sáng kiến kinh nghiệm phát huy tính tích cực của học sinh môn địa lý

sáng kiến kinh nghiệm phát huy tính tích cực của học sinh môn địa lý sáng kiến kinh nghiệm phát huy tính tích cực của học sinh môn địa lý sáng kiến kinh nghiệm phát huy tính tích cực của học sinh môn địa lý sáng kiến kinh nghiệm phát huy tính tích cực của học sinh môn địa lý sáng kiến kinh nghiệm phát huy tính tích cực của học sinh môn địa lý

Tổng kết kinh nghiệm :

DẠY HỌC BẰNG PHƯƠNG PHÁP PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH

MÔN ĐỊA LÝ

*********

*****

*

I/ ĐẶT VẤN ĐE À :

Như ta đã biết bản đồ là nguồn tri thức, là cuốn sách giáo khoa thứ hai của môn địa lí Ngày nay do việc đổi mới phương pháp dạy học " Lấy học sinh làm trung tâm" Bản đồ trở thành phương tiện quan trọng trong việc dạy và học đối với môn địa lí

Hệ thống bản đồ ở trường phổ thông ngày càng đa dạng, nhưng để phát huy tính tích cực của học sinh việc đó thật khó Vì phần lớn học sinh thường thích những môn tự nhiên hơn những môn xã hội, cùng với lí do khác như: học sinh thường mất kiến thức từ những năm trung học cơ sở về kỉ năng và khả năng sử dụng bản đồ Do đó xu hướng dạy học ngày nay là truyền - nhận, học sinh chưa tự tìm ra kiến thức từ bản đồ ở nhà, ở lớp, trên các lược đồ, sách giáo khoa hay Atlat

Giáo viên muốn phát huy tính tích cực của học sinh qua bản đồ, lược đồ, Atlat cần thiết phải:

Không chỉ coi bản đồ, Atlat, lược đồ là dụng cụ trực quan bình thường mà coi bản đồ , lược đồ là nguồn kiến thức hai Bản đồ, lược đồ,AtLat chứa đựng nội dung gì? Bằng cách nào để giảng dạy cho học sinh hiểu và có khả năng sử dụng bản đồ, lược đồ, AtLat , tranh ảnh một cách độc lập để tự tìm ra kiến thức, dù là cơ bản nhất Trong khi giáo dục là phát huy tính tích cực , sáng tạo, tự giác của học sinh, đem lại niềm vui, mạnh dạng trong phát biểu, xác định các đối tượng địa lý trên

bản đồ như: Vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên, phân bố dân

cư hay kinh tế…

Mỗi Thầy (Cô) không còn truyền đạt một chiều nữa mà Thầy (Cô) giữ vai trò chủ đạo, học sinh tự khám phá, tìm ra kiến thức, vận dụng những kiến thức đó vào thực tiễn Các bản đồ, lược đồ, AtLat tuy đơn giản nhưng có ưu điểm là dễ sử dụng,không tốn thời gian công sức để chuẩn bị, rất gần gũi với giáo viên và học sinh Mặc dù đơn giản nhưng giáo viên biết khai thác kiến thức và tổ chức tốt cho học sinh học tập thì các phương tiện trực quan tuy đơn giản cũng phát huy được tư duy của học sinh với mức độ tương đối cao

Từ đó, qua lý luận và thực tiễn, tôi thấy cần phải phát huy tính tích cực của học sinh qua các bản đồ, lược đồ, Atlat Cách này chỉ áp dụng với những dạng bài phù hợp Qua sáng kiến nhỏ nhoi này của bản thân, tôi hy vọng sẽ phát huy được tính chủ động học tập, sáng tạo hứng thú trong giờ học địa lí

của học sinh, nâng cao khả năng khai thác và khám phá kiến thức kênh hình để hổ trợ tốt cho việc học kênh chữ của sách giáo khoa

II/ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:

A LÍ LUẬN CƠ BẢN:

- Trước hết, hệ thống bản đồ giáo khoa có một vị trí quan trọng trong qua trình dạy học trên lớp, bản đồ, lược đồ, Atlat là nguồn tri thức địa lí phong phú đa dạng, được chia thành hai loại:

