Phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng tỉnh Bắc Kạn

Phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng tỉnh Bắc Kạn

Lời nói đầu

Quá trình đổi mới đất nớc ta qua hơn mời năm đổi mới đã

đạt đợc nhiều thành tựu to lớn, có ý nghĩa rất quan trọng, đa

đất nớc thoát khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế –xã hội vàchuẩn bị tiền đề cho phép chuyển sang thời kỳ công nghiệphóa - hiện đại hóa đất nớc Nền kinh tế nớc ta trong những nămgần đây liên tục phát triển, đạt đợc mức tăng trởng cao, đờisống nhân dân đợc cải thiện nhiều mặt Cùng với quá trìnhphát triển của nền kinh tế nói chung thì nền nông nghiệp nóiriêng cũng đã đạt đợc nhiều thành đáng kể Tuy nhiên, một

đất nớc với gần 70% dân số sống trong khu vực nông thôn vàthu nhập từ nông nghiệp chiếm khoảng 50% tổng về thu nhậpcủa các hộ nông dân, trong khi đó sự chênh lệch về mức sốnggiữa nông thôn và thành thị ngày càng gia tăng Điều đóchứng tỏ nông nghiệp nông thôn nớc ta còn nhiều khó khăn Đểgiải quyết vấn đề đó thì một trong những biện pháp mangtính cấp thiết và thực tiễn nhất đó là chuyển dịch cơ cấunông nghiệp nông thôn nói chung và chuyển dịch cơ cấu câytrồng nói riêng

Bắc Kạn là một tỉnh miền núi vùng cao nằm sâu trong đấtliền, thị xã Bắc Kạn cách thủ đô Hà Nội 166km về phía Bắctheo quốc lộ 3 Bắc Kạn nằm giữa các tỉnh có tiềm năng nh:Cao Bằng, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Tuyên Quang Tuy nằm sâutrong nội địa nhng Bắc Kạn có vị trí quan trọng trong việcphát triển kinh tế xã hội theo hớng mở với các vùng kinh tế trong

và ngoài nớc Tổngdiện tích tự nhiên của tỉnh là 485721 ha,dân số hơn 300.000 ngời trong đó dân số thành thị chiếm14,85% còn lại là dân số ở nông thôn 85,15% Lao động nôngnghiệp chiếm hơn 85% còn lại là lao động làm việc trong cáckhối dịch vụ, buôn bán, tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp…

Nh vậy sản xuất nông nghiệp vẫn giữ vị trí quan trọng trongnền kinh tế của Tỉnh Trong những năm qua cùng với sự pháttriển kinh tế của cả nớc, Tỉnh Bắc Kạn đã đạt đợc nhiều kếtquả trong các lĩnh vực nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp vàdịch vụ trong đó đặc biệt là nông nghiệp đã phát triển rất

đáng kể với tổng sản lợng lơng thực không ngừng tăng lên và

đã vợt chỉ tiêu do Nghị quyết của Tỉnh Đảng bộ đề ra

Tuy nhiên sản xuất nông nghiệp vẫn còn những hạn chế chaphát huy tốt những tiềm năng vốn có của tỉnh do cha xác định

đợc một hệ thống cơ cấu cây trồng hợp lý, có hiệu quả kinh tếcao Vì vậy để phát triển nông nghiệp nông thôn một cáchtoàn diện và vững chắc vấn đề đặt ra cho sản xuất nôngnghiệp của Bắc Kạn cho những năm tới là nghiên cứu chuyểndịch cơ cấu cây trồng trên nguyên tắc đáp ứng nhu cầu lơngthực cho tiêu dùngchú trọng phát triển những loại cây trồng cógiá trị hàng hoá cao…Nhằm nâng cao thu nhập, góp phần ổn

định và cải thiện đời sống nông thôn Xuất phát từ yêu cầu đó

em chọn đề tài nghiên cứu là: “ Thực trạng và những giải phápchủ yếu chuyển dịch cơ cấu cây trồng tỉnh Bắc Kạn” Đề tài

đợc nghiên cứu nhằm mục tiêu nghiên cứu cách thức tổ chức,các giải pháp các mô hình chuyển dịch nhằm giúp quá trình

chuyển dịch đật hiệu quả cao, đồng thời đề xuất các chínhsách kinh tế nhằm khai thác mọi điều kiện tự nhiên, kinh tế xãhội sẵn có của tỉnh.

Kết cấu của đề tài bao gồm:

Chơng I: Cơ sở lý luận và thực tiễn chuyển dịch cơ cấucây trồng

Chơng II: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu cây trồng trên

địa bàn tỉnh Bắc Kạn

Chơng III: Phơng hớng và những giải pháp chủ yếu nhằm

đẩy mạnh quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng tỉnh BắcKạn

Chơng I: Cơ sở lý luận và thực tiễn chuyển dịch cơ

cấu cây trồng

I Những vấn đề cơ bản về cơ cấu cây trồng

1 Khái niệm cơ cấu cây trồng

Cơ cấu cây trồng đợc hiểu xuất phát từ thuật ngữ “ cơ cấu”theo thuyết cấu trúc và học thuyết tổ chức hữu cơ thì cơ cấu

có thể hiểu nh là một cơ thể đợc hình thành trong điều kiệnmôi trờng nhất định Trong đó các bộ phận hay yếu tố của nó

đợc cấu tạo có tính quy luật và hệ thống theo một trật tụ và tỷ

lệ thích ứng Nội dung cốt lõi của nó là biểu hiện vị trí, vai tròcủa từng bộ phận hợp thành và có mối quan hệ tơng tác lẫn

nhau trong tổng thể Một cơ cấu có thể đợc thay đổi để phùhợp với điều kiện khách quan nhất định.

Cơ cấu cây trồng là một phạm trù khoa học biểu hiện trình

độ tổ chức và quản lý sản xuất nông nghiệp Sự phát triển củacơ cấu cây trồng tuỳ thuộc vào trình độ của lực lợng sản xuất

và phân công lao động xâ hội Quá trình phát triển của lực ợng sản xuất nói chung và cơ cấu cây trồng nói riêng tự nó đãxác lập tỷ lệ theo mối quan hệ nhất định Cơ cấu cây trồng

l-đợc hình thành từ nhiều nhóm khác nhau nh: cây lơng thực,rau màu, cây ăn quả, cây công nghiệp…

Cơ cấu cây trồng là tổng thể các mối quan hệ gắn bó hữucơ với nhau theo những tỷ lệ nhất định của mặt lợng và liênquan chặt chẽ với mặt chất, chúng tác động qua lại với nhautrong những điều kiện không gian và thời gian nhất định Khái niệm cơ cấu cây trồng nói một cách cụ thể hơn làthành phần và các loại cây trồng bố trí theo không gian và thờigian một cơ sở hay một vùng sản xuất nông nghiệp Hay nóicách khác cơ cấu cây trồng là biểu hiện về số lợng các loại câytrồng cá biệt và mối quan hệ tỷ lệ giữa chúng trong một cơ sởsản xuất hay một vùng sản xuất nông nghiệp Xác định cơ cấucây trồng là một nội dung trong hệ thống các biện pháp kỹthuật gọi là chế độ canh tác NgoàI cơ cấu cây trồng, chế độcanh tác còn bao gồm tất cả các chế độ luân canh, làm

đất,bón phân, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh vầ cỏ dại… cơcấu cây trồng là yếu tố cơ bản nhất của chế độ canh tác vì

nó quyết định nội dung các biện pháp kỹ thuật khác

Cơ cấu cây trồng còn là thành phần của một nội dung rộnghơn gọi là cơ cấu sản xuất nông nghiệp.Trong sản xuất nôngnghiệp, trồng trọt là ngành sản xuất sơ cấp, sản xuất ra nguyênliệu cho các ngành sản xuất khác Cơ cấu cây trồng là cơ cấucủa ngành trồng trọt, chính nó quyết định cơ cấu của cácngành kia và cơ cấu của sản xuất nông nghiệp nói chung.

