng định trẻ sẽ tự đam mê những chủ

đề hàn lâm nếu được “chơi” thay vì phải “học” Xây nhà với LEGO, tham quan bảo tàng, học cách

sử dụng các công cụ cũng giống như chơi mà học

Dyson nói “Toán học phải vui”

Khoan đã Nếu Ipad và máy tính giúp tiết kiệm công sức và khiến mọi người thích học hơn thì chẳng nhẽ ngay từ đầu, ta không cần học cộng trừ à? Và nếu dùng máy tính mà không học toán, hay viết game mà không biết code, vậy làm thế nào ta biết ta đang làm sai?

Tiến sỹ David Moursund, giáo sư danh dự Đại học Oregon, tác giả và đồng tác giả của trên

60 quyển sách về việc dùng máy tính trong giáo dục, nói “Một phần của việc học một lĩnh vực nào

đó bản chất là học cách giao tiếp bằng ngôn ngữ của lĩnh vực đó Chúng ta cần học sinh nhận ra khi nào mình gặp 1 bài toán có thể dễ dàng giải quyết bằng máy tính hay máy vi tính”

Moursund nói, trước khi vào trung học, chúng ta danh khoảng ba phần tư môn toán để học thuộc và làm quen với những công thức Thời gian còn lại quá ít ỏi cho những chủ đề cần tư duy cao hơn như: dùng toán học giải quyết vấn đề, xây dựng mô hình cũng như tăng cường hiểu biết

về thế giới “Máy tính và máy vi tính có thể thay thế được nhiều thứ học thuộc lòng”, ông nói

Keith Devlin, nhân viên cao cấp của Stanford và là hội viên của Economic Forum cũng như American Mathematica Society (Hội toán học Mỹ) nói, “Toán học là cách tư duy về những vấn đề rắc rối trên thế giới” Tuy nhiên, Devlin nói thêm, đây mới là mấu chốt: “Tư duy đúng, rồi

kỹ năng sẽ tự động đến miễn phí.”

Rất nhiều nghiên cứu học thuật về máy tính chỉ ra rằng, sử dụng công cụ trước sẽ là đòn bẩy gia tăng mức độ hiểu biết về khái niệm Nếu được học về sử dụng công cụ (máy tính) trước, người học sẽ nắm bắt chuyên môn (toán học) nhanh hơn

Đây chính là luận điểm mà Dyson đã đề cập Kiến thức thực tiễn cộng với việc sử dụng

công cụ giúp ta hứng thú học sẽ mang đến phản hồi nhanh hơn, từ đó thúc đẩy sự thấu hiểu nhanh

và tự nhiên hơn học thuộc lòng

Dù 1 người cần chuyên môn rất sâu để thực sự thay đổi thời thế trong 1 lĩnh vực, nhưng

trên thực tế, ta chỉ cần năng lực tư duy bậc cao và khả năng sử dụng nền tảng để giải quyết những

vấn đề khác Trong thời kỳ tiền công nghệ, những người có nhiều kiến thức tổng quan được đánh giá rất cao Nhưng ngày nay, trong kỷ nguyên smart phone và Wikipedia, chuyện bạn không biết tên thành phố lớn thứ 2 nước Bỉ không quan trọng Điều quan trọng nhất trong xã hội ngày nay là làm thế nào để sử dụng các nền tảng để thu thập thông tin, dù thông tin đó là thủ đô nước Bỉ hay 124.502 : 8 = ?1

Ở thời đại của nền tảng, việc biết cách giải quyết vấn đề sáng tạo sẽ có giá trị hơn nhiều so với việc biết cách tính toán

Ngày nay, để trở thành công dân thời đại, chúng ta cần lượng kiến thức tối thiểu về cách vận hành thế giới, trong thế giới này có những ai, cách mọi thứ phối hợp với nhau thế nào Chúng

ta cần biết về email, mạng xã hội, biết cách sử dụng những công cụ phổ biến nay đơn giản hơn là biết cách chọn ra được phần ăn hời nhất trong thực đơn Tuy nhiên, những nghiên cứu trên đúc kết rằng, bằng việc sử dụng thành thạo các nền tảng, chúng ta có thể nắm bắt những thông tin cần thiết nhanh hơn hẳn so với tự tìm hiểu từ đầu

Thực tế là, sau hàng thập kỷ nghiên cứu việc sử dụng máy tính trong lớp học, các nhà nghiên cứu đã cảnh báo, “Nếu nhà trường không dạy những thiết bị này cho học sinh từ khi còn nhỏ, thế hệ về sau sẽ thiếu sót kỹ năng làm việc”

Kết quả cho thấy khi thế giới ngày càng tiến hóa, phương pháp giáo dục nên được cải tạo

để tận dụng tốt những nền tảng mới Ví dụ, ngày nay, thay vì dùng bảng cửu chương, trẻ cần học Excel và cách bắt nó tính toán Thay vì môn nào cũng dạy tràn lan kiến thức, trước hết hãy dạy cho bọn trẻ cách dùng nền tảng rồi để trẻ tự đào sâu lĩnh vực mình thích

Ở Mỹ ngày nay, nhiều giáo viên cũng rơi vào cái bẫy biết nhiều nhưng biết cạn 1 giáo viên thể dục bỗng dưng trở thành giáo viên tiếng Tây Ban Nha, rồi lại vào đứng lớp thế cho giáo viên địa lý Trong khi đó, khả năng chuyên môn thực sự của thầy là bóng bầu dục.” Xin cảm tạ tấm lòng của thầy, nhưng thật tình mà nói thì thầy đang xây đường từ bùn nhão

Bây giờ ta sẽ giải thích cách Phần Lan sử dụng lợi thế của nền tảng

1 Dudley Underwood ở ĐH Pepauw từng nói: “Nếu 70% kỹ sư không cần tới vi phân, thì bao nhiêu người trong số 500.000 học sinh ta dạy mỗi năm sẽ dùng đến nó chứ?”

