LÝ LUẬN CHUNG VỀ TINH THẦN NỮ QUYỀN TRONG TIỂU THUYẾT

Theo các nhà nghiên cứu thì quá trình phát triển của chủ nghĩa nữquyền được chia làm ba làn sóng nữ quyền đó là: Làn sóng nữ quyền thứ nhất The first Wave of feminism diễn

MỞ ĐẦU

Văn học và một tiến trình luôn vận động và biến đổi không ngừng Ở mỗi giaiđoạn nhất định văn học luôn đạt được những thành tự nhất định và tạo dấu ấncho nèn văn học thời kì đó Xét riêng ở Việt Nam, thành tựu của văn học quacác thời kì có nhiều thay đổi, nếu như ở giai đoạn 1932 – 1945 là Thơ Mới;

1945 – 1975 là thơ và kí thì sau 1975 là sự lên ngôi của tiểu thuyết; đặc biệt làgiai đoạn sau đổi mới tiểu thuyết ngày càng chứng tỏ được sức ảnh hưởng của

“thể loại cái” của văn học với các khuynh hướng nổi trội, bao trùm lên các vấn

đề mới và cấp bách của con người hiện đại Tiểu thuyết Việt Nam đầu TK XXIlà sự cách tân triệt để trong xu thế hội nhập với văn học toàn cầu với việc ngấpnghé bước vào kĩ thuật viết hậu hiện đại, được gọi là tiểu thuyết Việt Nam hậuhiện đại Theo đó, tiểu thuyết xuất hiện với bốn khuynh hướng chính sau: Tiểuthuyết tân lịch sử; Tiểu thuyết hiện sinh; Tiểu thuyết tính dục và Tiểu thuyết nữquyền Trong đó, tiểu thuyết nữ quyền bắt nguồn từ tinh thần nữ quyền xuấthiện ở Việt Nam những năm đầu thế kỉ XX và dần lên ngôi, trở thành mộtkhuynh hướng văn học nổi bật từ sau năm 1986 Đây là một bước đi tất yếu củavăn học bởi lẽ trong thời kì hội nhập, vấn đề về quyền phụ nữ ngày càng đượcquan tâm và trở thành chủ lưu trong dòng chảy chung của văn học ở các nướcphương Tây Điều này đã cuốn các tác giả nữ Việt Nam vào con đường cần phảiđưa vấn đề về quyền phụ nữ ra xem xét để từ đó hướng đến giải phóng phụ nữtrên nhiều phương diện Tiểu thuyết nữ quyền ở Việt Nam gắn với tên tuổi củanhững tác giả nữ như: Y Ban (Xuân Từ Chiều, Trò chơi hủy diệt cảm xúc); LýLan (Tiểu thuyết đàn bà); Đoàn Minh Phượng (Mưa ở kiếp sau); Võ Thị XuânHà (Trong nước giá lạnh) Mỗi tác giả, mỗi tác phẩm đều có những cách tiếpcận vấn đề nữ quyền khác nhau và tạo nên được chỗ đứng riêng cho dòng vănhọc này Có thể nói, tiếng nói nữ quyền là một làn sóng mới tạo nên diện mạocủa tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TINH THẦN NỮ QUYỀN TRONG TIỂU THUYẾT

1.1 Vấn đề nữ quyền và văn học nữ quyền

1.1.1 Khái niệm “nữ quyền”

Khái niệm nữ quyền ( Feminism, women’s right) “gắn liền với hoạt độngchính trị và xã hội, sinh ra từ ý thức về sự bình đẳng trên phương diện giới Nóimột cách khái quát, khái niệm này chỉ quyền lợi về chính trị và xã hội của ngườiphụ nữ Thông qua những hoạt động đấu tranh chính trị và xã hội, giới nữ đòilại những lợi ích chính đáng của mình để đạt đến sự bình đẳng với nam giới”.Đây là một trong những khái niệm tiến bộ, được phổ biến rộng trên phạm vitoàn thế giới

