giá trị nhân đạo trong tiểu thuyết Tấm ván phóng dao của Mạc Can

Tuy nhiên, khi đi vào tìm hiểu đề tài Giá trị nhân đạo trong tiểu thuyết Tấm ván phóng dao của Mạc Can, người viết nhận thấy đây là một đề tài mới, hầu như chỉ được một số nhà nghiên cứu

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Từ sau năm 1975, ngày đất nước ngừng im tiếng súng, văn xuôi Việt Namdường như ngay lập tức muốn cất lên tiếng nói nhằm thoát khỏi ám ảnh của một thời

kì chiến tranh máu lửa Thời gian sau đó người ta đã thấy xuất hiện các tác phẩm có

thể liệt vào hàng tiên phong trong việc đổi mới văn học như: Miền cháy, Lửa từ những ngôi nhà của Nguyễn Minh Châu, Tháng 3 ở Tây Nguyên của Nguyễn Khải, Nắng đồng bằng của Chu Lai,…Tuy nhiên, những nổ lực này diễn ra hết sức khó khăn Phải

từ sau khi có công cuộc đổi mới (1986), văn xuôi mới thực thay đổi theo hướng tìmtòi, thể nghiệm, những suy tư về nghệ thuật mới mẻ và sâu sắc hơn Có thể kể đến các

tác phẩm tiêu biểu như: Thời xa vắng của Lê Lựu, Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng, và đặc biệt là Nguyễn Minh Châu với Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Chiếc thuyền ngoài xa, Cỏ lau…Bên cạnh đó là sự xuất hiện của nhiều cây bút

mới, làm thay đổi hẳn diện mạo của văn xuôi đương đại, mang đến những sắc thái mớimẻ: Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Nguyễn Quang Vinh Mặc dù mỗi tác phẩmxuất hiện có thể nhận được những phản ứng không thống nhất, thậm chí trái chiềunhau, nhưng không thể phủ nhận rằng họ đã đem đến cho văn xuôi trong giai đoạn nàyluồng sinh khí mới

Đến đầu thế kỉ XXI, văn xuôi đương đại xuất hiện thêm những gương mặt đadạng, độc đáo và mang đến chút ít bất ngờ như: Mạc Can, Nguyễn Ngọc Tư, NguyễnĐình Tú, Nguyễn Danh Lam… Dù chưa thực sự đạt đến những giá trị tiêu biểu theomong muốn của những người đọc khó tính, nhưng có thể nhận thấy rằng văn xuôi ởđầu thế kỷ XXI đã có bước trưởng thành và cho ta niềm hi vọng về thành tựu sau này.Hòa vào xu thế đó, thể loại tiểu thuyết thích nghi với những chuyển động phong phúcủa đời sống mà không ngừng thay đổi Từ góc nhìn thể loại, ngày càng xuất hiệnnhiều khuynh hướng tiểu thuyết, thể hiện sự cách tân triệt để trong xu thế hội nhập vớivăn học toàn cầu.Trong số những cây bút trẻ mới xuất hiện, Mạc Can đã gây được ấn

tượng đặc biệt bởi ông là một “cây bút trẻ 60 tuổi” Nhà văn đã cho ra đời những tiểu

thuyết mang phong cách mới lạ, với lối viết giản dị, chân thật, nghệ thuật kể chuyện tựnhiên, linh hoạt theo một kỹ thuật riêng, tác phẩm của ông đã thể hiện một phong cáchriêng hấp dẫn đối với người đọc

Tiểu thuyết Tấm ván phóng dao đã kế thừa phong cách tự truyện giàu tính chân

thực của nhà văn Mạc Can Bước ra khỏi những trang sách người đọc sẽ có những cảmxúc khó quên về số phận con người một thời qua câu chuyện của một gia đình Nam Bộhành nghề xiếc rong Truyện là những trải nghiệm về những trang đời đau thương củanhững con người bất hạnh thể hiện qua những hồi ức của một đứa con trai con chủ

gánh xiệc Sạc Lô Trần Người đọc có thể cảm nhận được cả kiếp nhân sinh đầy đaukhổ của một lớp người nghèo hàng ngày phải âm thầm vượt qua biết bao những bikịch đau đớn để tồn tại Viết ra những điều ấy, tác giả đã bộc lộ nỗi niềm thương cảm

về những kiếp người dù nhỏ bé nhất, qua giọng văn rưng rưng niềm thương cảm vàcũng đầy xót xa day dứt Nhà văn Mạc Can đã tiếp nối thật tự nhiên và đầy tráchnhiệm chủ nghĩa nhân đạo truyền thống của nền văn học Việt Nam: Trực tiếp hướng

về số kiếp con người theo cách biểu hiện lòng xót thương đau đớn đối với con người

và cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện nhân cách con người - những giá trị nhân văn cổđiển vĩnh hằng

Nhận thấy tiểu thuyết Tấm ván phóng dao của Mạc Can phản ánh khá nhiều nội

dung ấn tượng Thế nhưng vấn đề giá trị nhân đạo vẫn là nội dung làm cho người viết

có nhiều cảm xúc và sự say mê muốn nghiên cứu chuyên sâu Tuy nhiên, khi đi vào

tìm hiểu đề tài Giá trị nhân đạo trong tiểu thuyết Tấm ván phóng dao của Mạc Can, người viết nhận thấy đây là một đề tài mới, hầu như chỉ được một số nhà nghiên cứu

chú ý, bàn luận qua một số ý kiến, nhận định chứ chưa được khảo sát một cách khoahọc hệ thống rõ ràng và đầy đủ Từ đề tài này, người viết có dịp tìm hiểu thêm về nhàvăn Mạc Can, từ cuộc đời đến khuynh hướng sáng tác của ông Điều gì đã khiến chonghệ sĩ vốn đem lại tiếng cười trở thành con một con người mang giọng điệu trầmbuồn, tràn đầy cảm xúc nhưng cũng lắng đọng, suy tư, day dứt về kiếp người vàonhững trang tiểu thuyết Thông qua đề tài niên luận này, người viết muốn góp phần

cung cấp thêm kiến thức cho bạn đọc hiểu rõ hơn về tiểu thuyết Tấm ván phóng dao và

tư tưởng nhân đao mà tác giả gửi gắm trong tiểu thuyết Cùng với các lí do trên, người

viết thực hiện đề tài Giá trị nhân đạo trong tiểu thuyết Tấm ván phóng dao còn mong

muốn mở rộng thêm kiến thức để phục vụ cho việc học tập trước mắt và công tác saunày

2 Lịch sử vấn đề

Tấm ván phóng dao là tên tiểu thuyết đầu tay phát hành năm 2005 của nghệ sĩ

hài, ảo thuật gia Mạc Can Tiếp cận tác phẩm, người đọc có cảm giác dường như diễnviên hài Mạc Can đã lấy chính chất liệu cuộc đời mình, những mất mát, đau buồn củariêng mình để viết nên câu chuyện của một gia đình Nam Bộ hành nghề xiếc rong.Tiểu thuyết đã trực tiếp hướng về số kiếp con người theo cách biểu hiện lòng xótthương đau đớn đối với số phận con người, đề cao tình cảm của con người với nhau

thể hiện tư tưởng nhân đạo truyền thống Từ khi xuất hiện, tiểu thuyết Tấm ván phóng dao của nhà văn Mạc Can đã được giới phê bình và độc giả tiếp nhận ít nhiều đã tạo ra

hai luồng dư luận khen chê Song tất cả những người yêu thích và quan tâm đến tiểuthuyết này đều nhận thấy khá nhiều nét mới, tuy không lạ lẫm so với sáng tác của cácnhà văn khác nhưng tác phẩm có những nét khó trộn lẫn vào đâu được

Do xuất hiện trên văn đàn chưa lâu nên những công trình hay các bài viết

nghiên cứu về Mạc Can và tiểu thuyết Tấm ván phóng dao còn rất ít, chủ yếu nằm rải

rác trên các báo, tạp chí, chưa tập hợp thành sách Thông qua việc tìm hiểu các bài giới

thiệu, phê bình viết về Mạc Can và tác phẩm của ông, người viết đã tập hợp lại những

ý kiến có liên quan xem đó là những gợi mở cần thiết để thực hiện công việc nghiên

cứu:

Nhận xét về Tấm ván phóng dao, Hồ Anh Thái nhấn mạnh: “Với tiểu thuyết Tấm ván phóng dao, Mạc Can đã sử dụng hiệu quả thủ pháp gián cách Mọi sự kiện biến động của cuộc sống bên ngoài được tái hiện lập tức được đẩy ra xa đưa qua màng lọc của chàng thiếu niên, khắc in lại đó những đồ thị run rẩy Chuyện thế sự khi