Nh vậy, cơ cấu cây trồng là một vấn đề quan trọng trongsản xuất nông nghiệp, đặc biệt là nớc ta đang phát triển nôngnghiệp theo hớng sản xuất hàng hoá trong quá trình côngnghiệp hoá - hiện đại hoá đất nớc, vì vậy cần có sự chuyểndịch cơ cấu cây trồng ở nhiều vùng để đáp ứng đợc yêu cầucủa phơng hớng sản xuất cũng nh nhu cầu cuả thị trờng

2 Đặc trng của cơ cấu cây trồng

2.1 Cơ cấu cây trồng trớc hết phản ánh rõ nét đặc

điểm của sản xuất nông nghiệp

Sản xuất nông nghiệp luôn gắn liền với điều kiện tự nhiên,kinh tế xã hội, bởi vì cây trồng là đối tợng của sản xuất nôngnghiệp Bản thân các cây trồng là những cơ thể sống, chúngtồn tại, sinh trởng, phát triển theo quy luật sinh học và chịu tác

động của các yếu tố tự nhiên nh đất, nớc, khí hậu thời tiết…Vìvậy cơ cấu cây trồng đợc hình thành trớc hết không thể bỏqua điều có tính quy luật đó Mặt khác tính quần thể củathực vật còn biểu hiện mối quan hệ sinh học trong việc bố trísản xuất trồng trọt Việc xác định cơ cấu cây trồng còn phải

xuất phát từ những yếu tốđại lý và tập quán canh tác cũng nhtrình độ phát triển dân trí Do đó phải dựa vào cơ sở của cácphơng án phân vùng quy hoạch nông nghiệp nhất định là việchình thành các vùng chuyên canh cây trồng, có khối lợng nôngsản hàng hoá lớn Cần phải nhận thức rằng không thể dựa vàosản xuất nhỏ, phân tán, manh mún để bố trí cây trồng mộtcách dàn trải, bất hợp lý mà phải dựa vào việc khai thác lợi thếcủa từng vùng, từng địa phơng để bố trí cây trồng hợp lý, lấyhiệu quả kinh tế xã hội làn thớc đo Sản phẩm nông nghiệp nóichung và sản phẩm trồng trọt nói riêng phần lớn là sản phẩmthô, tồn tại dới dạng nguyên liệu, vì vậy trong tổ chức sản xuấttrồng trọt phải gắn liền với các thành tựu khoa học kỹ thuậttrong bảo quản và chế biến để nâng cao giá trị và giá trị sửdụng của sản phẩm, mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất cho sảnxuất.

2.2 Bản chất và sự biến đổi của cơ cấu cây trồng tuỳ thuộc vào trình độ của lực lợng sản xuất

Cơ cấu cây trồng còn hoang sơ và rất tự nhiên trong điềukiện cuộc sống của con ngời dựa vào hái lợm cơ cấu cây trồngmang tính độc canh tự cấp, tự túc, khép kín, kém hiệu quảtrong điều kiện sản xuất nông nghiệp lạc hậu, công nghiệp vàcác ngành kinh tế khác cha phát triển Nông nghiệp nớc ta nằmtrong vùng có khí hậu đặc trng nhiệt đới gió mùa, điều kiệnkhí hậu, thời tiết thuận lợi cho việc gieo trồng quanh năm Nhngtrong những năm qua, mặc dù đã có nhiều cố gắng trong việc

bố trí hợp lý cơ cấu cây trồng, song trong suốt thời gian thựchiện cơ chế quản lý kế hoạch hoá tập trung, việc xác định cơcấu cây trồng luôn bị lệ thuộc bởi các yếu tố chủ quan, địnhtrớc do đó sản xuất nông nghiệp nghiệp còn mang đặc trngnền nông nghiệp kém phát triển, nhiều vùng nông thôn vẫntrong tình trạng nghèo đói Những năm gần đây, do thực hiện

đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, nhà nớc ta đã bớc đầu khởisách và phát triển Nhng cơ bản vẫn còn mang dấu ấn của mộtnền nông nghiệp lạc hậu, độc cây lơng thực Vì vậy việcchuyển dịch cơ cấu cây trồng vẫn đợc xem xét từng bớc cùngvới sự phát triển của lực lợng sản xuất trong nông nghiệp, nhằmkết hợp chặt chẽ với điêu kiện tự nhiên và lợi thế so sách củatừng vùng, từng địa phơng Mặt khác trình độ khoa học kỹthuật cao cũng có tác động rõ rệt đến việc ứng dụng các tiến

bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất trồng trọt, làm thay đổicơ cấu cây trồng theo hớng chú trọng chất lợng và hiệu quả

2.3 Cơ cấu cây trồng về cơ bản phản yêu cầu của sản xuất hàng hoá và thị trờng, tuân theo sự phân công lao

động xã hội, tích chất chuyên môn hoá sản xuất.

Nhu cầu sản xuất hàng hoá và thị trờng là điều kiệnquyết định sự biến đổi về chất của cơ cấu cây trồng Suycho cùng thì nhu cầu về nông sản và môi sinh của xã hội càngcao thì càng thúc đẩy cơ cấu cây trồng chuyển biến theo h-ớng tiến bộ Từ những đặc trng đó đòi hỏi khi xác định cơcấu cây trồng cần phải dựa vào cây trồng nhu cầu thị trờng

nông sản, điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của mỗi vùng, sựphân vùng quy hoạch nông nghiệp và phơng hớng phát triểnnông nghiệp trong từng thời kỳ, những tiến bộ kỹ thuật và

điều kiện để ứng dụng vào sản xuất Trong nền kinh tế hànghoá thì thị trờng là nơi kết thúc quá trình sản xuất sản xuấtcái gì, sản xuất cho ai và sản xuất nh thế nào đều do thị tr-ờng quyết định Trong quá trình tổ chức sản xuất ngànhtrồng trọt thì việc xác định cơ cấu cây trồng vẫn theo quyluật đó Vì vậy trong lĩnh vực trồng trọt việc xác định cơcấu cây trồng trớc hết phải tìm hiểu nhu cầu thị trờng trongcả nớc và ngoài nớc về số lợng và chất lợng, chủng loại, giá cả.Trên cơ sở đó mà có sự bố trí sắp xếp sản xuất hợp lý đáp ứngnhu cầu thị trờng, thúc đẩy nhanh quá trình tái sản xuất mởrộng

3 ý nghĩa của việc xác định cơ cấu cây trồng hợp lý

Cơ cấu cây trồng hợp lý là cơ cấu cây trồng mà trớc hếtphảI phù hợp với đIều kiện tự nhiên, kinh tế, xâ hội của vùng;hơn nữa, nó phảI đáp úng nhu cầu về lơng thực, thực phẩmcủa thị trờng; đồng thời nó phù hợp vói quan đIểm tiên tiến vềphát triển một nền nông nghiệp toàn diện trong bối cảnh pháttriển kinh tế chung của cả đất nớc

Trong sản xuất nông nghiệp ở nớc ta, ngành trồng trọt làngành chủ yếu,chiếm từ 70-75% trong tổng giá trị sản lợng.Tổchức sản xuất của ngành trồng trọt bao gồm các nội dung cơbản sau:

Một là, xác định cơ cấu đất đai để bố trí cơ cấu câytrồng cho phù hợp, nghĩa là hình thành một cơ cấu cây trồng Hai là, xác định nhu cầu về khối lợng và chủng loại sản phẩm

để lựa chọn cây trồng thích hợp Trong nền kinh tế thị trờngthì đây là một vấn đề đặc biệt quan trọng

Ba là, xác định khả năng và biện pháp khai thác triệt để cácnguồn lực cho sản xuất, tăng năng suất đất đai và sản lợng cácloại cây trồng, nâng cao hiệu quả của sản xuất

Nh vậy, xác định cơ cấu cây trồng là một trong ba nộidung cơ bản của tổ chức sản xuất ngành trồng trọt, nó có ýnghĩa quan trọng trong quá trình chuyển đổi nền nôngnghiệp từ độc canh lơng thực sang nền nông nghiệp đa dạng

có nhiều nông sản hàng hoá phục vụ cho tiêu dùng nội địa vàxuất khẩu, làm cơ sở vững chắc cho việc thắng lợi côngnghiệp hoá - hiện đại hoá đất nớc Cơ cấu cây trồng còn làcăn cứ để xây dựng các kế hoạch đầu t vốn, sử dụng lao động

và các loại t liệu nông nghiệp cũng nh áp dụng tiến bộ khoa học

kỹ thuật một cách chủ động và có hiệu quả

Mặt khác đIều kiện phát triển kinh tế nhiều thành phầntrong nông nghiệp thì việc xác định một cơ cấu cây trồnghợp lý đạt hiệu quả cao là một đòi hỏi tất yếu đối với mỗi thànhphần kinh tế sử dụng đất nông nghiệp ở nớc ta Việc nghiêncứu chuyển dịch cơ cấu cây trồng ở nớc ta hiện nay vừa là nộidung trọng tâm của chủ trơng chuyển dịch cơ cấu cây trồngtheo hớng kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vừa là biện pháp

để phát triển nông nghiệp toàn diện và bảo vệ tốt nguồn tàInguyên đất đai.