Ý thức về vấn đề nữ quyền đã được manh nha từ hàng ngàn năm trước,nhưng phải đến khi chủ nghĩa nữ quyền ra đời thì nữ quyền với tư cách là mộtkhái niệm mới chính thức xuất hiện và trình làng trước toàn thể xã hội trên thếgiới

1.1.2 Chủ nghĩa nữ quyền

Chủ nghĩa nữ quyền là “một tập hợp của các phong trào và ý thức hệ nhằm mục đích xác định, xây dựng và bảo vệ quyền lợi chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội bình đẳng cho phụ nữ”

Chủ nghĩa nữ quyền chính là sản phẩm của phong trào cách mạng tư sảncận đại, với bề dày lịch sử hơn 200 năm Có sự xuất hiện của chủ nghĩa này là

do sự bất bình đẳng về giới, vì nữ tính từ xưa đến nay luôn bị áp bức về chínhtrị, và luôn bị xã hội chèn ép, nhấn chìm, không có tiếng nói trong mọi mặt Vềkinh tế thì cam chịu nghèo khổ, phải chịu phụ thuộc vào đàn ông; về văn hóa bịnam tính tước đoạt; ngay cả trong vấn đề hôn nhân – gia đình phụ nữ cũngkhông có quyền định đoạt.Tất cả những điều này đã trở thành nguyên nhân làm

dấy lên các cuộc đấu tranh đòi quyền lợi cho người phụ nữ từ mô hình nhỏ chođến bùng phát dữ dội Tiêu biểu có thể kể đến là: cuộc đấu tranh ở Pháp vàotháng 10 năm 1789 một nhóm phụ nữ Paris xông thẳng vào trụ sở Quốc dân đạihội đòi quyền nam nữ bình đẳng là cuộc đấu tranh khởi đầu cho sự vùng lên củaphụ nữ; hay là sau đại chiến thế giới thứ 2 hàng loạt các nước trên thế giới đềuxác nhận nam nữ bình quyền trong Hiến pháp,

Chủ nghĩa nữ quyền là một hiện tượng hết sức phức tạp, mang tính lịch sử, dântộc và tùy thuộc vào mỗi quốc gia, mỗi dân tộc mà vấn đề nữ quyền ở mỗi nơilại khác nhau Theo các nhà nghiên cứu thì quá trình phát triển của chủ nghĩa nữquyền được chia làm ba làn sóng nữ quyền đó là:

Làn sóng nữ quyền thứ nhất (The first Wave of feminism) diễn ra vàocuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX, đây là giai đoạn nổi bật với phong trào quyềnbầu cử của người phụ nữ Và ở giai đoạn các chị em phụ nữ còn đấu tranh đòicác quyền lợi khác như: Được tăng lương, được giảm giờ làm, được quyền thamgia nhiều ngành nghề khác nhau,

Làn sóng nữ quyền thứ 2 (The second Wave of feminism) đây là giaiđoạn vận động cho bình đẳng pháp lý và xã hội đối với phụ nữ Diễn ra từ 1918-1968, do nữ nhà văn sỹ Pháp Simone de Beauvoir khởi xướng với sự ra đời củatác phẩm Giới tính thứ hai (Le deuxième sexe/ The Second Sex) đây được xem

là “bản tuyên ngôn nữ quyền” Tác phẩm này chính là phát súng khởi đầu cho

làn sóng đấu tranh thứhai, đưa đến các phong trào đấu tranh chống lại những ápchế phi lí của nền văn hóa phụ quyền bấy lâu nay, phủ nhận những quyền lợihợp pháp của phụ nữ và đề xuất những biện pháp nhằm đẩy lùi sự bất bình đẳnggiới trong xã hội

Làn sóng nữ quyền thứ 3 (The third Wave of feminism) đây là sự tiếp nốivà phản ứng lại đối với những thất bại về mặt nhận thức của hai làn sóng nữquyền trước đó và được bắt đầu từ những năm 1990

Nhìn nhận từ sự phát triển của chủ nghĩa nữ quyền mà tiêu biểu là qua ba lànsóng đấu tranh ở từng thời kì đã cho thấy tôn chỉ của chủ nghĩa này là đấu tranhcho quyền lợi hợp pháp của người phụ nữ.