ấy chỉ còn là cái cớ để cho những rung cảm của một con người có dịp trào ra, ngân lên Sự kiện ngay phút chốc được xóa mờ đi, nhường chỗ cho những chiêm nghiệm, những rung động, những cung bậc tình cảm tinh tế nhiều vẻ Nhiều trang viết đạt đến

độ hiếm hoi về nỗi buồn thấm thía của kiếp làm người” [1;8]

Trong bài viết “Tấm ván phóng dao” của Mạc Can – nỗi niềm về thân phận

con người, Ngô Thị Hy có đưa ra ý kiến: “Đọc quyển sách Tấm ván phóng dao, người

đọc không tránh khỏi cảm giác băn khoăn, thương cảm Một câu chuyện thật cảm động về kiếp nhân sinh đầy đau khổ của con người Nam Bộ ở một giai đoạn đã qua, trong cuộc mưu sinh để tồn tại Dường như đó không còn là câu chuyện của một gia đình mà đã mang bóng dáng của cuộc đời mỗi thời Có thể đây chưa phải là tác phẩm

đủ sức tạo nên một “sự kiện lớn” nhưng có thể nói rằng tác phẩm đã thành công vì đã thật sự làm xúc động lòng người bởi giá trị nhân văn của nó Nếu không được viết ra bằng tâm hồn nhạy cảm, tấm lòng tràn đầy nhân tình thì có lẽ tác phẩm không làm người đọc xúc động như thế Nghĩ về cuốn sách, liên tưởng đến những gì đã đọc, tôi ngỡ rằng nhà văn đã vắt đến tận cùng những cảm xúc sâu xa trong tâm hồn của mình

để phả vào cuốn sách niềm rưng rưng thương cảm cho số phận của con người ” [7;3]

Đến với bài viết “Mạc Can: cuộc đời của người không định viết… văn”, Di Linh đã nhận xét tiểu thuyết Tấm ván phóng dao phảng phất những nỗi buồn bất tận:

“Trong làng văn đất miền Tây, Mạc Can, Nguyễn Ngọc Tư là hai giọng văn có phần giống nhau, nỗi buồn giống nhau, nỗi ám ảnh giống nhau… “Tấm ván phóng dao” và

“Cánh đồng bất tận”, cả hai tác phẩm ấy đều là những… nỗi buồn bất tận, những nỗi buồn bủa vây tiếp nối nhau, những nỗi buồn như nắm tro người ta tung lên giữa trời, rồi theo gió phát tán rộng khắp, lây lan như một loại virus phát tán nỗi buồn” [10;2].

Trên báo Văn nghệ số 37, với bài viết Cuộc tự vượt đáng trân trọng (Báo cáo tổng kết cuộc thi tiểu thuyết 2002 - 2004 của Hội Nhà văn Việt Nam), nhà thơ Hữu Thỉnh - Chủ tịch, Trưởng ban Chung khảo cuộc thi đã có nhận định về Tấm ván phóng dao: “Tiểu thuyết của Mạc Can cơ hồ như không tựa vào sự kiện nào cả Cái khác lạ,

cái độc đáo của cuốn tiểu thuyết này là dòng chảy nội tâm của tác giả được đẩy lên bình diện thứ nhất mang âm hưởng độc thoại sâu lắng” [12;4].

Cũng trong bài viết Từ cuộc thi 2002-2004 của Hội Nhà văn Việt Nam trên báoVăn nghệ số 38, ngày 17/9/2005, Phong Lê đã chia sẻ những suy nghĩ riêng của mìnhnhân một cuộc thi trong bối cảnh chung của nền tiểu thuyết chúng ta Ông đưa ranhững nhận định khá toàn diện về diện mạo của các tác phẩm dự thi tiểu thuyết ViệtNam, nhìn chung vẫn chỉ quen với cách trang bị hiện thực và trữ tình truyền thống.Tác giả đặc biệt có cảm tình với cách viết không lẫn vào đâu được của nhà văn Mạc

Can: “Chỉ riêng Tấm ván phóng dao là đạt được một hiệu quả gây nên một ấn tượng, bởi nó không còn bị trượt trên những rãnh mòn quá quen thuộc của cách viết cũ, nhưng cũng không quá tân kỳ để gây nên dị ứng…Văn của Mạc Can có sự kết hợp giữa chất thơ (tức là những kỷ niệm được lọc qua hồi tưởng) và chất triết lý về cuộc đời, về cõi người Bức tranh xã hội chỉ là cái phông mờ để cho con người và số phận nổi lên cận cảnh… để cho nhân vật sống được với thân phận của nó” [9;2].

Trên báo điện tử vnexpress, Văn Giá với bài viết Tấm ván phóng dao – sức sống của giá trị nhân văn cổ điển, đã đưa ra nhận định về giá trị nhân đạo trong tiểu thuyết: “Toàn bộ câu chuyện và các nhân vật tham gia vào câu chuyện được trình bày như một quá trình, sự sống cứ thế mở ra sống động trong từng vi mạch Hiệu quả là: Tác phẩm vần vụ những suy tư, chiêm nghiệm, day dứt, nghiền ngẫm về số kiếp con người Tất cả đã hoà kết, cộng hưởng lại, tạo cho tác phẩm một ám ảnh, một ba động lớn” [2].

Cũng trong bài viết này, Văn Giá đã nói về sự trở lại của giá trị nhân văn cổ

điển trong tiểu thuyết Tấm ván phóng dao: “Mạc Can đã tiếp nối thật tự nhiên và đầy trách nhiệm chủ nghĩa nhân đạo truyền thống của nền văn học Việt Nam: Trực tiếp hướng về số kiếp con người theo cách biểu hiện lòng xót thương đau đớn đối với con người và cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện nhân cách con người - những giá trị nhân văn cổ điển vĩnh hằng Đó là mạch nguồn chảy mạnh mẽ trong lòng văn chương dân tộc đã có từ xa xưa, qua Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, qua Thạch Lam, Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, Nam Cao và rất nhiều nhà nghệ sĩ tên tuổi khác Trong một bối cảnh

xã hội có nhiều rạn nứt và đổ vỡ như xã hội hiện đại hôm nay, chỉ có các giá trị nhân văn cổ điển mới có khả năng cứu vãn thế giới Các giá trị nhân văn cổ điển lành tính

sẽ xoa dịu, sẽ hàn rịt lại những tổn thương tinh thần to lớn của con người hiện đại Tôi tin tưởng điều đó Thành công của Tấm ván phóng dao chẳng phải là một minh chứng đầy sức thuyết phục đó sao! Tác phẩm làm ấm lòng những người kỳ vọng vào nền tiểu thuyết Việt Nam hôm nay” [2].

Thông qua những bài viết, công trình nghiên cứu có đề cập đến giá trị nhân đạo

trong tiểu thuyết Tấm ván phóng dao của Mạc Can chung quy lại đều có cùng nhận

định: tác phẩm nhiều yếu tố mang tính tự truyện, mang ý nghĩa đời tư, lời tự vấn vềkiếp người và tư tưởng nhân đạo được thể hiện xuyên suốt Có lẽ vì vậy mà Mạc Canxuất hiện chưa lâu trên văn đàn văn học nhưng khi bước chân vào làng văn thì lập tức

có tiếng vang Văn ông đủ lôi cuốn các nhà lý luận, phê bình văn học bởi phong cáchriêng

Từ các nhận định về tác phẩm Tấm ván phóng dao người viết dần dần hiểu

thêm về đề tài mình đang nghiên cứu Tuy nhiên, rất ít công trình nghiên cứu nào diễn

đạt bằng tên gọi trực tiếp Giá trị nhân đạo trong tiểu thuyết Tấm ván phóng dao của Mạc Can Chính vì thế, tìm hiểu về đề tài mới mẻ này là một hướng tiếp cận gợi mở

nhiều hấp dẫn, thú vị cho người viết

Tiểu thuyết Tấm ván phóng dao được phát hành năm 2005 mở đầu cho xu hướng

viết tiểu thuyết theo phong cách tự truyện đầy mới mẻ, từ đề này người viết muốn tìmhiểu những nét mới về tiểu thuyết trong giai đoạn này Ngoài ra, nghiên cứu đề tài còngiúp người viết có cái nhìn đúng đắn, cặn kẽ về nhà văn Mạc Can và tiếp cận sâu sắc

hơn về chuyện đời, chuyện người trong tiểu thuyết Tấm ván phóng dao Từ những

mục đích trên, người viết muốn hướng đến vấn đề quan trọng trong việc phân tích vàchỉ ra được giá trị nhân đạo, cũng như đóng góp của tiểu thuyết đối với nền văn họcnước nhà