Từ việc nghiên cứu cơ cấu cây trồng đặt ra cho các nhà lýluận cũng nh các nhà quản lý những nhiệm vụ mới có ý nghĩachiến lợc trong bố trí sản xuất trồng trọt, đó là xác định cơcấu cây trồng trớc mắt và trong tơng lai phục vụ cho chiến lợcphát triển nông nghiệp của nớc ta

II Những vấn đề cơ bản về chuyển dịch cơ cấu cây trồng

1 Khái niệm về chuyển dịch cơ cấu cây trồng

Chuyển dịch cơ cấu cây trồng khi xem xét trong một tổngthể nhất định là sự phát triển về cơ cấu các bộ phận hợpthành trong tổng thể đó là một khoảng thời gian nhất định;quá trình phát triển về cơ cấu đó bao gồm sự thay đổinhững mối quan hệ giữa các bộ phận với nhau trong quá trìnhphát triển của tổng thể Nh vậy chuyển dịch cơ cấu cây trồng

là quá trình phát triển của quá trình thay đổi về thành phần

và các loại cây trồng trong một cơ sở hay một vùng nhất định

Sự phát triển của cơ cấu cây trồng tuỳ thuộc vào trình độcủa lực lợng sản xuất và sự phân công lao động xâ hội Quátrình phát triển của lợng sản xuất nói chung và cơ cấu câytrồng nói riêng tự nó đã xác lập những tỷ lệ theo mối quan hệnhất định

Nói cách khác chuyển dịch cơ cấu cây trồng mang tínhkhách quan thông qua nhận thức chủ quan của con ngời; đó là

sự chuyển dịch phù hợp với sự thay đổi nhu cầu thị trờng trêncơ sở khai thác những tiềm năng, thế mạnh của vùng

2 Sự cần thiết phải chuyển dịch cơ cấu cây trồng

Trong những năm qua cùng với sự phát triển của nền kinh tếnớc ta thì tốc độ tăng trởng kinh tế cũn nh mức sống của bàcon nông dân ngày đợc tăng lên, nhu cầu về nông sản phẩm

đòi hỏi ngày một nhiều hơn cả về số lợng và chất lợng Chínhvì vậy sản xuất nông nghiệp đòi hỏi phải có sự biến đổi tíchcực để phù hợp với yêu cầu khách quan Để đáp ứng đợc nhu cầungày càng cao về nông sản phẩm thì chúng ta phải chuyểndịch cơ cấu cây trồng cho phù hợp với điều kiện kinh tế xã hộilàm cho thu nhập và mức sống của bà con nông dân ngày mộttăng lên

2.1 Hiệu qủa kinh tế -xâ hội

Hiệu quả kinh tế, xâ hội là tiêu chuẩn, là thớc đo của mọihoạt động kinh tế , trong đó có sản xuất nông nghiệp Để sảnxuất nông nghiệp đật đợc hiệu quả cần phảI giảI quyết hàngloạt các vấn đề kinh tế và tổ chức, trong đó có việc xác địnhcơ cấu cây trồng hợp lý Trong quá trình thực hiện cơ cấucây trồng, do các đIều kiện gắn với nó thay đổi làm cho tínhhợp lý không còn, việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng là tấtyếu Chuyển dịch cơ cấu cây trồng nh là giảI pháp để nâng

cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp nói chung và trồng trọt nóiriêng.

Chuyển dịch cơ cấu cây trồng vừa đảm bảo tăng trởng kinh

tế vừa giảI quyết việc làm cho các tầng lớp dân c trong nôngthôn, đời sống dân c đợc cảI thiện, tham gia xoá đói giảmnghèo, tạo đIều kiện thu hẹp dần khoảng cách về mức sốnggiữa thành thị và nông thôn Đồng thời chuyển dịch cơ cấucây trồng thúc đẩy các thành phần kinh tế tham gia đầu tphát triển để làm giàu cho bản thân và cho đất nứơc

2.2 Khả năng đáp ứng đủ nhu cầu về lơng thực

Trong những năm cuối thập kỷ 80 trở về trớc, nền kinh tế nớc

ta lâm vào khủng hoảng nghiêm trọng, nền kinh tế lúc đó chủyếu là sản xuất nông nghiệp, nhng khả năng đáp ứng về nhucầu lơng thực trong vẫn cha đủ, chúng ta phảI nhập khẩu lơngthực trong nhiều năm liền, mặc dù hầu hết diện tích đất canhtác đã đợc huy động vào sản xuất lơng thực Nhng từ năm 1989trở lại đây, sản xuất lơng thực đã đạt đợc những thành tựu lớn,chẳng những đáp ứng đủ nhu cầu lơng thực cho toàn xâ hội

mà còn dự trữ và d thừa để xuất khẩu, vấn đề lơng thựctừng bớc đợc đảm bảo an toàn, sản xuất lơng thực đã đạt đợcnhững kết quả đáng khích lệ: Sản lợng cả nớc đạt trên 30 triệutấn lơng thực quy thóc, xuất khẩu đạt trên 40 triệu tấn gạo.Nguyên nhân chủ yếu của những thành tựu trên là do đờng lối,chủ trơng của Đảng và của Nhà nớc, kịp thời ban hành Nghiquyết 10 của Bộ Chính trị năm 1988 khuyến khích nông dân

đầu t thâm canh trên từng thửa ruộng của mình làm tăngnăng suất lúa bình quân của cả nớc không ngừng tăng lên quacác năm Đồng thời các cơ quan, viện nghiên cứu đã nghiên cứu,lai tạo thành công các giống lúa có năng suất cao bên cạnh đóchúng ta nhập khẩu những giống lúa có năng suất cao củaTrung Quốc Ngoài ra, nhờ khả năng thâm canh, tăng vụ củanông dân mà các thửa ruộng trớc đây chỉ canh tác 1-2 vụ, thìnay đẫ tăng lên 2-3 vụ Phong trào khai hoang, phục hoá mởrộng diện tích canh tác cũng góp phần làm cho sản lợng cả nớctăng lên Do đó, từ chỗ toàn bộ diện tích canh tác phảI đa vàosản xuất lơng thực đến nay chỉ cần một diện tích lơng thựcnhất định, diện tích còn lại chúng ta chuyển sang trồng cácloại cây trồng khác có hiệu quả kinh tế cao hơn.

2.3 Nhu cầu về các loại nông sản của thị trờng trong nớc và xuất khẩu:

Trong những năm gần đây, đặc biệt sau hơn 10 năm đổimới, nền kinh tế đạt đợc nhiều thành tựu trong đó có nângcao thu nhập cho một số bộ phận dân c trong xâ hội Thu nhậptăng lên dẫn đến nhu cầu về ăn uống cũng có sự thay đổi từchỗ “ăn no” chuyển sang “ăn ngon” do đó ngoàI việc đáp ứngnhu cầu về lơng thực, chúng ta còn phảI đáp ứng cho thịtruờng nội địa các sản phẩm nông nghiệp khác nh: tráI cây t-

ơI, tráI cây đóng hộp, nớc tráI cây, tráI cây sấy khô và các loạirau có giá trị dinh dỡng cao… do nhu cầu của thị trờng đa dạng

và khẩu vị của ngời tiêu dùng khác nhau NgoàI ra thị trờng nội

địa còn có nhu cầu về các loại dợc liệu nh bạc hà, hơng nhu,húng quế…phục vụ cho sản xuất dợc phẩm và chế biến bánhkẹo.