1.1.3 Phê bình nữ quyền

Phê bình nữ quyền (Feminist criticism) “Là một trường phái phê

bình văn học thoát thai từ phong trào chính trị xã hội, phát triển mạnh mẽ vào giữa thế kỷ XX, chủ trương xác lập một nền mỹ học, lý luận văn học và sáng tác văn học riêng cho nữ giới” Phê bình nữ quyền đã tiếp thu các tiền đề lý thuyết

như chủ nghĩa hiện sin, chủ nghĩa cấu trúc, và trong đó ba ngọn nguồn líthuyết quan trọng nhất là chủ nghĩa giải cấu trúc, phân tâm học và chủ nghĩaMarx

Phê bình nữ quyền chính là sản phẩm của chủ nghĩa nữ quyền hiện nay.Phong trào phê bình nữ quyền xuất hiện vào cuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX,nhưng bắt đầu thịnh hành vào cuối năm 1960 và đầu năm 1970 Trường pháiphê bình nữ quyền nỗ lực lý thuyết hóa các phong trào tranh đấu cho nữ quyềnrầm rộ trong xã hội phương Tây lúc bấy giờ, mặt khác đưa ra những phát hiệntáo bạo về việc tìm hiểu bản sắc của nữ giới, xác định một thứ mỹ học riêng củanữ giới, Tác phẩm " Một căn phòng cho riêng mình" (1929) của Virginia Woolf được coi như " sách vỡ lòng " của phê bình nữ quyền, tác phẩm đã cho ta

thấy được tầm quan trọng của nữ quyền Và đặc biệt tác phẩm “Giới tính thứ hai” của Simone de Beauvoir đây được coi là tác phẩm đánh dấu sự hiện diện,

mở đầu chính thức thật sự cho phong trào phê bình nữ quyền Đây chính là tácphẩm kinh điển của chủ nghĩa nữ quyền, với sự phân tích về nhiều mặt bị ápbức và với những yêu cầu cao hơn về việc giải phóng phụ nữ, tác phẩm còn cótác dụng đẩy phong trào phụ nữ chuyển sang một giai đoạn mới.Và thông quatác phẩm của mình, nữ nhà văn Pháp đã kêu gọi các nhà văn sĩ khác hãy dùngngôn từ làm vũ khí đấu tranh chống lại sự khống chế của nam giới Hưởng ứng

tinh thần này, đến đầu những năm 60 của thế kỉ XX hàng loạt bài viết ra đờiđánh dấu sự xuất hiện mạnh mẽ và tiếp diễn sôi nổi của phong trào phê bình nữquyền.

Phê bình nữ quyền tuy là một trường phái khá mới mẻ, nhưng đã pháttriển hết sức mạnh mẽ và chiếm vị trí ngày càng quan trọng trong đời sống tưtưởng nhân loại

1.1.4 Văn học nữ quyền và tiếng nói nữ quyền trong tiểu thuyết Việt Nam thế kỉ XXI

Văn học nữ quyền là trường phái văn học chỉ do tác giả nữ sáng tạo ra làchính, các tác phẩm này lấy người phụ nữ làm trung tâm của tác phẩm văn học,nói về phụ nữ,phục vụ cho một ý kiến hay lí lẽ nào đó của phụ nữ Các tác phẩmtrong trường phái này như đều nhằm bộc lộ tư tưởng đấu tranh vì sự tự do, bìnhđẳng và quỳên lợi của người phụ nữ trên tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xãhội, ngay cả vấn đề bị cấm kỵ như vấn đề tình dục Nó khẳng định nữ giới là

một cá nhân tự mình, cần sống cho mình, tự công nhận mình như đàn ông đang

sống, đang làm; thậm chí sống độc lập, tự chủ về mọi mặt và không cần đàn

ông, chứ không phải sống vì người khác, cho người khác, theo người khác, phục

vụ người khác, không thể sống mãi trong tư cách “là người đàn bà thực sự” như

đàn ông đã kiến tạo, ấn định hoặc đợi đàn ông thừa nhận, hợp thức hóa mà phải

là một “người đàn bà bình thường”.