Albert Einstein từng nói: “Điên rồ là cứ làm hoài 1 việc giống nhau nhưng lại trông chờ kết quả sẽ khác đi”

Thật ra, ông không nói câu này2 Mặc dù vậy, vào những năm 1990, các nhà giáo dục Phần Lan đã ghi nhận câu ấy như là châm ngôn phát triển của mình

Ngay khi đáp xuống Helsinki, Wagner và nhóm nghiên cứu đi thẳng đến các trường trung học địa phương Ông đến nhiều lớp, ngồi chung với các học sinh, thì thầm ghi nhận những điều quan sát được vào máy quay của mình

Đi 1 vòng tham quan lớp học, ông thấy cũng không khác gì nước Mỹ Trường cũng xây bằng gạch, máy chiếu như nhau, có nhóm học sinh nhà giàu, có nhóm dậy thì tự kỷ, những chiếc bàn học quá bé… nhìn chung không có gì khác biệt

Thật ra, bí quyết thực sự của hiện tượng Phần Lan chính là trình độ giáo viên Thông

qua đó, Phần Lan phát triển được 1 nền tảng giáo dục cực kỳ vững chắc Tương tự như cách làm của Harvard, Phần Lan yêu cầu giáo viên đầu vào có trình độ cực cao Ngoài ra, những giáo viên này phải luôn theo sát học sinh Bằng cách này, tương tự như chất lượng giáo dục đỉnh cao ở Harvard, những học sinh ở Phần Lan luôn sở hữu khả năng vượt trội so với bạn bè cùng lứa

Dĩ nhiên, giáo viên xuất sắc thì có mặt ở khắp nơi Vấn đề là, để thật sự nâng tầm 1 nền giáo dục, tất cả giáo viên đều phải xuất sắc Nếu muốn tiến nhanh, học sinh không thể học 1 thầy giỏi và 10 thầy dở

Phần Lan biến nghề giáo trở nên hấp dẫn và cạnh tranh Tiêu chuẩn cho giáo viên ở đây cao hơn hẳn so với những nơi khác “Ở đây, nghề giáo thực sự tái sinh”, Wagner nói “Họ có môi trường làm việc tốt, cơ hội phối hợp với nhiều đồng nghiệp, gặp gỡ phụ huynh và học sinh”

Dạy học ở Phần Lan là nghề uy tín và ở mọi cấp độ đều cần bằng thạc sỹ Chỉ khoảng 10% ứng viên được chọn vào đào tạo dạy học Sau khi có việc, những giáo viên này thường dạy đến khi về hưu (Còn ở Mỹ thì khoảng phân nửa giáo viên bỏ nghề trong 5 năm đầu)

Khác biệt lớn nhất của giáo viên chuẩn chất lượng cao so với giáo viên dạy thể dục kiêm

luôn địa lý là phương pháp dạy học Họ dạy cách học chứ không dạy thuộc lòng Giáo dục Phần Lan tôn chỉ dạy học sinh cách tư duy chứ không dạy phải tư duy cái gì Đó là điều cốt lỗi giúp

trường học thú vị và có giá trị Cũng như câu nói của Dr Seuss: “Biết cách học thì tốt hơn là chỉ biết kiến thức”

Giáo dục Phần Lan cắt bỏ chỗ thừa, phần thời gian trống họ dạy kỹ năng sống Thay vì lý thuyết trừu tượng, học sinh được thực hành Thay vì chỉ có kiến thức bề mặt, họ được đào sâu

Chắc bạn cũng đoán được trường học ở Phần Lan cho phép học sinh thoải mái sử dụng máy tính cầm tay

2 Phiên bản gốc của câu này có vẻ như được trích từ quyển sổ tay năm 1891 của Narcotic Anonymous

“Bọn trẻ ở đây nhận thức rất rõ việc chúng đang xây dựng tương lai cho mình,” Wagner nói Thay vì ngồi trong lâu đài đầy số và chữ, trẻ được ném vào căn phòng đầy gạch và dùng gạch

đó tự xây lâu đài riêng

Bằng việc dạy học sinh cách dùng công cụ và giải quyết vấn đề thay vì học thuộc lòng, cộng với việc chỉ thuê giáo viên có bằng thạc sĩ, Phần Lan đã tạo ra nền tảng giáo dục mang lại ưu thế cho học sinh Đó cũng là cách giúp cho họ đứng đầu

Từ lâu, “cải cách” trong giáo dục được biến thành học nhiều giờ hơn, học thuộc lòng nhiều hơn và kiểm tra nhiều hơn Bao năm rồi bình mới nhưng rượu vẫn cũ Phần Lan trở nên khác biệt chính nhờ tư duy đường vòng

Edward de Bono, người đật ra thuật ngữ “tư duy đường vòng” năm 1967, từng nói tương

tự Einstein: “Bạn không thể có 1 cái hố khác bằng cách đào cái hố hiện tại sâu hơn chút nữa.”

(Huy PH sưu tầm)