Đối với thị trờng xuất khẩu thì ngoàI sản phẩm lúa gạo, thịtrờng cần các loại sản phẩm tơI và sản phẩm chế biến Các nớcthờng xuyên nhập khẩu nông sản của nớc ta là Trung Quốc,Philippin, Hồng Kông, ĐàI Loan, Nhật Bản… các nớc này chủ yếu

là nhập nông sản tráI cây, ngoàI ra Nhật Bản còn là thị trờnglớn về tinh dầu dợc liệu

Do nhu cầu về nông sản của thị trờng nội địa và xuất khẩurất đa dạng về chủng loại nên ngơì nông dân phảI trồng cácloại cây trồng khác nhau để cho sản phẩm khác nhau nhằmthoả mãn nhu cầu của thị trờng

1.2 Tác động của khoa hoc kỹ thuật công nghệ

Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật tác động rất lớn đến cácngành, các lĩnh vực của nền kinh tế nớc ta trong đó có lĩnhvực nông nghiệp Cụ thể:

 Khoa học kỹ thuật tác động đến khâu giống: nhờ có khoahọc kỹ thuật mà chúng ta đã nghiên cứu, lai tạo đợc nhiều giốngcây trồng có thời gian sinh trởng ngắn, năng suất cao, chất lợngtốt nh các giống lúa, ngô, các loại cây ăn quả, cây rau màu…

Đây là kết quả rất có ý nghĩa để chúng ta thực hiện chuyểndịch cơ cấu cây trồng vì khoa học kỹ thuật tạo ra đợc nhữnggiống lúa có thời gian sinh trởng ngắn làm cho số vụ gieo trồng

trong năm tăng lên, năng suất cao giúp cho khả năng đáp ứngnhu cầu đợc đảm bảo.

 Khoa học kỹ thuật thúc đẩy quá trình hoá học hoá trongsản xuất nông nghiệp bằng việc tạo ra nhiều loại phân bón cóhàm lợng dinh dỡng cao nh: đạm urê, phân bón tổng hợp NPK,phân bón vi sinh…góp phần nâng cao năng suất cây trồng

 Khoa học kỹ thuật- công nghệ tác động đến lĩnh vực chếbiến nông sản, nghiên cứu chế tạo đợc các dây chuyền chếbiến sản phẩm nh: dây chuyền chế biến nớc trái cây, dâychuyền sản xuất tráI cây đóng hộp… và nghiên cứu đợc cácchất bảo quản sản phẩm đợc lâu hơn Nếu nh trớc đây cha cócông nghệ chế biến thì nhu cầu về nông sản chỉ giới hạn ởmức độ nhỏ do nhu cầu về sản phẩm tơI và chế biến thủ công

có hạn Nhng khi có nhà máy chế biến thì nhu cầu nông sảnngoài việc cung cấp một khối lợng sản phẩm tơI cho thị trờngcòn cung cấp một khối lợng lớn cho các nhà máy chế biến Do

đó diện tích trồng các loại cây mà sản phẩm của nó có nhucầu trên thị trờng tăng lên

Từ nhũng phân tích ở trên ta thấy rằng khoa học kỹ thuậtcông nghệ tác động đến sản xuất và chế biến sản phẩm nôngnghiệp làm cho cơ cấu cây trồng có sự thay đổi

2.5 Chủ trơng của Đảng- Nhà nớc và tiềm lực của địa phơng

Từ việc đảm bảo đựơc nhu cầu về lơng thực trong nớc, Nhànớc cho phép các địa phơng tiến hành chuyển dịch cơ cấu

cây trồng nhằm phá thế độ canh cây lúa, xây dựng nền nôngnghiệp bền vững, phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn.Nhà nớc tạo đIều kiện cho các địa phơng tiến hành chuyểndịch cơ cấu cây trồng Bằng chứng là việc sửa đổi luật đất

đai 1993 quy định rõ các quyền và nghĩa vụ của ngời sử dụng

đất, ban hành Nghị định 64/cp về việc giao đất lâu dài và

ổn định cho các hộ nông dân, hàng năm dành một phần

đáng kể Ngân sách Nhà nớc để đầu t cho nông nghiệp, có các

dự án phát triển nông nghiệp, chính sách thuế u đãI, trợ giá

đầu vào cho sản xuất, tạo môI trờng thuận lợi cho giao lu hànghoá

Về phía các địa phơng, trên cơ sở định hớng phát triển kinh

tế xâ hội của địa phơng cần xác định nhu cầu lơng thực chotiêu dùng, dự trữ và xuất khẩu để khoanh vùng, xác định diệntích trồng cây lơng thực Diện tích còn lại từng bớc chuyểndịch cơ cấu cây trồng Mỗi vùng mỗi địa phơng có đIều kiện

về thời tiết khí hậu, đất đai, khả năng huy động vốn, nguồnlao động và kinh nghiệm sản xuất khác nhau nên mỗi vùng, mỗi

địa phơng xác định một cơ cấu cây trồng phù hợp với đIềukiện của mình những đIều kiện này cho phép các địa phơngchuyển dịch cơ cấu cây trồng với tốc độ khác nhau Nên mỗivùng, mỗi địa phơng có một cơ cấu cây trồng thích hợp kếthợp giữa trồng trọt, chăn nuôivà các ngành dịch vụ khác mộtcách hợp lý có hiệu quả nhất thì sẽ phát huy đợc thế mạnh củatừng vùng, từng địa phong

3 Xu hớng chuyển dịch cơ cấu cây trồng

3.1 Xu hớng phát triển theo hớng sản xuất hàng hoá

Đây là xu hớng vận động, phát triển tất yếu của nền nôngnghiệp nói chung và cơ cấu cây trồng nói riêng Trong quátrình nền kinh tế chuyển từ cơ chế kế hoạch hoá tập trungsang cơ chế thị trờng thì phát triển nông nghiệp có quan hệchặt chẽ với công cuộc công nghiệp hoá hiện đại hoá

Cơ cấu cây trồng theo từng địa phơng, từng doanh nghiệp

và hộ gia đình Trong thời gian sản xuất tự cấp, tự túc các địaphơng, doanh nghiệp và hộ gia đình cần loại cây gì phục vụcho sinh hoạt thì trồng loại cây đó, do đó cơ cấu cây trồngthời kỳ này bao gồm rất nhiều các loại cây Nhng hiện nay, các

địa phơng,doanh nghiệp và hộ gia đình sản xuất theo nhucầu của thị trờng trên cơ sở hiệu quả kinh tế,nên cơ cấu câytrồng có thay đổi từ nhiều loại cây trồng đến ít loại câytrồng theo hớng chuyên môn hoá kết hợp với phát triển tổng hợpnhằm sử dụng tối đa mọi nguồn lực hiện có

Phát triển sản xuất hàng hoá tạo nên sự năng động trong sảnxuất kinh doanh, đặt ra yêu cầu cảI tiến nhanh về kỹ thuật,công nghệ sản xuất, nâng cao năng suất lao động xâ hội, thúc

đẩy lực lợng sản xuất phát triển

Phát triển sản xuất hàng hoá làm cho sự phân công lao

động xâ hội này càng phát triển sâu sắc, chuyên môn hoá,hợp tác hoá, mối liên hệ giữa các vùng, các ngành ngày càng

chặt chẽ hơn và kết quả là đẩy mạnh đợc quá trình xâ hộihoá sản xuất và lao động.

Sản xuất hàng hoá quy mô lớn có u thế về trình độ kỹ thuật

và khả năng thoả mãn sức mua của xâ hội

Xu hớng phát triển cơ cấu cây trồng theo hớng sản xuấthàng hoá Xu hớng này phản ánh quy luật cung cầu trong xâhội, có thể thấy rõ trên các khía cạnh:

 Nhu cầu ngày càng tăng về số lợng lẫn chất lợng của sảnphẩm từ cây lơng thực, cây thực phẩm, cây ăn quả và các loạicây trồng khác

 Thị trờng các loại cây nông sản ngày càng mang tính xâhội hoá và quốc tế hoá

 Công nghiệp hoá hiện đại hoá có quan hệ tơnh tác với nôngnghiệp và ngày càng thêm chặt chẽ

3.2 Chuyển dịch theo hớng một nền kinh tế phát triển và một nền nông nghiệp ổn định, bền vững:

Lịch sử phát triển của các nớc trên thế giới đều cho thấy:

 Vai trò của nông nghiệp có tác dụng rất to lớn và có tínhquyết định ở giai đoạn đầu của sự phát triển cuả nền kinh tếquốc dân Kinh nghiệm của các nớc châu á phát triển nh TrungQuốc, Đài Loan, Hàn Quốc, Thái Lan, Malaixia đã đạt mức tăngtrởng kinh tế nhanh do tập trung xây dựng trớc hết một nềnmóng phát triển vững chắc tại nộng thôn Các nớc này đã đầu

t rất nhiều vào nông nghiệp và đã thành công không chỉ trongviệc xoá đói giảm nghèo mà ngay cả các ngành phi nông

nghiệp cũng tăng trởng rất nhanh Trong giai đoạn sau thì vaitrò của nông nghiệp có khác trớc nhng không có nghĩa là khôngquan trọng đối với một nền kinh tế phát triển

 Ngày nay ngời ta càng nhận rõ vấn đề an toàn lơng thực

là đặc biệt quan trọng đối với mỗi quốc gia

2.2 Cơ cấu cây trồng phát triển theo hớng bảo vệ môi

trờng sinh thái

Kinh tế phát triển nhất là kinh tế hàng hoá luôn có mặt tráicủa nó, trong đó có sự tác hại đến môi trờng, sự phá huỷ môitrờng sinh thái là điển hình Do đó cơ cấu cây trồng tiến bộkhông thể không chú ý đến việc hạn chế sự tàn phá môi trờng

và hớng tới bảo vệ đa dạng bền vững của môi trờng sinh thái.Nói tóm lại xu hớng phát triển của cơ cấu cây trồng cầnthiết phải đợc thể hiện rõ mỗi quan hệ giữa các phạm trù: sảnxuất hàng hoá - nông nghiệp bền vững – nông nghiệp sinh thái

4 Những nhân tố ảnh hởng tới chuyển dịch cơ cấu cây trồng

4.1 Nhóm nhân tố thuộc về đIều kiện tự nhiên:

Nhóm này bao gồm các nhân tố nh: vị trí địa lí của cácvùng lãnh thổ, đIều kiện khí hậu các vùng, các nguồn tàInguyên khác nhau của vùng nh: nớc, rừng, khoáng sản…Đây lànhóm nhân tố thể hiện rõ nhất tính chất khách quan của việchình thành và chuyển dịch cơ cấu cây trồng Cơ cấu câytrồng hợp lý chính là phát huy cao nhất những yếu tố thuận lợi

về vị trí địa lý điều kiện tự nhiên - đặc điểm đất đai thổnhỡng thể hiện rõ nhất tính chất khách quan của việc hìnhthành và chuyển dịch cơ cấu cây trồng, thuận lợi về vụ trí dịa

lý, điều kiện tự nhiên

4.1.1 Đất đai:

Đất đai là thành phần quan trọng của hệ sinh tháI, lànguồn cung cấp nớc và chất dinh dỡng cho cây trồng Đất là sảnphẩm của sự tác động của vật sống vào thạch quyển Trong

đất có một khối lợng lớn chất hữu xơ là tàn d của thực vật, làmột nguồn năng lợng và cung cấp vật chất cho cây trồng

Trong việc bố trí cây trồng, đIều kiện đất đai là mộttrong những căn cứ quan trọng Nội dung chính của nôngnghiệp là sử dụng ruộng đất Ruộng đất là nguồn cung cấp tựnhiên, đồng thời là t liệu sản xuất cơ bản của nông nghiệp.PhảI nắm vững đợc mối quan hệ giữa cây trồng và các chấtdinh dỡng của đất nhất là với khả năng cung cấp nớc và chấtdinh dỡng của đất thì mới xác định đợc cơ cấu cây trồng Đốivới nguồn lợi đất đai, vấn đề đặt ra là phảI thống kê và đánhgiá chúng, rồi mới xác định đợc hớng hợp lý Cũng nh đối với khíhậu, muốn đánh giá đợc khả năng sản xuất hay năng suất đất

đai thì phải liên hệ đợc giữa chúng với cây trồng vì đất đaiphát huy đợc tiềm năng của nó Đất đai trồng trọt là đối tợngnghiên cứu của thổ nhỡng học Các đặc đIểm, tính chất củacác loại đất cũng nh sự phân loại đợc nghiên cứu rất kỹ Dới

đây là một số chỉ tiêu liên quan đến nhu cầu của cây trồng

 Địa hình: Địa hình là một yếu tố phức tạp ảnh hởng đếnnhiều yếu tố khác Trớc hết là địa hình ảnh hởng đến tìnhhình khí hậu Các vùng, các khu vực có địa hình khác nhauthì có chế độ nhiệt, chế độ ẩm khác nhau Độ dốc của địahình có liên quan chặt chẽ đến chế nớc và nó quyết định

đến việc trồng cây gì cho phù hợp

 Chế độ nớc của đất: chế độ nớc của đất do mực nớc trênmặt đất hay ngầm dới mặt đất quy định NgoàI ra, còn cóthể chịu ảnh hởng của nớc sông, nớc lũ

 Thành phần cơ giới của đất: thành phần cơ giới của đất là

độ lớn nhỏ phân thành cát, bùn, sét Tuỳ theo thành phần của

ba phần này nhiều hay ít mà ngời ta phân thành đất cát, đấtthịt hay đất sét

Thành phần cơ giới ảnh hởng nhiều đến tính chất khác của

đất nh chế độ nớc, chế độ không khí và lợng chất dinh dỡng.Nói chung nhẹ thoáng khí, dễ thoát nớc giữ nớc kém, dễ làm

đất và nhiệt độ cao Đất nặng giữ nớc và chất dinh dỡng tốthơn nhng thoát nớc chậm vầ hay bị úng, ít không khí làm đấtkhó, lụt hạn bị nứt nẻ Phản ứng của cây trồng đối với các loại

đất nặng nhẹ khác nhau Các cây có thê trồng ở đất nhẹ nhkhoai lang, lạc đậu đỗ…Đất nặng nếu không thoát nớc chỉ cóthể trồng lúa và các cây mọc ở ruộng nớc

 Độ chua, phèn mặn: Đó là tính chất hoá học của đất ảnh ởng đến sự sinh trởng cây trồng và giới hạn việc phát triển củachúng

h- Hàm lợng các chất dinh dỡng, chủ yếu quyết định năngsuất cây trồng hơn là quyết định tính thích ứng Tuy vậy,trong các loàicây trồng có những cây đòi hỏi phảI trồng ở đấttốt, có cây chịu đợc các đất xấu Hàm lợng các chất dinh dỡng

có thể chữa đợc bằng cách bón phân Tuy vậy về mặt kinh tế,nhiều lúc trồng một loại cây có giá trị không cao lắm mà phảI

đầu t nhiều thì không có lợi Phần nhiều ở các loại đất tốt nêntrồng các loại cây và giống phản ứng mạnh vơí tốc độ màu mỡcao và có giá trị kinh tế cao

Nh vậy, tuỳ thuộc vào địa hình, chế độ nớc, thành phần cơgiới, hàm lợng các chất dinh dỡng của đất cũng nh một số đặc

đIểm lý, hoá khác nhau của đất để bố trí các loại cây trồngcho phù hợp

4.1.2 Khí hậu

Khí hậu là một thành phần rất quan trọng của hệ sinh tháI,

là nhân tố ảnh hởng lớn việc xác định cơ cấu cây trồng Đốivới nông nghiệp, khí hậu là nguồn lợi tự nhiên quý giá, vì năng l-ợng bức xạ và nớc từ khí quyển là hai nguồn không thể thiếu đ-

ợc trong việc tạo thành năng suất cây trồng Tuy vậy, quanniệm khí hậu là một nguồn lợi tự nhiên là một quan niệm màcha phảI ai cũng hiểu rõ, vì thông thờng nói đến ảnh hởng củakhí hậu đến cây trồng, ngời ta nghĩ nhiều đến tác hại do cáchiện tợng khí tợng nh: bão, lụt, úng, hạn gây ra nhiều hơn Nếuquan niệm khí hậu là nguồn lợi đối với nông nghiệp, thì chúng

ta phảI khai thác nó, tận dụng nó đến mức cao nhất Và trớc hết

muốn khai thác, tận dụng đợc thì phải biết rõ đất nớc ta có baonhiêu nguồn lợi đó, tức là phảI thống kê nguồn lợi khí hậu, đánhgiá đợc nó và xác định hớng sử dụng các nguồn lợi đó nh thếnào cho có lợi nhất.