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Khép lại tiểu thuyết Tấm ván phóng dao, người đọc như hình dung tác giả Mạc Can giống như nhân vật chàng thiếu niên xưng “Tôi” trong truyện trăn trở về nhiều

điều Thông qua những trang viết, nhà văn đã bày tỏ nỗi niềm thương xót về thân phậncon người qua giọng văn rưng rưng niềm thương cảm và cũng đầy xót xa day dứt, điều

này đã bộc lộ được tư tưởng nhân đạo Tác phẩm Tấm ván phóng dao phản ánh khá

nhiều nội dung ấn tượng, thế nhưng do giới hạn đề tài niên luận, người viết chỉ tậptrung vào tìm hiểu giá trị nhân đạo

Đề tài đi sâu tìm hiểu Giá trị nhân đạo trong tiểu thuyết Tấm ván phóng dao của Mạc Can Tư liệu mà người viết dùng để nghiên cứu chủ yếu là quyển tiểu thuyết Tấm ván phóng dao, tác giả Mạc Can, nhà xuất bản Hội nhà văn ấn hành Bên cạnh đó,

người viết còn tham khảo thêm một số tài liệu có liên quan đến đề tài trên các sáchbáo, tạp chí và internet.

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài niên luận này, người viết đã vận dụng và phối hợp một sốphương pháp khác nhau như:

Phương pháp khảo sát – phân loại: Trước tiên, người viết tiến hành khảo sát, thuthập một số tài liệu có liên quan đến đề tài Sau đó, tiến hành phân loại sao cho phù

hợp với đề tài Giá trị nhân đạo trong tiểu thuyết Tấm ván phóng dao của Mạc Can để

làm nổi bật lên vấn đề mà mình nghiên cứu

Phương pháp phân tích: Dựa trên những tài liệu đã thu thập được, người viết đisâu vào phân tích, lí giải để làm rõ vấn đề mà đề tài hướng đến hoặc khai thác thêmnhững khía cạnh mới đang còn tiềm ẩn

Phương pháp liệt kê – tổng hợp: Phương pháp này giúp người viết dẫn chứngđược vấn đề liên quan để làm nổi bật lên đối tượng muốn hướng đến và trình bày nộidung bài viết một cách logic, mạch lạc Đồng thời, tổng hợp lại những bản chất, đặcđiểm của vấn đề đang nghiên cứu, góp phần làm tăng thêm tính thuyết phục và lậpluận chặt chẽ hơn cho bài viết của mình Sau cùng, để trình bày kết quả thu được,người viết còn kết hợp cả hai phương thức diễn dịch và quy nạp

CHƯƠNG 1:

Cả gia đình với năm con người lênh đênh kiếm sống trên sông nước miền Lục tỉnh

Tuổi thơ của Mạc Can quẩn quanh trong chiếc ghe nhỏ, lênh đênh trôi dạt trênnhững dòng sông Lên tám tuổi, Mạc Can đã trở thành diễn viên trong ghe hát của chalàm hề để mua vui cho khán giả Từ nhỏ, ông đã không được học hành và phải theocha đi khắp nơi biểu diễn xiếc, ảo thuật Vật lộn với miếng cơm manh áo, Mạc Canphải làm nhiều nghề để kiếm sống: làm xiếc, ảo thuật, diễn viên,… nhưng nhiều nhất

vẫn là làm hề Mạc Can từng kí hoạ về chân dung mình: “Tôi là một tên hề, một con người có khuôn mặt rất hẻo và tướng đi lắt nhắt, lùn tịt Một người ít học, một kẻ bị cuộc đời đối xử quá khó Tôi đã lang thang từ lúc bắt đầu sinh ra Tôi đã chẳng làm được gì trong suốt cuộc đời mình” Hơn nửa cuộc đời lang bạt khắp nơi, Mạc Can

thấm thía sâu sắc cuộc sống khốn khó, bởi thế, ông dành nhiều trang viết về nhữngngười nghèo khổ với tình cảm đặc biệt

1.1.2 Sự nghiệp sáng tác

Mạc Can đến với văn chương như một sự tình cờ Mặc dù ngoài tuổi 60 ôngmới thực sự viết văn, vậy mà chỉ với mấy năm cầm bút, ông đã cho ra đời nhiều tácphẩm có giá trị ở nhiều thể loại khác nhau

Quá trình sáng tác của Mạc Can hết sức độc đáo Dù là nhà văn không được họchành tử tế, nhưng ông tự cố gắng vươn lên, tự tìm tòi, học hỏi Việc ông đến với vănchương được xem như cái duyên tiền định Bước vào làng văn với tác phẩm đầu tay

Ảo thuật trong tù, đăng trên báo Thời nay, mang tính chất tự truyện Đến cuối thế kỉ trước, tập truyện ngắn Món nợ kịch trường (1999) ra đời Kể từ đó, Mạc Can cho ra đời hàng loạt tác phẩm có giá trị Tập truyện ngắn Tờ một trăm đô la âm phủ (2004),

có nhiều truyện tiêu biểu như: Những bức tường biết nói, Xe đêm, Khẩu thuật, Người nói tiếng bồ câu, Tờ một trăm đô la âm phủ, Con cua màu rêu,…

Đến khi cuốn tiểu thuyết Tấm ván phóng dao (2005) ra đời thì tên tuổi Mạc

Can thực sự được khẳng định Khi nhận giải thưởng từ cuộc thi tiểu thuyết của HộiNhà văn, Mạc Can hết sức bất ngờ và sung sướng Ông đã không cầm nổi giọt nướcmắt hạnh phúc khi những cố gắng của mình bấy lâu nay đã được đền đáp Cuốn tiểu

thuyết đã được bạn đọc đón chào nồng nhiệt Người đọc tìm thấy ở đó những trangviết khá chân thực về một gia đình xiếc trong những năm 80 của thế kỷ trước, thấyđuợc bức tranh phong tục văn hoá đa dạng của vùng quê Nam Bộ, nghiền ngẫm nhữngtriết lý về cuộc đời mà nhà văn gửi gắm Tác phẩm hấp dẫn tạo ra phong cách riêng,gây ấn tượng với nguời đọc Để không phụ lòng độc giả, Mạc Can tiếp tục cho ra mắt

tập truyện ngắn Cuộc hành lễ buổi sáng (2005) Đến năm 2006 Tạp bút Mạc Can ra đời, cũng trong năm ấy, tập truyện ngắn Người nói tiếng bồ câu xuất bản, kế đó là tiểu thuyết Phóng viên mồ côi ra mắt độc giả năm 2007 Đầu năm 2008 cuốn tiểu thuyết Những bầy mèo vô sinh được xuất bản Sang năm 2010 ông cho xuất bản tiểu thuyết Quỷ với Bụt và Thần Chết, Tuyển tập Mạc Can gồm có tiểu thuyết và truyện ngắn, tập truyện ngắn Ba ngàn lẻ một đêm với ngòi bút biến hóa như diễn viên trên trang giấy với thể loại truyện ngắn liên hoàn mà ông gọi là trường phái “hoang tưởng” Đến năm

2011 ông cho ra đời tập truyện Nhớ.

Văn của Mạc Can đa dạng trên nhiều thể loại: truyện cho người lớn, truyện chothiếu nhi, truyện giả tưởng Nhưng dù viết ở đề tài hay lĩnh vực nào thì người đọc đềunhận thấy nhân vật có phần cuộc sống của Mạc Can, những số phận hẩm hiu, nhữngcuộc đời đau khổ, những người thất cơ lỡ vận hoặc có phần đời không suôn sẻ Trong

đó, cuộc sống của những người dân thành thị nghèo là mảng sống từ lâu Mạc Can đãchú tâm tìm hiểu Những cảnh sống đời thường với vô vàn những vấn đề mới phátsinh, cả một phức hợp những tạp âm đời thường được nhà văn đưa vào trang viết Đó

là cuộc sống đời thường với tâm tư tình cảm của những kiếp người nghèo khổ, nhữnggiá trị đạo đức thẩm mỹ trong xã hội