+ Bản đồ điạlí tự nhiên

+ Bản đồ địa lí kinh tế xã hội

Bản đồ, lược đồ, Atlat có những phương pháp thể hiện riêng, phù hợp với mục đích riêng, với lí luận dạy học địa lí hiện đại

- Kế đến, cũng thuộc về bản đồ, lược đồ, Atlat có những bản đồ câm và bản đồ để trống Trên các bản đồ này, người ta chỉ vẽ lưới kinh vĩ tuyến, các đường biên giới, lãnh thổ, đường bờ biển, các hệ thống sông ngòi chính, các đô thị lớn Các bản đồ câm thường để kiểm tra kiến thức bản đồ và sử dụng bản đồ, Atlat của học sinh, củng cố kiến thức cho học sinh

B CÁCH THỨC TIẾN HÀNH:

1) Phần chuẩn bị và thực hiện của học sinh:

Để việc sử dụng bản đồ, lược đồ, Atlat phát huy được tính tích cực của học sinh đạt hiệu quả cao, giáo viên yêu cầu học sinh như sau;

- Yêu cầu chuẩn bị việc học tập ở nhà của học sinh, thực chất là một giai đoạn chuyển tiếp của tiết học trên lớp, giai đoạn này không có sự hướng dẫn của giáo viên, thể hiện tính độc lập của học sinh

Do các bài học thường dài nên học sinh phải xem bản đồ, lược đồ, Atlat ở nhà trước cùng với những yêu cầu cụ thể do giáo viên đưa ra để học sinh tự giải quyết các vấn đề ấy ở nhà

- Xác định được mục đích đọc bản đồ, Atlat để làm gì? Đọc như thế nào?

- Cần đọc kỉ bản chú giải và hệ thống kí hiệu của bản đồ để khám phá ra kiến thức cơ bản như: vị trí của hiện tượng, mối quan hệ của các hiện tượng, sự phân bố của các hiện tượng hay sự thay đổi hiện tượng

- Tự trả lời những câu hỏi của sách giáo khoa liên quan đến bản đồ, lược đồ, Atlat

và lưu lại ở bài tập của học sinh dù chưa thật hoàn mỹ

- Mang theo những bản đồ và Atlat có liên quan đến bài học

- Học sinh phải tự trả lời những câu hỏi dù sơ lược.

2) Phần chuẩn bị và thực hiện của giáo viên:

- Môn địa lí có những đặc trưng phân biệt gắn liền với bản đồ, vì vậy, trước tiên giáo viên cần xác định được phép chiếu trên bản đồ ( mỗi phép chiếu có những ưu nhược điểm riêng),

vì vậy khi sử dụng giáo viên cần phải tuỳ theo mục đích yêu

cầu của bài dạy để chọn bản đồ hay Atlat, phương pháp chiếu này hay phương pháp chiếu khác cho phù hợp

- Căn cứ hệ thống phân loại và kí hiệu trên bản đồ để phát huy tính tích cực, khám phá học sinh để đạt hiệu quả cao nhất từ bản đồ treo tường, Atlat hay bản đồ sách giáo khoa: Cấu trúc của kiểu bài này như sau: Để chuẩn bị giờ học của học sinh có hiệu quả, ngoài ổn định lớp, kiểm tra sĩ số của học sinh, giáo viên cần :

+ Kiểm tra công việc chuẩn bị của học sinh ở nhà, trả lời câu hỏi sách giáo khoa, chuẩn bị Atlat, bản đồ, để bước vào bài mới( giáo viên nên đưa ra thang điểm cụ thể để kiểm tra bài cũ và việc chuẩn bị bài mới của học sinh) Có những hình thức phạt hoặc khiển trách những học sinh không soạn bài ở nhà, không chuẩn bị dụng cụ trực quan…

+ Sau khi kiểm tra đánh giá những công việc chuẩn bị bài mới, bài cũ của học sinh ở nhà Giáo viên đặt câu hỏi nêu vấn đề dẫn dắt học sinh dựa vào việc quan sát bản đồ, lược đồ, Atlat … Để hướng dẫn học sinh nhận thức tìm ra những kiến thức mới, những kiến thức chính của bài Trong cách đặt câu hỏi giáo viên có thể dùng phương pháp nêu vấn đề đặt ra những tình huống dẫn dắt học sinh giải quyết vấn đề dựa trên những dụng cụ trực quan Qua đó giáo viên còn định hướng tiết học cho học sinh