Đối với việc bố trí từ cơ cấu cây trồng, chúng ta cần thống

kê, đánh giá các đIều kiện khí hậu theo các chỉ tiêu sau:

 Khả năng đảm bảo nhiệt cho cây trồng: Đối với việc bố trícơ cấu cây trồng, nhất là đối với cây hàng năm, đIều quantrọng nhất là mỗi vùng mỗi năm có thể trồng đợc bao nhiêu vụ

và trồng đợc những loại cây gì ĐIều này phụ thuộc vào nhiệtlợng tổng số mỗi năm có ở vùng ấy là bao nhiêu nhiệt lợng

 Giới hạn của việc trồng cây xứ nóng: ở miền Bắc nớc ta, cómột thời gian trong năm nhiệt độ thấp Trong thời gian nay nếi

đủ tổng số nhiệt độ vẫn không trồng đợc các cây xứ nóngthực thụ vì tốc độ sinh trởng của cây rất thấp và việc ra hoaquả sẽ không an toàn

Giới hạn nhiệt độ để phân biệt giữa cây a nóng và cây alạnh là khoảng 200C Dới nhiệt độ này thì cây a lạnh sinh trởngtốt hơn cây a nóng và vẫn ra hoa kết quả bình thờng, còn trênnhiệt độ này thì cây a nóng sinh trởng tốt hơn và ra hoa kếtquả tốt

 Khả năng bảo đảm nớc cho cây trồng: Cây lâu năm chủyếu sử dụng nớc ma cung cấp Nói chung các cây nhiệt đới cầnkhoảng 1000-2000mm nớc mỗi năm, do đó lợng ma quanh nămcủa nớc ta có thể bảo đảm đủ nớc cho yêu cầu nớc của cây.Vấn đề là ở chỗ lợng ma phân bố không đều Lợng ma tập

trung chủ yếu vào mùa ma, mùa khô có kỳ hạn kéo dàI và mức

độ khác nhau

4.1.3 Cây trồng

Cây trồng là thành phần chủ yếu của các hệ sinh tháI nôngnghiệp Nội dung của bố trí lại cơ cấu cây trồng sao cho hợp lý

là chọn cây trồng nào để lợi dụng tốt nhất các đIều kiện đất

đai và khí hậu Mặt khác cây trồng cũng là nguồn lợi tự nhiênsống Và nhiệm vụ của nông nghiệp là sử dụng nguồn lợi tụnhiên ấy một cách tốt nhất Khác với đất đai và khí hậu lànhững yếu tố mà con ngời ít có khả năng thay đổi, hay chỉthay đôitrong một phạm vi nhất định, cây trồng là nguồn lợisống rất phong phú, con ngời có thể chọn ở bất kỳ nơI nào để

di chuyển đến những nơI cần thiết và với trình độ của sinhhọc hiện đại, ngày nay con ngời có khả năng thay đổi bản chấtcủa cây trồng theo hớng mình mong muốn

4.2 Nhóm nhân tố kinh tế xâ hội :

Nhóm này bao gồm các nhân tố nh: thị trờng, cơ sở chếbiến, tập quán sản xuất,dân số và lao động…Nhóm nhân tốnày luôn có tác động mạnh mẽ tới sự hình thành và thay đổicơ cấu kinh tế nông nghiệp nói chung và cơ cấu cây trồng nóiriêng

4.2.1 Thị trờng:

Nhân tố thị trờng có ảnh hởng quyết định tới sự pháttriển kinh tế nói chung và sự thay đổi cơ cấu cây trồng nói

riêng Những ngời sản xuất hàng hoá chỉ sản xuất và đem bán

ra thị trờng những sản phẩm mà họ cảm thấy chúng đem lạilợiích thoả đáng.Nh vậy thị trờng thông qua quan hệ cung cầu

mà tín hiệu là giá cả, giá cả hàng hoá quyết định việc ngờisản xuất tham gia hay không tham gia vào thị trờng Do đó,chính từ thị trờng mà ngời sản xuất tự xác định khả năngtham gia cụ thể của mình vào thị trờng những loại hàng hoágì, quy mô nh thế nào, thông qua đó phản ánh cơ cấu kinh tếtừng vùng từng địa phơng

Cơ cấu cây trồng về cơ bản phản ánh yêu cầu cuả sảnxuất hàng hoá và thị trờng, tuân theo sự phân công lao độngxâ hội tính chất chuyên môn hoá và tập trung hoá sản xuất.Nhu cầu sản xuất hàng hoá thị trờng là đIều kiện quyết định

sự biến đổi về chất của cơ cấu cây trồng Suy cho cùng thìnhu cầu về nông sản của xâ hội ngày càng cao thì càng thúc

đẩy cơ cấu cây trồng chuyển dịch theo hớng sản xuất nônggsản hàng hoá có giá trị kinh tế cao

4.2.2 Công nghiệp chế biến:

Công nghiệp chế biến cũng là nhân tố có tác động khôngnhỏ đến chuyển dịch cơ cấu cây trồng, là mắt xích cơ bảnnối liền sản xuất với tiêu dùng, chuyển những sản phẩm tơIsống thành sản phẩm hàng hoá dới dạng sơ chế hoặc tinh chế

để đa vào hệ thống lu thông tạo đIều kiện để ngời nôngdân gắn với thị trờng trong và ngoàI nớc, nâng cao giá trị sản

phẩm, đồng thời đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của ngờitiêu dùng.

Công nghiệp chế biến có nhu cầu về nông sản thô với mộtkhối lợng lớn để phục vụ cho công việc chế biến sản phẩm Do

đó, phía cung- ngời nông dân luôn đáp ứng cho phía công nghiệp chế biến- các sản phẩm cây trồng mà phía cầuyêu cầu Nhờ có công nghiệp chế biến, thúc đẩy việc mở rộngquy mô, tăng sản lợng các loại cây trồng đó

cầu-4.2.3 Nguồn lao động:

Ruộng, cây trồng là hệ sinh tháI nhân tạo, khác với hệ sinhtháI tn nhiên ở chỗ có sự can thiệp tích cực của con ngời thôngqua lao động Sự can thiệp của con ngời thông qua các biệnpháp kỹ thuật Lao động ở đây đợc sử dụng dới hai dạng lao

động sống và lao động quá khứ Trong phạm vi của phần nàychúng ta chỉ đề cập đến dạng lao động sống Việc bố trí lạicơ cấu cây trồng trong quá trình chuyển dịch phảI căn cứ vào

số lợng lao động hiện có tại địa phơng, nhằm mục đích giảIquyết việc làm do quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồngmang lại Đồng thời việc trồng cây gì, ngoàI nhu cầucủa thị tr-ờng, phù hợp với các đIều kiện tự nhiên còn phụ thuộc vào lao

động có kinh nghiệm trồng các loại cây đó ở địa phơng

4.2.4 Các vấn đề kinh tế của cơ cấu cây trồng:

Cơ cấu cây trồng mới chỉ phảI đạt giá trị kinh tế cao hơncơ cấu cây trồng cũ, do yêu cầu của sự phát triển Tuy nhiên,

giá trị sản xuất có thể tăng vụ, vấn đề này chỉ có thể giảIquyết đợc trong một phạm vi nhất định và chịu sự chi phối khálớn của đIều kiện tự đất đai, thời tiết khí hậu…Về mặt kinh

tế cơ cấu cây trồng cần thoả mãn các yêu cầu Đảm bảo việc

hỗ trợ cho ngành sản xuất chính và phát triển chăn nuôI, tậndụng tốt các nguồn lợi tự nhiên và xâ hội

4.3 Nhóm nhân tố về tổ chức, kỹ thuật:

Nhóm nhân tố này gồm: các hình thức tổ chức sản xuất, sựphát triển của khoa học kỹ thuật và ứng dụng tiến bộ khoa học

kỹ thuật vào sản xuất Việc ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹthuật vào sản xuất góp phần hoàn thiện các phơng thức sảnxuất nhằm khai thác, sử dụng hợp lý, hiệu quả hơn các nguồnlực xâ hội trong ngành trồng trọt

Trong lĩnh vực trồng trọt, việc xác định cơ cấu cây trồngtrớc hết phảI tìm hiểu nhu cầu của thi trờng trong và ngoàI nớc

về số lợng, chất lợng, mẫu mã, giá cả…Trên cơ sở đó mà có sự

bố trí sắp xếp sản xuất hợp lý đáp ứng đợc nhu cầu của thị ờng, thúc đẩy nhanh táI sản xuất mở rộng

tr-4.4 Nhóm nhân tố về tổ chức quản lý:

Mặc dù ngời sản xuất có tính độc lập và tự chủ trong việcsản xuất nông nghiệp của mình nhng để đạt hiệu quả kinh tếxâ hội cao hơn thì ngời sản xuất phảI có sự hợp tác trong quátrình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm Từng hộ riêng lẻ không thểchuyển dịch cơ cấu cây trồng có hiệu quả vì sản xuất nông

nghiệp có đặc đIểm riêng gắn liền với đất đai, sinh vật, hệthống tới tiêu, bảo vệ thực vật và ruộng đồng…ĐIều này đòi hỏiviệc chuyển dịch cây trồng và đa dạng hoá sản phẩm phảIgắn liền với quá trình mở rộng các mối quan hệ hợp tác liên kết,liên doanh, dồn đIền đổi thửa…

III Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế của cơ cấu cây trồng:

1 Khái niệm hiệu quả chuyển dịch cơ cấu cây trồng:

Trớc hết ta đI từ kháI niệm hiệu quả kinh tế : Hiệu quả kinh

tế là phạm trù phản ánh trình độ và khả năng đảm bảo thuịchiệncó kết quả cao nhất những nhiệm vụ kinh tế xâ hội nhất

định với chi phí nhỏ nhất

Về mặt lợng, hiệu quả kinh tế biểu hiện mối tơng quan giữakết quả thu đợc với chi phí bỏ ra để thực hiện nhiệm vụ sảnxuất kinh doanh Kết quả thu đợc ngày càng cao, chi phí bỏ racàng nhỏ,hiệu quả thu đợc càng lớn

Về mặt chất, việc đạt hiệu quả cao phản ánh năng lực vàtrình độ quản lý, đồng thời cũng đòi hỏi sự gắn bó giữa việc

đạt đợc mục tiêu xâ hội Hiệu quả cơ cấu cây trồng là kếtquả so sánh giữa các chỉ tiêu kết quả và chỉ tiêu hao phí,hoặc là thớc đo trình độ tổ chức sản xuất và mức độ thựchiện cụ thể của hoạt động sản xuất trồng trọt Khi đánh giáhiệu quả kinh tế của cơ cấu cây trồng có thể dựa vào một sốchi tiêu nh: Năng suất, tổng sản lợng, tổng giá trị, giá thành thu

nhập và mức lãi của các sản phẩm sản xuất ra Tuy nhiên việc

đánh giá này là rất phức tạp và cần có nhiều thời gian Đồngthời khi đánh giá hiệu quả kinh tế của cơ cấu cây trồng cũngcần chú ý đến các đIều kiện ảnh hởng đến giá thành sảnphẩm nh khí hậu, thời tiết, vị trí địa lý và các đIều kiện xâhội khác nh giá nhân công lao động giá các loạidịch vụ, nhucầu thị truờng, thị hiếu ngời tiêu dùng

Đối với quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng, hiệu quảkinh tế phảI đợc tính toán một cách thích hợp Vì nói đến cơcấu cây trồng là nói đến việc bố trí các loại cây trồng trêntừng loại đất cụ thể Mỗi loại cây trồng đều ứng với một diệntích gieo trồng nhất định, quy mô và cơ cấu diện tích gieotrồng nhiều khi quyết định quy mô, số lợng và cơ cấu sảnphẩm của ngành trồng trọt Hiệu quả chuyển dịch cơ cấu câytrồng là phảI đảm bảo đợc giá trị mục tiêu quan trọng là thunhập và lợi nhuận của cơ cấu cây trồng mới tất yếu phảI lớnhơn thu nhập và lợi nhuận của cơ cấu cây trồng cũ

2 Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả chuyển dịch cơ cấu cây trồng:

Hiệu quả đầu t vốn, hiệu quả đầu t chi phí vật chất biểuhiện kết quả thu đợc của hoạt động sản xuất kinh doanh tơngứng với mức chi phí đã bỏ ra Năng suất đất đai là số lần gieotrồng đợc trên một diện tích đất trong một năm, hệ số gieotrồng càng lớn biểu hiện năng suất đất đai đạt cao Năng suấtcây trồng chính là sản lợng mà loại cây trồng đem lại tính trên

một đơn vị diện tích gieo trồng Năng suất lao động đợc sửdụng để đánh giá hiệu quả sử dụng lao động trong việc thựchiện nhiệm vụ sản xuất kinh doanh Năng suất lao động phản

ánh lợng sản phẩm mà mỗi ngời lao động tạo ra trong một đơn

vị thời gian Giá trị tổng sản phẩm nông nghiệp là toàn bộ giátrị sản phẩm vật chất và dịch vụ do lao động nông nghiệpsáng tạo ra trong một thời kỳ nhất định thờng là một năm

IV Kinh nghiệm về chuyển dịch cơ cấu cây trồng:

1 Kinh nghiệm ngoài nớc:

 Kinh nghiệm của nớc Nga: ở nớc Nga các nhà sinh tháI họcnghiên cứu nhiều mô hình cơ cấu cây trồng áp dụng chonhiều vùng với mô hình có chu kỳ 5:1(5 năm trồng cây bông,một năm trồng cây khác) Việc nghiên cứu hệ thống canh tác

đợc tiến hành theo nhiều hớng với nội dung khác nhau, mộttrong những nội dung đó là vấn đề tăng vụ, tăng vụ là chiến l-

ợc trung tâm để tăng sản xuất lơng thực tạo thêm công ăn việclàm tăng thu nhập ở một số nớc phảI đối phó với tình trạngthiếu đất thừa lao động đặc biệt là ở các nớc Châu á trong

đó có Việt Nam

 Kinh nghiệm của INĐÔNÊXIA: Kinh nghiệm của nớc này ápdụng các biện pháp kỹ thuật tổng hợp nh kết hợp trồng trọt,chăn nuôI gia súc và cá, đa các giống cây trồng có năng suấtcao khả năng chống chịu tốt với sâu bệnh và các điều kiệnngoại cảnh không thuận Đồng thời đa dạng hoá cây trồng thích

hợp trên các loại đất, đIều này đã mang lạinhững kết quả trớcnăm 1975 có 64% đất bỏ hoang hoá sau một vụ lúa và chỉ có32% diện tích là hai vụ đến năm 1984 chỉ còn 27% diện tích

là một vụ lúa 69% diện tích đã làm hai vụ hoặc ba vụ

 Kinh nghiệm của Trung Quốc: Trung Quốc là nớc có nhiều

đIểm tơng đồng với nớc trên bớc đờng chuyển dịch từ nền kinh

tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trờng có sựquản lý của Nhà nớc Kinh nghiệm thực tiễn của Trung Quốctrong quá trình tổ chức chỉ đạo phát triển nông nghiệp, trớchết phải coi trọng sản xuất lơng thực Quan đIểm xuyên suốtcủa Trung Quốc là coi nông nghiệp là cơ sở của nền kinh tếquốc dân trong đó coi sản xuất lơng thực là cơ sở của nôngnghiệp Trong suốt quá trình cơ cấu sản xuất nông nghiệp,Trung Quốc luôn đặt lơng thực lên vị trí hàng đầu và tậptrung mọi mặt cho sản xuất lơng thực đợc mở mang phát triểnnông nghiệp nhiều ngành nghề Đây chính là đIểm cơ bảntrong chính sách đối với sản xuất nông nghiệp mà Trung Quốc

đã kiên trì trong thời gian dài, Trung Quốc chủ trơng thi hànhnhững biện pháp chủ yếu sau:

 ổn định diện tích gieo trồng cây lơng thực

 Nâng cao sản lợng trên một đơn vị diện tích bằng con

nhiều thành tựu về phát triển nông nghiệp toàn diện đã trởthành hiện thực.