Sinh ra và lớn lên trong một hoàn cảnh lịch sử đầy biến động, chứng kiến sự đổithay của đất nước, Mạc Can là người ý thức sâu sắc bi kịch của thời đại mình, giaitầng mình, bản thân mình Xuất thân trong một gia đình nghèo, Mạc Can sớm bị đẩy ramôi trường xã hội lăn lộn với cuộc sống mưu sinh, ông sớm có điều kiện tiếp xúc vàsống gần gũi với những mảnh đời nghèo khổ Đó chính là vốn tư liệu quý báu giúp nhàvăn trong quá trình sáng tác Bối cảnh gợi cảm hứng trong văn xuôi Mạc Can là hiệnthực đời sống mà nhà văn từng trải qua, từng gắn bó Những năm tháng phiêu linh, trôidạt trên những dòng sông miền Lục tỉnh hay lang thang trôi nổi trên những ngõ ngáchSài Gòn, đó là chất liệu hiện thực cuộc sống mà nhà văn đưa vào trong trang viết Hơnmười năm sáng tác nhưng Mạc Can đã có những đóng góp tích cực vào bức tranh vănhọc Nam Bộ đương đại của Việt Nam Ông viết bằng tình cảm, bằng tâm hồn của mộtcon người cả đời gắn bó với mảnh đất đầy biến động Chính điều này đã làm cho MạcCan cảm nhận nhiều hơn về dư vị của cuộc sống

1.2 Tiểu thuyết Tấm ván phóng dao

1.2.1 Hoàn cảnh ra đời

Tấm ván phóng dao là tiểu thuyết đầu tay của nhà văn Mạc Can phát hành lần

đầu năm 2005 tạo nên một tiếng vang tốt từ người đọc những năm gần đây Tác phẩmmang một ý nghĩa nhân văn sâu sắc, phản ánh được cuộc sống của con người một thời

ở vùng đất Nam Bộ Mạc Can tuy không phải là tác giả nổi bật trong giai đoạn văn học

hiện nay nhưng với tiểu thuyết Tấm ván phóng dao, người ta đã biết đến ông với lối

viết linh hoạt tự nhiên theo một kỹ thuật riêng Trong số đó là sử dụng có hiệu quả thủpháp gián cách Mọi sự kiện, mọi biến động của đời sống bên ngoài vừa được tái hiệntrực tiếp lập tức được đẩy ra xa, đưa qua màng lọc của chàng thiếu niên, khắc in lạitrong đó những đường đồ thị run rẩy Chuyện thế sự khi ấy chỉ còn là cái cớ để chonhững rung cảm của một con người được dịp trào ra ngân lên Sự kiện ngay phút chốcđược xóa mờ đi, nhường chỗ cho những chiêm nghiệm, những rung động, những cungbậc tình cảm tinh tế nhiều vẻ Nhiều trang viết đạt đến độ hiếm hoi về nổi buồn thấmthía của kiếp làm người một cây bút đã góp phần làm phong phú thêm diện mạo củabức tranh tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI

Thời gian sáng tác tuy còn ngắn song ông đã đạt được nhiều giải thưởng có giátrị: Giải A cuộc thi tiểu thuyết Hội Nhà văn Việt Nam (2005), Giải thưởng văn họcnghệ thuật của UBND Thành phố Hồ Chí Minh (2003 - 2004), Giải thưởng dành chotác phẩm văn học và điện ảnh xuất sắc nhất (năm 2005) của Trung tâm Văn hoá Doanhnhân Việt Nam Ngoài ra năm 2012, sân khấu kịch 5B chuyển thể tiểu thuyết thànhkịch sân khấu Tiểu thuyết cũng được cả hai phía BHD và Hãng phim TFS của Đàitruyền hình Tp Hồ Chí Minh mua bản quyền để chuyển thể thành phim Tuy nhiên,chưa bên nào đưa ra kế hoạch cụ thể

1.2.2 Tóm tắt tác phẩm

Tấm ván phóng dao là một tiểu thuyết hiện đại kể về một gia đình Nam Bộ với gánh hát “xiệc” sống phiêu linh như một kiếp “lục bình trôi nổi” trong hành trình tha phương cầu thực đầy gian khổ, nhọc nhằn Câu chuyện trong Tấm ván phóng dao được

kể bằng một lối kể chuyện khá độc đáo Cốt truyện không theo trật tự nhất định màphá vỡ tính tuyến tính và tính thống nhất về thời gian của cốt truyện truyền thống Cốttruyện của tiểu thuyết xoay quanh hai tuyến: sự kiện và dòng hồi ức Tuyến sự kiện

mở ra một câu chuyện thế sự về cuộc đời của những con người trôi dạt phiêu linh vềcơm áo ở Nam Bộ một thời Chen vào đó là mảng hồi ức tâm tình đầy xúc cảm bấtchợt từ phía người kể Hai tuyến cốt truyện này hòa quyện, đan xen hầu như khôngtheo một trật tự nào

Câu chuyện được trần thuật từ một nhân vật xưng “Tôi” - nhân vật ông Ba

trong tiểu thuyết ông Ba là đứng ra kể về cuộc đời, số kiếp của mình cùng nhữngngười trong gia đình - một gánh xiếc rong hành nghề ở các tỉnh miền Đông, miền TâyNam Bộ những năm tạm chiếm Trong chương trình biểu diễn của gánh xiếc này có

một tiết mục được coi là hấp dẫn nhất, là linh hồn của các đêm diễn (nên cũng trởthành quan trọng nhất trong việc câu khách, bán vé, mưu sinh) - màn phóng dao của bavai diễn: Tôi - người đứng sau tấm ván có nhiệm vụ giữ tấm ván cho vững, cô em gáicòn nhỏ tuổi đứng áp lưng vào mặt trước của tấm ván, và người anh trai cả trong vaiphóng dao cầm 12 lưỡi dao sáng loáng phóng trực diện lần lượt cắm xung quanhkhuôn mặt người em gái Người em gái nhỏ bé, tội nghiệp vì cuộc mưu sinh của giađình, mà bất đắc dĩ trở thành cô đào cho một màn biểu diễn nguy hiểm đến tính mạng.Thường xuyên đứng trước nguy hiểm, cô gái cũng biết sợ nhưng không ai có thể thayđổi vị trí - như đang chờ đợi tử hình dưới ánh đèn sân khấu Mọi chuyện rồi cũng sẽtrở thành thói quen, chỉ có người trong cuộc mới hiểu thấu nỗi khổ, nỗi lo sợ hàng đêmcủa mình mỗi lần tới màn biểu diễn phóng dao Thường xuyên đứng trước nguy hiểm,nên hình thể cô bé khô cằn, không ra dáng thiếu nữ, ở tuổi mười bốn, mười lăm, những

đứa con gái khác đã trổ mã nhưng nó vẫn như đứa trẻ con, lại có vẻ “già” trước tuổi.

Công việc đã làm cho cô gái chỉ có đôi mắt là cử động như đang trông chừng nhữnglưỡi dao xé gió lướt về mình, còn toàn thân thì bất động Sau đêm diễn kinh hoàng, cô

gái đã trúng lưỡi dao oan nghiệt của anh trai để rồi về già trông giống như “một đứa già cỗi suy dinh dưỡng, héo hắt, gầy nhom” và đặc biệt là vẫn luôn có bản năng né

tránh mũi dao tưởng tượng có thể hướng về mình Nỗi lo sợ hàng ngày cũng đã làmnên những thói quen trong sinh hoạt của cô khiến cô gái lúc nào cũng lẻ loi cô độcngồi trong bóng tối với xâu chuỗi cầu kinh Cuối cùng cô đã bị lưỡi dao oan nghiệtchém vào sau gáy, nơi chứa nhiều ký ức, nhiều suy nghĩ nhất nên về già những ký ức

đó khi còn khi mất, phải sống cô đơn với bộ não trẻ con Người anh điển trai hàng đêmphải làm trò mua vui khán giả bằng màn phóng dao đầy tài hoa và có lẽ công việc này

đã làm cho anh luôn có một vẻ ngoài lạnh lùng, ít nói, cuối cùng anh cũng nhận lấymột kết cục đau buồn Người cha, một ông bầu gánh hát mang tên Nghệ Tinh, nhưngmãi cũng không được thân vinh, cuối cùng phải sống bằng nghề nhổ răng dạo Người

mẹ nghèo luôn lo nghĩ về tương lai của gia đình nên đã chắt mót những đồng tiền dànhdụm trong con heo đất để phòng khi gánh hát ế ẩm nhưng vẫn không thoát khỏi cảnh

nghèo Đặc biệt là nhân vật xưng “Tôi” – người kể chuyện, một người thường được người khác gọi là “người cõi trên”, còn mình thì tự nhận là một con người “dị tật có một trái tim quá lớn” đã luôn lo sợ và dự cảm điều nguy hiểm sẽ đến với đứa em gái

tội nghiệp của mình sau mỗi màn phóng dao Và bi kịch đau thương đã xảy ra theođúng dự cảm của anh…