+ Giáo viên có thể trình bài một vài vấn đề cơ bản, rồi đặt câu hỏi gợi ý cho học sinh tiếp tục khai thác bản đồ Atlat và lược đồ sách giáo khoa để chứng minh và bổ sung kiến thức, năm được toàn bộ vấn đề cần lĩnh hội Chú ý là câu hỏi củahọc sinh phải đa dạng và phong phú về hình thức, phải có sự logic với những câu hỏi trước đó và nội dung của bài học, hướng dạy của giáo viên cũng như trọng tâm kiến thức của bài dạy

+ Chỉ dẫn dắt học sinh làm việc ( vai trò người thầy ở đây là tổ chức , hướng dẫn , điều khiển nêu những vấn đề chính để học sinh tự khám phá kiến thức ) Học sinh tự trả lời các câu hỏi, tự phân tích bản đồ, lược đồ, Atlat để nắm được kiến thức trọng tâm và nội dung bài học, học sinh có thể lấy những kiến thức ngay thực tế để so sánh, phân tích với nội dung được rút ra từ dụng cụ trực quan

+ Giáo viên cần chuẩn bị vạch định: Học sinh nêu lên trình tự để phân tích kiến thức và tiến hành công việc dưới sự hướng dẫn của giáo viên, có thể dùng phương pháp đàm thoại gợi mở, cũng có thể giáo viên làm mẫu( trong những tiết đầu thực hiện rồi cho hcọ sinh từng tự tiến hành những công việc yêu cầu của đề bài( đề mục, tựa bài) Đây là phần chiếm thời gian nhiều nhất trong tiết học do học sinh phân tích số liệu

so sánh, tổng hợp từ các bản thống kê của bản đồ, Atlat, lược đồ sách giáo khoa Qua phần này giáo viên khai thác kiến thức kinh nghiệm của bản thân học sinh bổ sung làm cho kiến thức địa lí của học sinh thêm phong phú, qua đó còn rèn luyện kỉ năng, kỉ xảo cho học sinh

+ Giáo viên trình bày toàn bộ hệ thống những vấn đề cơ bản theo một sơ đồ định trước Sau đó đặt ra một hệ thống

câu hỏi để học sinh trả lời Cũng có thể gợi ý cho học sinh tìm

ra sơ đồ hệ thống nhằm củng cố và hoàn thiện những tri thức dựa trên những câu hỏi và học sinh xác định trên bản đồ, Atlat, lược đồ một lần nữa để học sinh nắm vững kiến thức

- Cuối giờ học giáo viên cho học sinh phát biểu những trọng tâm của vấn đề nghiên cứu Sau đó, giáo viên bổ sung và ghi lại( lưu bảng) bằng sơ đồ hoá những kiến thức vừa tìm hiểu

* Chú ý:

- Giáo viên cần hình thành cho học sinh thói quen chuẩn bị bài ở nhà, xem bản đồ, Atlat, lược đồ, khả năng tự ghi và trình bày vấn đề( phát biểu)

- Giáo viên cần hướng dẫn câu hỏi của học sinh đi vào trọng tâm của bài dạy, tránh dạy tràn lan, không hiệu quả, ổn định trật tự giáo viên gợi ý, học sinh đặt những câu hỏi để mở rộng vấn đề đến hết

C BÀI DẠY MINH HOẠ CỤ THỂ:

- Địa lý 12: Bài Đồng Bằng Sông Cửu Long- vấn đề sử dụng và cải tạo tự nhiên

1) Ổn định:

2) Kiểm tra bài cũ và việc chuẩn bị bài mới của học sinh: 3) Nội dung bài mới:

- Giáo viên vào bài diễn giảng và đặt vấn đề: Đồng Bằng Sông Cửu Long là vùng

được thiên nhiên ưu đãi nhưng vấn đề sử dụng tài nguyên thiên nhiên và cải tạo tự nhiên ở đây như thế nào?

- Nêu đặc điểm tự nhiên của ba phần (Thượng châu thổ, phần hạ châu thổ, phần rìa)

- Dựa vào bản đồ phần thượng châu thổ cao hơn hai phần còn lại, hạ châu thổ ngập nước

- Dựa AtLat nêu đặc điểm khí hậu Vùng đồng bằng Sông Cửu Long , hệ thống sông ngòi của đồng bằng ?