2 Kinh nghiệm trong nớc:

Đối với nớc ta việc cảI thiện để hình thành một cơ cấu kinh

tế nông nghiệp hợp lý nên hớng vào đa dạng hoá trên cơ sởchuyên môn hoá sản xuất phù hợp với thế mạnh của từng vùngsinh thái, từng địa phơng từng cơ sở sản xuất kinh doanh nôngnghiệp trớc hết là những lợi thế về điều kiện tự nhiên và lao

động so với các vùng của đất nớc cũng nh so với quốc tế

Nh ở vùng đồng bằng Sông Cửu Long có ý nghĩa quốc gia vàquốc tế trong việc phát triển lơng thực chủ yếu là lúa gạo đểxuất khẩu trong khi đó vùng đồng bằng Sông Hồng lại có ýnghĩa quốc gia và quốc tế trong việc phát triển cây trồng xuấtkhẩu vụ đôngđặc biệt là các loại rau đậu cao cấp còn việcnuôi tôm để xuất khẩu có thể tìm thấy khả năng to lớn này ởcác tỉnh duyên hảI miền Trungcó ý nghĩa quốc gia vầ quốc tế

đối với vùng rrung du và miền núi của cả hai miền đất nớc lại ớng vào xuất khẩu một số cây công nghiệp dàI ngày, ngắnngày, cây ăn quả, rừng và nhũng đặc sản của rừng nh: cà phê,cao su, hồ tiêu, chề lạc đậu tơng, cam, dứa, chuối, trầm h-

h-ơng,mật ong…

Chuyển dịch cơ cấu trong bản thân ngành nông nghiệp nh

ta biết thì nông nghiệp có hai ngành chính là trồng trọt vàchăn nuôi

+ Trong ngành trồng trọt có các tiểu ngành sản xuất lơngthực, cây công nghiệp,cây ăn quả, cây rau và hoa, cây dợcliệu Cơ cấu của ngành trồng trọt nớc ta mấy năm gần đây đã

có những biến đổi tốt theo hớng tiến bộ: cây công nghiệp,cây ăn quả, cây rau và hoa cây dợc liệu đã có sự phát triểnkhá Tuy nhiên so với sản xuất lơng thực các ngành này còn hếtsức nhỏ bé ngành trồng trọt nớc ta về cơ bản vẫn là ngànhtrồng cây lơng thực mà trong đó chủ yếu là sản xuất lúa gạohớng đổi mới là tăng năng suất cây trồng hoặc tăng vụ trongmột năm chúng ta đã đa vào sản xuất một số giống lúa mớingắn ngày năng suất cao đã mở ra một khả năng mới tăng vụ

đông làm cho diện tích trồng trọt, sản lợng tăng lên đáng kểchính đIều này cho phép giảI phóng đất đai cho các loạI câytrồng khác

+ Với chăn nuôi có các loạu: chăn nuôi đạu gia súc, tiểu giasúc, gia cầm, nuôi ong nuôI các loài đặc sản và nuôi thuỷ hảisản Lâu nay nớc ta mới quan tâm chủ yếu đến: trâu bò lợn gà

và nuôi theo hớng tận dụng Kinh nghiệm là để đổi mới cơ cấumột cách thành công là đổi mới và hợp với xu thế phát triển củanhu cầu với thị trờng trong ngành chăn nuôI thì phát triểnnhanh đàn bò theo hớng lấy thịt và sữa, phát triển mạnh đànlợn theo hớng lợn nạc và mở rộng chăn nuôI gia cầm theo hớngcông nghiệp Đặc biệt quan tâm thoả đáng đến việc nuôItrồng thuỷ hảI sản vì đây là thế mạnh của nớc ta Chỉ có theohớng ấy chúng ta mới thành công trong quá trình chuyển dịchngành chăn nuôi

3 Những kinh nghiệm rút ra:

 Xác định cơ cấu cây trồng phải xuất phát từ những mốiquan hệ của các yếu tố trong hệ thống nông nghiệp

 Nền nông nghiệp Việt Nam so với một số nớc trên thế giới cótính đặc thù riêng, rất đa dạng và phong phú Phát triển sảnxuất nông nghiệp không thể chỉ tập trung cho một ngành nào

đó, lại càng không thể tách rời giữa sản xuất và tiêu dùng, giữasản xuất với lu thông phân phối Nếu chỉ tập trung cho trồngtrọt mà xem nhẹ chăn nuôI thì cha nói đến vấn đề thựcphẩm mà ngay cả việc cung cấp nguồn phân hữu cơ cho câytrồng cũng không thể đáp ứng đợc và hiệu quả thâm canh củachính bản thân ngành trồng trọt cũng sẽ giảm đi Thực tiễntrong những năm qua, việc xác định và bố trí cơ cấu câytrồng còn nặng tính chủ quan và áp đặt một cách tuỳ tiện,cha chú ý đến những cân đối cần phảI có Các cây trồng haycác nhóm cây có mục đích kinh tế khác nhau cha thể hiện sự

hỗ trợ cho nhau cùng phát triển Mặt khác cơ cấu cây trồngcũng cha lợi dụng tốt đIều kiện tự nhiên, kinh tế xâ hội củatừng địa phơng hoặc từng vùng lãnh thổ Tuy nhiên trongnhững năm gần đây với xu thế của cả nớc, nông nghiệp cũng

đã đạt đợc nhiều thành tựu rất quan trọng, trong đó việcchuyển dịch cơ cấu cây trồng theo những định hớng chiến lợc

đã đợc thể hiện rất rõ Một số cây trồng đã phát huy thế mạnh

và đáp ứng yêu cầu của thị trờng trong nớc và xuất khẩu nh:

mía đờng Lam Sơn- Thanh Hoá, cà phê Đắc Lắc, Buôn MêThuột, chè Thái Nguyên, Hà Giang…

 Việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng cũng nh trong quátrình chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một quá trình mang tínhchủ quan và tính lịch sử, tính ổn định tơng đối trên cơ sởvận động và liên hệ biện chứng của các yếu tố cây trồng, conngời và tự nhiên theo hớng ngày càng hoàn thiện, hợp lý và hiệuquả Cơ cấu cũ chuyển đổi dần sang cơ chế mới rồi trảI quamột quá trình sản xuất và lu thông cơ chế mới lại trở nên bấthợp lý tiếp tục chuyển sang một cơ cấu mới hơn, phù hợp hơn

Cứ nh vậy vận động của cơ cấu cây trồng luôn luôn nhằm

đáp ứng những yêu cầu và đòi hỏi của nền kinh tế và sự pháttriển của xâ hội Quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng ởmột vùng hoặc một tiểu vùng sinh tháI diễn ra nhanh hay chậmtuỳ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó phảI kể đến lãnh đạo vàquản lý Những chủ thể đó hoàn toàn có thể chủ độngcho quátrình chuyển đổi diễn ra nhanh hơn theo hớng vì lợi ích củacon ngời và xâ hội

Chơng II: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu cây trồng

và 105025’08’’đến 106024’47’’kinh độ Đông

Phía Đông giáp tỉnh Lạng Sơn

Phía Tây giáp tỉnh Tuyên Quang

Phía Nam giáp tỉnh TháI Nguyên

Phía Bắc giáp tỉnh Cao Bằng

Tuy nằm sâu trong nội địa nhng Bắc Kạn là đầu mối làtrung độ của tuyến đờng giao thông từ Hà Nội lên cửa khẩuCao Bằng, là một trong các tuyến giao thông quan trọng đểgiao lu kinh tế - xâ hội từ trung tâm Hà Nội lên các tỉnh biêngiới phía Bắc

Tính chiến lợc của vị trí tỉnh Bắc Kạn đã đợc khẳng

định trong lịch sử đấu tranh giảI phóng và bảo vệ tổ quốc

Ngày nay xây dựng Bắc Kạn là một tỉnh giàu mạnh về kinh tế,

sẽ góp phần quan trọng trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xãhội và bảo vệ tổ quốc Việt Nam

1.2 Địa hình và đất đai:

địa hình: Thung lũng, đồi cao, núi thấp,núi trung bình, núi

đá vôi…đỉnh cao nhất là đỉnh Năm khiêu Thợng ở phía Bắccủa tỉnh (1640m), nơI thấp nhất là xã Quảng Chu huyện BạchThông có độ cao khoảng 40m, vùng núi đá vôI lớn của tỉnh ởhuyện Ba Bể và huyện Na Rì, còn tiềm ẩn nhiều nguồn gen

động thực vật quý hiếm và nhiều hang động để phát triển dulịch

Hệ thống núi phía Đông là phần cuối của cánh cung sôngNgân Sơn- Yên Lạc, địa hình hiểm trở dân c tha thớt, không

có những thung lũng, phát triển nông nghiệp khó khăn

Hệ thống núi phía Nam là vùng chuyển tiếp giữa trung du

và miền núi cao, có độ cao bình quân 300-400m Tuy độ caokhông lớn nhng địa hình chia cắt mạnh, độ dốc bình quân là