Ngoài ra, truyện còn xoay quanh các nhân vật như: chú Tài “say”, chú Bê, anh

Tùng, anh Điệp, chú Tư Trắng, chú Ba Kim Cương, chú Bảy Hơn, chú Thành,… tất cảđều gắn chặt với đoàn xiệc Nghệ Tinh để có được miếng cơm manh áo Nhưng đặcbiệt hiện lên như những tia sáng là Phương - mối tình đầu tuyệt vọng và câm lặng của

nhân vật “Tôi” thời trẻ Phương là một vầng sáng thánh thiện nhất, thần tiên nhất giữa

một đời sống ô hợp, đầy tính vụ lợi và bạo lực Phương là một người duy nhất, ngượchẳn với đám đông, không thích màn phóng dao, lần nào cũng không cầm nổi xúc độngmỗi khi chứng kiến Bởi cô nhìn ba con người ấy không phải như những diễn viên, mànhư những phận người

1.3 Giá trị nhân đạo trong tác phẩm văn học

xã hội, bất cứ cái gì tôn trọng, tin tưởng, ca ngợi, đề cao, yêu thương, bảo vệ, phát huy,phát triển con người… cái đó gọi là nhân đạo, ngược lại là vô nhân đạo Đánh giá tínhnhân đạo trong mỗi tác phẩm của mỗi tác giả trước hết phải xem xét quan điểm tưtưởng của họ về nhân vật Nói một cách giản dị là cái tâm của nhà văn toát ra từ tácphẩm Có thể thấy một tác phẩm được xem là truyền tải giá trị nhân đạo có nội dung

vô cùng phong phú đa dạng nên gây khó khăn cho việc định nghĩa

Theo Hoàng Ngọc Hiến thì tư tưởng nhân đạo trong tư tưởng truyền thống của

nhân dân ta trước hết được diễn đạt bởi khái niệm tình thương: “Tình thương…là năng lực thông cảm với nỗi đau của người khác” [6;37] Ông còn lập luận để thấy rằng tình

thương là một năng lực nhân tính vĩ đại và phổ biến của con người Và ngoài yêu cầutình thương đối với những người lâm cảnh ngộ đáng thương thì trong mối quan hệ

giữa người với người còn cần sự kính trọng và quý trọng lẫn nhau ở: “Những phẩm giá về nhân tính, những phẩm giá thuộc về cơ thể, trí tuệ, tình cảm, ý chí con người,

…” [6;39].

Trong quyển Từ điển thuật ngữ văn học đã định nghĩa chủ nghĩa nhân đạo như sau: “Chủ nghĩa nhân văn hay còn gọi là chủ nghĩa nhân đạo Ở cấp độ thế giới quan chủ nghĩa nhân văn là toàn bộ những tư tưởng, quan điểm, tình cảm, quý trọng các giá trị người như trí tuệ, tình cảm, phẩm giá, sức mạnh, vẻ đẹp Chủ nghĩa nhân văn không phải là một khái niệm đạo đức đơn thuần, mà còn bao hàm cả cách nhìn nhận, đánh giá con người về nhiều mặt (vị trí, vai trò, khả năng, bản chất,…) trong các quan

hệ với tự nhiên, xã hội và đồng loại Thế giới được sáng tạo ra trong văn học nghệ thuật và bằng văn học nghệ thuật từ xưa đến nay là một thế giới mà trong đó con người luôn luôn đấu tranh chống lại mọi thế lực thù địch xuất hiện dưới mọi hình thức, để khẳng định mình, khẳng định quyền năng và sức mạnh của mình, đồng thời thể hiện khát vọng làm người mãnh liệt và cao đẹp của mình Lòng yêu thương, ưu ái

đối với con người và thân phận của nó từ trước đến nay vẫn là sự quan tâm hàng đầu của các nhà văn, nhà nghệ sĩ trong cảm hứng sáng tạo nghệ thuật” [5;61].

Từ điển văn học đã đưa ra những nhận định về chủ nghĩa nhân đạo: “Chủ nghĩa nhân đạo đề cử việc đảm trách đi tìm chân lí và đạo đức bằng những phương tiện để phục vụ lợi ích của con người Chủ nghĩa nhân đạo là quan điểm, quan niệm yêu thương con người, coi trọng tự do của con người, coi lợi ích con người là tiêu chuẫn đánh giá các quan hệ xã hội” [4;1]

Trong Từ điển tiếng việt, Hoàng Phê cho rằng: “Chủ nghĩa nhân đạo là hệ thống quan điểm coi trọng nhân phẩm, thương yêu con người, coi trọng quyền của con người được phát triển tự do, coi trọng lợi ích của con người là tiêu chuẩn đánh giá các quan hệ xã hội” [11;171].

Có thể nói lòng yêu thương, sự ưu ái đối với con người và thân phận của conngười từ trước đến nay vẫn là sự quan tâm hàng đầu của các nhà văn, nhà nghệ sĩ trongcảm hứng sáng tạo nghệ thuật Giá trị nhân đạo của một tác phẩm toát lên từ cách nhìnnhận, đánh giá con người về nhiều mặt trong các quan hệ với tự nhiên, xã hội và đồngloại Những biểu hiện của nó hết sức phong phú, đa dạng, độc đáo với những sắc tháitinh tế, cụ thể trong thái độ và cảm xúc thẩm mỹ của các tác giả đối với con người vàcuộc sống

Giá trị nhân đạo của các tác phẩm bộc lộ qua hệ thống hình tượng thể hiện tưtưởng, quan niệm về nhân đạo và những biểu hiện của tình cảm nhân đạo Nhữngphương diện thể hiện chủ yếu thường là lòng thương người Đặc biệt, dành cho nhữngngười lao động, những người nghèo khổ, những người chịu thiệt thòi, bất hạnh niềmcảm thương sâu sắc Lên án, tố cáo cái xấu, cái ác, những thế lực tàn bạo chà đạp lêncon người; khẳng định, đề cao con người; ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp như: tàinăng, nhân phẩm, ca ngợi những khát vọng chân chính như: khát vọng sống, khát vọnghạnh phúc, khát vọng tự do, công lý, chính nghĩa, khát vọng nhân phẩm, Hướng tớigiải pháp đem lại hạnh phúc cho con người với ý nghĩa khẳng định khả năng conngười có nhu cầu, khát vọng ấy Ngoài ra, đó còn là tình yêu thiên nhiên, cái đẹp, đềcao truyền thống đạo lý Khi xem xét đến tính toàn diện và tính sâu sắc của các vấn đềtrọng tâm về con người

1.3.2 Biểu hiện của giá trị nhân đạo trong văn học

Giá trị nhân đạo là một trong các giá trị cơ bản của tác phẩm văn học được tạonên bởi niềm cảm thông sâu sắc của nhà văn với nỗi đau của những con người, nhữngcảnh đời bất hạnh trong cuộc sống Đồng thời, nhà văn còn thể hiện sự nâng niu, trântrọng những nét đẹp trong tâm hồn và niềm tin khả năng vươn dậy của con người dùtrong hoàn

cảnh nào Tùy vào từng thời kỳ văn học cũng như từng mãng thể loại nhất định mà giátrị nhân đạo được biểu hiện qua các tác phẩm văn học mang những đặc điểm và biểuhiện riêng biệt, nhưng nhìn chung giá trị nhân đạo là một trong những nội dung quantrọng của văn học Việt Nam.