Trước khi chủ nghĩa nữ quỳên thật sự ảnh hưởng đến nền văn học trước

ta, thì các sáng tác của các nhà thơ, nhà văn trung đại cũng đã từng có dấu hiệumanh nha của tinh thần nữ quỳên như những sáng tác của Hồ Xuân Hương, bàHuyện Thanh Quan, song những biểu hiện phản kháng với những bất côngtrong xã hội đối với người phụ nữ trong văn học truyền thống còn yếu ớt.Những bước đi theo hướng này vẫn còn chưa dứt khoát, rõ ràng và vẫn còn bịkìm hãm về chế độ thời ấy nên tinh thần nữ quyền vẫn chưa được thể hiện ra

Phải trải qua một giai đoạn dài, nhất là từ sau năm 1986, khi đất nướcchính thức bước vào công cuộc đổi mới thì nữ quyền mới trở thành một vấn đềtrung tâm và tinh thần nữ quyền mới dần trở thành một khuynh hướng văn họcnổi bật ở Việt Nam, đặc biệt là từ đầu thế kỷ XXI Đây chính là giai đoạn trỗidậy của hàng loạt các cây bút nữ, hàng loạt tác phẩm văn học nữ quyền trìnhlàng, có sự phát triển mạnh mẽ này là từ chính sự nhận thức về giá trị conngười, về quyền sống, quyền cá nhân và xu hướng toàn cầu hóa đã đem lạinhững cơ hội và thách thức cho người Việt Nam nói chung và phụ nữ Việt Namnói riêng Đây cũng là một xu thế tất yếu của thời đại khi người phụ nữ trở

thành : “chủ thể ngôn từ, chủ thể trải nghiệm, chủ thể tư duy, chủ thể thẩm mỹ”.

Ngoài ra, còn do khát vọng giải phóng phụ nữ trên nhiều phương diện, nênnhiều cây bút nữ Việt Nam đã quyết định khẳng định quyền của phụ nữ thôngqua văn chương Đây cũng chính là cơ sở để tinh thần nữ quyền mới thật sự trởthành một dòng văn học có chỗ đứng riêng trong văn học Việt Nam Những câybút nữ tài năng cho dòng văn học này có thể kể đến như : Võ Thị Xuân Hà, YBan, Dạ Ngân, Lý Lan, Vi Thùy Linh, Nguyễn Thị Thu Huệ, họ đã khám phánhững góc cạnh mới mẻ về người phụ nữ, chạm đến những ngõ ngách về đời tưngười phụ nữ từ chính cái nhìn của người phụ nữ để qua đó đấu tranh, đánh

thức cái quyền phụ nữ trong mỗi “người đàn bà bình thường”.

Đặc biệt ở thể loại tiểu thuyết thì sự tác động của chủ nghĩa nữ quyền

cũng khá mạnh mẽ Sau 1986, các tiểu thuyết mang tiếng nói nữ quyền ra đời

rất nhiều, cứ hễ nhà văn nữ nào cầm bút thì ít hay nhiều các sáng tác đó đềumang cảm hứng nữ quyền và trong đó nhiều tác phẩm vang dội, đem lại nhiềugiá trị Nhưng phải nói là đầu thế kỉ XXI mới chính là giai đoạn ta ghi nhận sựbùng nổ mạnh mẽ của hàng loạt tiểu thuyết nữ quyền xoay quanh đè tài về bikịch đời tư của người phụ nữ sau chiến tranh, về những giá trị và quyền lợi,quyền bình đẳng của người phụ nữ Các biểu hiện ý thức về giá trị nữ giới;khẳng định cái tôi; khẳng định sự độc lập phụ nữ; công khai tuyên chiến đả phá