- Học sinh nêu khí hậu nhiệt đới ẩm , tính chất cận xích đạo của khí hậu sông ngòi chằng chịt …

- Phân tích đặc điểm đất đai của vùng dựa vào lược đồ sách giáo khoa , bản đồ

- Nêu đặc điểm phân bố đất : Phù sa ngọt , đất mặn , nhiễm phèn, lợ …

- Dựa vào AtLat phân tích tài nguyên sinh vật khoáng sản của vùng ?

- Sinh vật có hai phần chủ yếu : Thực vật , động vật ( rừng tràm , rừng ngập mặn , động vật phong phú , nhưng klhoáng sản ít : Có than bùn vật liệu xây dựng , dầu khí )

@ Lưu ý :

- Giáo viên chuẩn bị các loại bản đồ AtLat , lược đồ trước

ở nhà

- nếu học sinh phân tích trên bản đồ thiếu gọi học sinh khai thác bổ sung hoặc giáo viên bổ sung

D ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THU ĐƯỢC:

- Học sinh hứng thú học tập hơn , năng động hơn , tích cực xây dựng bài giảng , không khí lớp học sôi động hơn , học sinh có thể tranh luận những vấn đề đúng và sai , dễ dàng lĩnh hội những kiến thức đúng đắn

- Tránh được sự tiếp thu một chiều giáo viên trình bày học sinh nhận , tạo thói quen cho học sinh mạnh dạn phát biểu nâng cao khả năng trình bày vấn đề cũng như bảo vệ quan điểm của mình , rèn luyện kỉ năng sử dụng bản đồ , kỉ năng sử dụng ngôn từ để trình bày vấn đề địa lý

 Thái độ học tập của học sinh có thay đổi, học sinh hứng thú hơn trong giờ học Địa Lý

III KẾT LUẬN :

- Qua những kinh nghiệm đã trình bày Tôi chỉ đề cập đến vần đề bản đồ , AtLat , lược đồ , sách giáo khoa để phát huy tình tích cực của học sinh , tạo sự hứng thú sáng tạo cảu học sinh trong giờ địa lý Trong quá trình sử dụng đố dùng dạy học trên Tôi còn kết hợp sử dụng một số phương pháp như : Diễn giảng , phát vấn , đàm thoại gợi mở ,so sánh … Theo ý kiến và kinh nghiệm của bản thân : Khoa học địa lý là môn khoa học có đối tượng nghiên cứu rộng lớn , vì vậy phải phát huy tính tích cực của học sinh thông qua bản đồ , AtLat , lược đồ để học sinh lĩnh hội kiến thức địa lý tốt hơn Tôi cảm thấy hài lòng qua sự phân tích ưu và khuyết điểm , kết quả tương đối khả quan về tính rèn luyện kỉ năng ,kỉ xảo cho học sinh , nắm bắt vận dụng kiến thức , học sinh làm việc nhiều hơn

IV KINH NGHIỆM RÚT RA TỪ THỰC TIỂN :

- Giáo viên phải chuẩn bị rất chu đáo từ công việc trước và trong giờ lên lớp

- Xây dựng cho học sinh nền nếp học tập , thí quen tự lực , trình bày vấn đề , bảo vệ ý kiến của mình

- Giáo viên định rõ trọng tâm bài giảng

- Học sinh ghi bài ít nhưng nắm bắt kiến thức nhiều

- Học sinh biết sử dụng bản đồ , AtLat , lược đồ áp dụng kiến thức vào thực tiển

Trên đây là những kinh nghiệm của bản thân trong quá trình dạy học môn địa lý ở trường trung học phổ thông mà nhất là học sinh sinh lớp 12 Tuy nhiên đối với năm học

2007-2008 để cho phù hợp với phương thức kiểm tra trắc nghiệm thì chúng ta phải có những thay đổi nhất định trong phương pháp dạy học cũng như phương pháp học tập của học sinh Đây là những kinh nghiệm của cá nhân trong đó cũng không khỏi những thiếu xót và hạn chế rất mong được quí đồng nghiệp đóng góp thêm để ngày càng hoàn thiện hơn

Chân thành cảm ơn

Tam Bình, ngày 9 tháng 9 năm 2007

Người viết

HỒ TRỌNG

NHÂN