Tố cáo xã hội: đây chính là cái hoàn cảnh chung mà ở đó nhân vật bị đẩy vàocác hoàn cảnh bi đát, đau khổ Thông thường ở phương diện tố cáo, các nhà vănthường thể hiện quan điểm lên án, phê phán với các tầng lớp thống trị, những kẻ ăntrên ngồi trốc, ỷ mạnh hiếp yếu, chà đạp cuộc sống con người và làm băng hoại các giá

trị đạo lý Trong truyện ngắn Chí Phèo, nhà văn Nam Cao đã dựng nên bức tranh xã

hội ở nông thôn Việt Nam trước cách mạng tháng 8, nổi bật là xung đột giai cấp giữađịa chủ cường hào với người nông dân bị áp bức phản ánh hiện cuộc sống Chí Phèo làđiển hình của người nông dân bị đẩy vào con đường lưu manh hóa Thông qua số phậnChí Phèo, Nam Cao tố cáo hiện thực xã hội Việt Nam lúc bây giờ đã khiến người nôngdân rơi vào hoàn cảnh khốn cùng và tha hóa

Ca ngợi: có thể ca ngợi một truyền thống tốt đẹp nào đó hoặc ca ngợi nhữngphẩm chất tốt đẹp của một con người hoặc một lớp người trong xã hội Đây chính là

những vẻ đẹp bị lấp vùi bởi sự thống trị, đàn áp Đến với trích đoạn Tắt Đèn, người

nông dân trong xã hội cũ gặp nhiều đau khổ bất hạnh là thế, nhưng vượt lên trênnhững đau khổ bất hạnh đó họ vẫn luôn giữ trọn những phẩm chất cao đẹp Dù hiệnthực có buồn thương nhưng nhân cách và phẩm chất cao quý của họ vẫn ngời sángtrong đêm tối khiến ta thêm tin yêu con người, cuộc sống Chị Dậu là hiện thân cho vẻđẹp tâm hồn người phụ nữ yêu thương chồng con, đảm đang tháo vát

Thương cảm, bênh vực: xuất phá từ việc phát hiện, khám phá được những nétđẹp ẩn tàng của nhân vật, hoặc nhận thức được hoàn cảnh đã đẩy những người tốt đẹp,lương thiện vào đường cùng, hoặc đẩy họ vào con đường tội lỗi nên các nhà văn bày tỏniềm thương cảm với họ, tạo ra những tình huống, hoặc xây dựng những nhân vật phụ

để làm chỗ dựa, bênh vực, che chở cho họ, giúp họ vượt qua những khó khăn, tháchthức và vươn lên khẳng định bản thân, khẳng định niềm tin, ước mơ và khát vọngtrong cuộc sống Biểu hiện cho sự thương cảm, bênh vực hiện lên thật rõ trong truyện

ngắn Tư cách mõ, Nam Cao đã bộc lộ sự trách móc vì chính xã hội đã đẩy người nông dân lương thiện rơi vào tha hóa trở thành “một thằng mõ đủ tư cách mõ” [3;257], và

thương cảm sâu sắc đối với số phận con người Sự xấu xa của anh Cu Lộ không phải

do bản chất của anh mà do khách quan bên ngoài tạo nên Cụ thể đó là sự xuống cấptrầm trọng của một bộ phận người trong xã hội đương thời, sự hạch sách, nhiễunhương của bọn thực dân địa chủ phong kiến Giọng văn của Nam Cao tuy vừa sắc

lạnh, tỉnh táo nhưng lại vừa đằm thắm trữ tình đầy thương cảm: “Không! Lộ sinh ra là con một ông quan viên tử tế, hẳn hoi Và chỉ mới cách đây độ ba năm, hắn vẫn còn

được gọi là anh cu Lộ” [3;259] Ẩn sâu đó người ta bắt gặp nhà văn trong nhân vật

như để thấu hiểu, cảm thông cho sự tha hóa của anh Cu Lộ Ngoài ra, giọng điệu triết

lí, đa sắc điệu cũng làm nên giá trị nhân đạo Tác giả đã đúc kết được nguyên nhân dẫnđến sự tha hóa của anh Cu Lộ nói riêng và những người thấp cổ bé họng trong xã hội

nói chung đó là vì: “Lòng khinh, trọng của chúng ta có ảnh hưởng đến cái nhân cách của người khác nhiều lắm” [3;265].

Chỉ ra con đường, lối thoát cho nhân vật: Đặc điểm này không hoàn toàn cótrong tất cả các tác phẩm Nó phụ thuộc vào nhận thức và khả năng dự đoán trước hiệnthực của nhà văn, nhờ đó nhà văn chỉ ra được con đường giải quyết những bế tắc của

số phận nhân vật, hoặc tạo ra những chi tiết viễn tưởng, kỳ ảo như một lối thoát chonhân vật khi mà mọi nẻo đường ở thực tại hay ở chốn nhân gian đều không có khả

năng thay đổi được hoàn cảnh Trong tác phẩm Vợ nhặt dù trong hoàn cảnh khó khăn

nhưng đâu đó vẫn hiện lên lấp lánh một niềm tin vào tương lai tươi sáng Niềm tin ấyđược thể hiện ở buổi sáng hôm sau Khi mọi người thức dậy buổi sáng hôm ấy khácvới những buổi sáng thường ngày Thức dậy chẳng ai bảo ai mỗi người một tay làmviệc nhà, Tràng dậy sau cùng thấy nhà của hôm nay tươm tất sạch sẽ quá Cái áng khôcong đã được kéo nước đầy ắp, người vợ của anh đang phụ mẹ chồng quét dọn nhàcửa xong lại nhổ những búi cỏ trong vườn Tràng cảm thấy anh phải có trách nhiệm vàgia đình nhỏ của mình rồi bữa sáng được dọn ra đó là niêu cháo lõng bõng nướcnhưng họ vẫn ăn rất vui vẻ Trong lúc ăn cụ Tứ còn nói chuyện tương lại với hai con

Cụ tính chỗ vườn kia sẽ nuôi một đàn gà, họ nói chuyện về tương lai với một niềm tinđổi đời Đang vui thì cháo hết, bà cụ Tứ mang lên một nồi chè khoản, hai vợ chồng

Tràng háo hức nhưng khi ăn miếng “chè” thì Thị phải nuốt cố vì nó quá chát Khổ đến

mức phải ăn cả cám nhưng có những nhà cám không có mà ăn Thế rồi tiếng trốnggiục thuế kêu lên, Thị kể về những người cướp xe thóc của giặc đầy đê và mang theo

lá cờ đỏ sao vàng Từ lúc đó trong đầu Tràng cứ phấp phới lá cờ đỏ sao vàng ấy Có lẽ

đó là con đường mà Tràng đang dần dần giác ngộ đi tới Nhà văn Kim Lân đã mở mộtcon đường tương lai mới cho nhân vật của mình

Những biểu hiện trên là các điểm cơ bản khi nói về giá trị nhân đạo trong mộttác phẩm văn học Qua đó phần nào giúp chúng ta dể dàng phân tích và làm rõ khiđược yêu cầu chỉ ra giá trị nhân đạo của tác phẩm

CHƯƠNG 2:

GIÁ TRỊ NHÂN ĐẠO TRONG TIỂU THUYẾT

TẤM VÁN PHÓNG DAO CỦA MẠC CAN

2.1 Ca ngợi tình cảm đạo lí con người

Mạc Can đã tiếp nối thật tự nhiên và đầy trách nhiệm chủ nghĩa nhân đạotruyền thống của nền văn học Việt Nam: Trực tiếp hướng về số kiếp con người theocách biểu hiện lòng xót thương đau đớn đối với con người và ca ngợi tình cảm đạo lícon người dù trong hoàn cảnh nào đi chăng nửa Đó là mạch nguồn chảy mạnh mẽtrong lòng văn chương dân tộc đã có từ xa xưa, qua Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, quaThạch Lam, Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, Nam Cao và rất nhiều nhà nghệ sĩ tên tuổikhác Trong một bối cảnh xã hội có nhiều rạn nứt và đổ vỡ như xã hội hiện đại hômnay, chỉ có các giá trị nhân văn cổ điển mới có khả năng cứu vãn thế giới Các giá trịnhân văn cổ điển lành tính sẽ xoa dịu, sẽ hàn gắn lại những tổn thương tinh thần to lớn

của con người hiện đại Thành công của Tấm ván phóng dao là một minh chứng đầy

sức thuyết phục

Ngoài việc theo đuổi đam mê viết văn, khán giả cả nước đã có nhiều dịp tiếpxúc với nhà văn Mạc Can qua vai trò là diễn viên, với những vai diễn trong các bộ

phim như: Đất phương Nam, Ván bài lật ngửa, Áo lụa Hà Đông,… Nhưng cho dù làm

nghề nào ông cũng dành nhiều tâm huyết và tình yêu nồng cháy Ông hồn nhiên vớimọi người, với đời, với cách viết văn, lối diễn xuất bởi mọi thứ đến với ông đều rất tựnhiên Dường như ông đã đến với văn chương bằng tình yêu chân thật nhất Điều này

được thể hiện trong tác phẩm Tấm ván phóng dao, người đọc có thể cảm nhận nhân

vật tôi trong tác phẩm chính là hiện thân của tác giả như một hình thức tự truyện chânthực Những câu chuyện cuộc đời ông dẫu buồn nhưng đầy lạc quan, dẫu sóng giónhưng đầy hài hước Nó khiến cho người đọc tin tưởng rằng dù trong hoàn cảnh khókhăn nhất nhưng chỉ cần có tin tưởng vào tình người, những giá trị tình cảm đạo lí thìtất cả đều có thể vượt qua

Tiểu thuyết Tấm ván phóng dao ca ngợi tình cảm của con người với nhau: tình

cảm gia đình, bạn bè, tình yêu, tình người, cùng với đạo lí làm người tất cả đan xenvào nhau truyền tải cuộc sống của Nam Bộ một thời Trong đó, tình cảm gia đình đượcnhà văn quan tâm đề cập nhiều trong tác phẩm Tình cảm của người mẹ, người chahiện lên thật thiêng liêng, cao quý luôn hiện hữu trong tâm khảm của nhân vật anh Ba

nói riêng và mỗi con người nói chung: “Lên non mới biết non cao, Có con mới biết công lao mẹ già!” , “Đi khắp thế gian không ai sánh bằng mẹ, Gian khổ cuộc đời ai nặng gánh hơn cha” Người cha trong tiểu thuyết là một ông bầu của gánh xiệc mang

tên Nghệ Tinh, nhưng mãi cũng không được thân vinh, ông đã lăn lộn với nhiều nghềnhư: hát rong, bán thuốc dạo, nhổ răng,…Người đàn ông ấy vẫn miệt mài với công

việc để mong sau cuộc sống gia đình đỡ vất vả hơn: “Trong đêm trường tĩnh mịch, tôi

thường thấy ông cặm cụi một mình chế biến những trò ảo thuật vui, lúc đó tôi thương cha tôi không kể xiết, ông là một nghệ sĩ cô đơn, trọng nghĩa khinh tài, khó ai hiểu được hết” [1;18] Dẫu gian khó, nhọc nhằn người đàn ông ấy đã vẫn giữ cốt cách khi nghèo khó, phóng khoáng, bộc trực và trượng nghĩa của người dân Nam Bộ: “Còn đám du thủ, du thực, chuyên môn móc túi sợ cha tôi như thần, nếu cha tôi trông thấy chúng nó móc túi ai, lập tức ông quên ông là nghệ sĩ, ông nhảy tới tóm cổ nó thoi liền ngay tại chỗ” [1;17] Nếu như người cha bộn bề với công việc mưu sinh nhưng đôi lúc

ông cũng hào phóng vô lo thì nhân vật người mẹ lại là người tần tảo sớm hôm, luôn longhĩ về tương lai của gia đình Bà chắt mót những đồng tiền dành dụm trong con heo

đất để phòng khi gánh hát ế ẩm: “Mẹ tôi không biết chữ, nhưng nhờ đi đây đi đó quá nhiều, cho nên nói chuyện rất hay, bà hay đi coi bói, sau đó thuộc tuồng, lại bói cho người khác…Mẹ tôi là người tằn tiện, chính bà đã dành dụm được một số tiền trong thời gian Cha tôi làm nghề bán thuốc để cho Cha lập gánh hát” [1;28], “Mẹ tôi coi bói như nói chuyện đời, việc nầy giúp bà có chút tiền mọn, lai rai bỏ vô con heo đất Con heo đất nầy Mẹ tôi mua đã lâu, để khỏi mua con heo đất khác, bà có một cãnh riêng , khi con heo đất “ăn no” bà đập một lỗ nhỏ dưới bụng nó moi lấy tiền ra, bà tiện tặn dán dán cái bụng nó lại bằng tờ giấy báo” [1;32] Ẩn sâu trong tâm khảm

người phụ nữ mộc mạc ấy là tình yêu thương con cái và mong muốn tất cả các con của

mình có tương lai tốt đẹp hơn: “Bà ao ước trong tưởng tượng, một cuộc sống khác cho cả gia đình Hàng đêm Mẹ ky cóp bỏ chút tiền lẻ vào con heo đất Tôi thầm xin lỗi

Mẹ, tôi cứ tưởng bà không thương tôi, không phải như vậy, chỉ vì tôi khó hiểu, mà bà

là người mộc mạc” [1;34].

Tiểu thuyết còn là một câu chuyện cảm động về tình cảm của anh em ruột thịt

Nhân vật anh Ba hết mực yêu thương em gái: “Khi ba anh em còn nhỏ, anh Ba là người gần em nhứt, anh cõng em qua những vũng nước mưa, anh hái cho em những trái bần xanh và những nhánh bông lục bình” [1;66] Đó còn là nỗi niềm thương xót,

dằn vặt khi thấy em gái mình hằng đêm phải đứng trước tấm ván phóng dao chịu đựng

những mũi dao sắc lạnh lao về phía mình: “Trò phóng dao, theo tôi nó không xuất phát từ xứ sở hiền hòa nầy, mà nó du nhập vào đây từ một nơi người ta ăn thịt người, nơi mà người ta quen việc phóng mũi dao tiêu diệt con mồi Biết bao nhiêu đêm tôi cứ suy nghĩ về cái sự vô lý của trò diễn đầy bạo lực nầy, một người đứng im cam chịu hàng chục lưỡi dao bén về phía mình, buồn nhất người đó lại là em gái tội nghiệp của tôi, nó như bị đóng đinh lúc còn sống” [1;33] Cũng như em gái, lúc nào anh cũng có

những hành động bản năng như muốn đỡ những lưỡi dao vô hình nào đó đang hướng

về phía mình Thương em gái, nhiều lần anh muốn nói với cha cái điều anh luôn chấtchứa trong lòng như một ám ảnh triền miên về bi kịch đau thương có thể sẽ xảy ra vàmuốn khuyên cha bỏ nghề Nhưng anh đã không nói được điều ấy để rồi cứ hàng đêm

phải chứng kiến cảnh những lưỡi dao nguy hiểm phóng về phía em gái trong nỗi đau

xót đứt ruột của chính mình và cả trong những dằn vặt đau thương: “ Giờ đây tôi đã biến thành kẻ lưu đày u tối, trong tiềm thức, tâm linh tôi như sương khói, nó cho thấy tôi là kẻ tội đồ, một kẻ thủ ác” [1;40] Cứ mỗi lần nhìn tấm ván phóng dao, đứng vịn

nó hàng đêm trong màn biểu diễn của người anh, anh đều cảm nhận dường như nócũng mang đầy thương tích như nỗi đau của con người, nỗi đau cứ trở đi trở lại trong

suốt cuộc đời của anh Những câu hỏi “tại sao” cứ lặp đi lặp lại như những lời tự vấn

đau thương và cuối cùng lắng đọng lại thành những suy tư day dứt về thói vô tâm củangười đời Người ta hoàn toàn có thể kéo khách bằng màn phóng dao nguy hiểm đểđảm bảo sự sống cho nhiều người bất chấp nguy hiểm có thể đến với cô em gái Ngay

cả khi đã có tuổi hai anh em họ vẫn thương yêu và nương tựa lẫn nhau, trao cho nhau

săn sóc vụng về: “Bà Tư ngưng lần chuỗi, chợt mĩm cười nheo mắt nhìn ra con đường nhỏ, ông Ba lụm cụm chở bằng xe xích lô, trên nệm xe có một cái máy truyền hình

“lạc son” không biết ông lượm hay mua rẻ ở đâu, tới tặng em mình…- Cái truyền hình nầy mà coi đá banh phải tốn thêm cái kính hiển vi, vậy mà còn rõ lắm, coi cho vui nhà vui cửa, coi quãng cáo sữa, nghe con nít khóc cười…cũng đở buồn nha bà Tư” [1;70] Bà Tư – người em gái rất thương anh Ba mình nên đã có ý định bán đi căn nhà, có tiền thì gởi anh Ba hộ thân vì anh đã lớn tuổi mà lại không có vợ con: “Anh nghe em thử tính như vầy coi được không, em tính bán căn nhà nầy, nghe nói sau khi phóng con đường lớn chạy ngang qua, nó sẽ có giá, em gởi anh Ba chút đỉnh hộ thân, anh già rồi mà trong tay không có gì hết, còn bao nhiêu em gởi cha mẹ mình, lúc tuổi già, phần em em sẽ vô sống trong tu viện với mấy dì phước” [1;181] Bằng hơi ấm của

tình thương hai con người này đã chống chọi được cái giá lạnh của tử thần, nương tựavào nhau để sống, cả hai vẫn cố nhoi lên, vực mình lên về phía vầng sáng hoài niệm

Ngoài ra, đâu đó ta thấy được tình yêu đôi lứa như tô điểm thêm sắc màu trongcuộc sống khó khăn những năm tạm chiếm Đó là tình yêu xuất phát từ trái tim của

nhân vật Phương đối với nhân vật anh Hai “lạnh lùng”, vượt lên trên mọi hoàn cảnh.

Phương vốn là con gái út của ông Quản - chủ rạp chiếu bóng nổi tiếng giàu có, bề thế,nhưng cô lại rất giản dị và không ra vẻ con gái nhà giàu Phương yêu nhân vật anh Hai

từ cái nhìn đầu tiên: “Phương đi với mẹ vòng chợ Trà Ôn, lúc sau gặp chiếc xe quảng cáo, Phương nói với mẹ “đi nhờ” xe về rạp, lúc nầy Phương mới có dịp nhìn gần

“người phóng dao” danh tiếng mà ai cũng hâm mộ Anh ta lạnh nhạt hầu như không biết có cô con gái nhà giàu ngồi cạnh mình: Một kẻ kiêu hãnh thấy ghét- Phương thầm nghĩ…nhưng sao lạ lùng, dù có ghét thật đó, nhưng đôi mắt cô không thể nào rời anh chàng lãng tử nầy cho được…” [1;102] Nhưng tình yêu của họ có quá nhiều trắc

trở vì Phương là con gái nhà giàu trong khi anh Hai chỉ là con trai của ông ông chủ

đoàn hát Nghệ Tinh nghèo xác, nghèo sơ: “Tôi biết tình yêu của chị dành cho anh tôi

lãng mạn, anh tôi cũng đã hết lòng yêu chị, yêu một cách mãnh liệt, nhưng khổ thay anh tôi là một “Hoàng tử” lang thang, nghèo hèn” [1;121] Tình yêu trong tiểu thuyết

vượt lên trên mọi hoàn cảnh, một tình yêu không toan tính nó xuất phát từ trái tim.Trải nghiệm tiểu thuyết người đọc có thể tin tưởng vào những thứ tình cảm vượt rakhỏi thực tại, thật đáng quý biết bao

Trong hành trình lang thang phiêu bạc của đoàn xiệc Nghê Tinh, những con

người như: chú Tài “say”, chú Bê, anh Tùng, anh Điệp, chú Tư Trắng, chú Ba Kim

Cương, chú Bảy Hơn, chú Thành,… những con người xa lạ nhưng xem nhau như mộtgia đình, hiện lên những tia sáng trong tình cảm của người với người Trong những tiahồi quang quá khứ, đáng kể nhất vẫn là Phương, chị Phương, mối tình đầu tuyệt vọng

và câm lặng của “Tôi” thời trẻ Phương là một vầng sáng thánh thiện nhất, thần tiên

nhất giữa một đời sống ô hợp, đầy tính vụ lợi và bạo lực Phương là một người duy

nhất, ngược hẳn với đám đông, không thích màn phóng dao, lần nào cũng “không cầm nổi xúc động” mỗi khi chứng kiến: “Mỗi khi chị thấy tôi khiêng tấm ván phóng dao quá sức tôi Cũng như chị trông thấy những lưỡi dao mỗi đêm bay về phía em tôi, khuôn mặt chị thoáng buồn, chị khóc” [1;111] Bởi cô nhìn ba con người ấy không phải như những diễn viên, mà như những phận người Nên cô mới thấy “chạnh lòng” trước “vẻ hốc hác đến tội nghiệp” của người phóng dao, mới cảm thấy “cô nhỏ” đứng trước tấm ván chắc là “hằng đêm cô khóc thầm” Phương chính là hiện thân của đức

từ tâm, lòng thương xót con người Cho dù rơi vào hoàn cảnh bi thảm nhất, con ngườivẫn tha thiết được sống chính là nhờ vào một niềm tin thiêng liêng và bất tử rằng tìnhthương nơi con người không bao giờ bị mất Đây mới là chỗ đến cao nhất, là cốt lõicủa tư tưởng tác phẩm

Tiểu thuyết Tấm ván phóng dao là câu chuyện cuộc đời của những con người

trôi dạt phiêu linh tìm kiếm miếng cơm manh áo ở Nam Bộ một thời Trong cuộc sốngbộn bề, tất bật áo cơm đâu đó vẫn hiện lên những giá trị tình cảm đạo lí cao đẹp

2.2 Cảm thông với số phận của con người

Lấy cảm hứng chủ đạo là số phận con người, Tấm ván phóng dao đã khắc họa

bi kịch của những thành viên trong một gia đình sống bằng nghề xiếc rong rày đây mai

đó ở miền Nam những năm tạm chiếm Tác phẩm viết về sự day dứt, dằn vặt đầy nhântính bằng giọng điệu ngậm ngùi chua chát Cảm thương cho kiếp người lang thang,

phiêu bạt “tối đâu là nhà, ngả đâu là giường”, cuộc sống của họ trôi nổi trên những

dòng sông, mái nhà của gia đình trên một chiếc ghe nhỏ Trên dòng sông ấy, con

người được thiên nhiên nuôi nấng qua ngày: “Trên bến dưới thuyền, cá mắm tôm cua vùng lục tĩnh Nam Bộ bên cạnh con người” [1;12] Nhưng họ lại chịu nhiều thiệt thòi

trong cuộc sống vô định, con cái họ không được học hành tử tế, tương lai với họ là từ

xa xỉ Nhà văn thấm thía cảnh sống của họ Ông đồng cảm với những số phận cơ cực,

cay đắng, nghèo hèn của những con người luôn khát khao kiếm tìm hạnh phúc Dườngnhư nhà văn đã lấy chính chất liệu cuộc đời mình, những mất mát, đau buồn của riêngmình để viết thật cảm động về những phận đời.

Tác phẩm là những trải nghiệm về những trang đời đau thương của những conngười bất hạnh thể hiện qua hồi ức của một đứa con trai (nhân vật Tôi) con chủ gánhxiệc Sac Lô Trần Tác giả như hoá thân vào nhân vật tôi, để trần tình những đau xót:

“Mẹ đâu có biết con rơi nước mắt vì những điều khổ tâm quá sức con, người mẹ bình thường nầy nào đâu đã biết mình sinh ra một con người dị tật, nó có một trái tim quá lớn Mưa vẫn rơi vào những tháng mười với tiếng trống và trò phóng dao, bên bãi sông cuối chợ sáng chiều, nỗi đau buồn trở lại bất cứ lúc nào trong cuộc đời sau nầy của tôi, một vở bi hài kịch trúc trắc” [1;26] Qua đó có thể cảm nhận được cả kiếp

nhân sinh đầy đau khổ của một lớp người nghèo hàng ngày phải âm thầm vượt quabiết bao những bi kịch đau đớn để tồn tại Viết ra những điều ấy, tác giả đã bộc lộ sựcảm thông về thân phận con người qua giọng văn rưng rưng niềm thương cảm và cũngđầy xót xa day dứt

Gia đình Sạc Lô Trần chính là đại diện tiêu biểu cho phận người lang thang, trôi

dạt: “Ở miền Nam vào tháng mười, thường có những cơn mưa như trút hết nước từ trên trời xuống đất, đó là một mùa khắc nghiệt với dân gánh hát, phiêu bạt trong mưa

và đói rã ruột” [1;14] Những thân phận trong Tấm ván phóng dao dường như đều

cùng chung cảnh ngộ, dù họ có cố gắng đến đâu thì cuộc sống của họ vẫn lâm vào giankhó, nhọc nhằn Người cha, một ông bầu gánh hát mang tên Nghệ Tinh, nhưng mãicũng không được thân vinh, cuối cùng phải sống bằng nghề nhổ răng dạo Người mẹnghèo luôn lo nghĩ về tương lai của gia đình nên đã chắt mót những đồng tiền dànhdụm trong con heo đất để phòng khi gánh hát ế ẩm nhưng vẫn không thoát khỏi cảnhnghèo Những đứa con, vì mưu sinh của gia đình, mỗi người phải chịu đựng nỗi đauriêng

Gắn với màn biểu diễn có khả năng thu hút người xem và đem lại thu nhập chogánh hát nghèo là màn biểu diễn phóng dao của bộ ba bi kịch: người anh hai phóngdao, đứa em gái nhỏ đứng trước tấm ván và anh ba ở phía sau vịn tấm ván Đó là banhân vật chính làm nên câu chuyện và chuyển tải cảm hứng chủ đạo của tác phẩm

Người anh hai trong con mắt đứa em trai dị tật đẹp như “một vị hoàng tử” nhưng cũng

phải chịu cảnh đói khổ cùng cực như mọi người Người anh điển trai này phải làm tròmua vui khán giả bằng màn phóng dao đầy tài hoa Công việc của anh hai hàng đêm làphải phóng những lưỡi dao bén ngót về phía tấm ván mà ở đó có đứa em gái của mìnhđang đứng Do công việc quá nguy hiểm, anh phải tuân thủ một kỷ luật của riêngmình, một kỷ luật quá nghiêm nhặt để phải thật tỉnh táo khi đối diện với nó Và điềutối kỵ đối với anh là không được mất tập trung dù chỉ là một phút Có lẽ vì vậy mà bề