phụ quyền và tính dục nữ thể hiện cái bản ngã,sự chủ động trong tình dục chưabao giờ được quan tâm, khai thác nhiều và xoáy sâu, chạm tới cả những vùngkiêng kỵ như bây giờ cả Và chính sự đổi mới trong việc thay đổi mạnh mẽ về

tư duy, cách nhìn nhận và cách tân nghệ thuật của các tác phẩm tiểu thuyết trong

giai đoạn này, đã cho ta thấy được sự vươn mình, “làm mới” chính mình không

ngừng của tiểu thuyết Và ta còn thấy rằng tính dân chủ ngày càng được thể hiện

rõ nét cho nên nền văn học cũng ngày càng đa sắc và mạnh mẽ hơn bao giờ nhờtiếng nói nữ quyền Các tiểu thuyết tiêu biểu về tiếng nói nữ quyền trong đầu

thế kỉ XXI có thể kể đến như: Xuân Từ Chiều của Y Ban, Gia đình bé mọn của

Dạ Ngân, Tiểu thuyết đàn bà của Lý Lan, Mưa ở kiếp sau của Đoàn Minh Phượng,

1.2 Khái quát về tiểu thuyết Đàn Bà của Lý Lan – Tiểu thuyết gia đình

bé mọn của Dạ Ngân

1.2.1 Lý Lan và tiểu thuyết “Đàn bà”

1.2.1.1 Tác giả Lý Lan

Lý Lan (16/7/1957) là một nữ nhà văn, nhà thơ và dịch giả tiếngAnh của Việt Nam.Sinh ra ở huyện Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương Mẹ của bàlà người Hoa, nên bà mang trong mình hai dòng máu Hoa Việt Hiện tại bà đangsinh sống tại Mỹ cùng chồng mình là Mart steward, một giáo sư người Mỹ

Thuở nhỏ, Lý Lan học ở trường làng tại Bình Dương khoảng một năm.Sau khi mẹ qua đời, bà theo cha về sống ở Sài Gòn – Chợ Lớn Từ đó, cho đếnkhi học hết đại học bà đều học tại thành phố này, nên bà gắn bó rất sâu sắc vớimảnh đất Sài Gòn này vô cùng Đến mức bà đã đặt đựa cho một tập tùy bút của

mình là “Sài Gòn Chợ Lớn rong chơi”.

Lý Lan đến với văn chương từ chính niềm yêu thích của mình, mặc dùkhông thi đậu để trở thành sinh viên khoa văn, nhưng cô sinh viên khoa ngoại

ngữ vẫn chưa bao giờ từ bỏ niềm đam mê của mình, cô càng quyết tâm muốntrở thành nhà văn Từ 1980 Lý Lan bắt đầu dạy ngoại ngữ ở trường Trung học

của một nhà văn chuyên nghiệp

Lý Lan có cơ ngơi Văn học khá đồ sộ và để lại nhiều tác phẩm có dấu ấn

và tiếng vang lớn trong giới Văn học Có thể kể đến như :Truyện dài đầu tay của Lý Lan năm 1978 Tập truyện ngắn đầu tay Cỏ Hát , năm Tập truyện thiếu nhi Ngôi Nhà Trong Cỏ năm 1984, tập thơ Là Mình năm 2005 được giải thưởng thơ Hội Nhà Văn TP HCM Tùy bút Cổng trường mở ra của Lý Lan được in trong Sách giáo khoa lớp 7, tập 1 của Việt Nam.Truyện ngắn con ma, đêm không chiến, Trong số đó, nổi bật hơn hết, tác phẩm Tiểu thuyết đàn bà của Lý Lan gây tiếng vang lớn trong giới văn học.

1.2.1.2 Tiểu thuyết “Đàn bà”

“Tiểu thuyết đàn bà” là một tiểu thuyết gồm 17 chương Trước đó

nó đã nằm im lìm suốt 16 năm trong chồng bản thảo của chị Tiểu thuyết được

Lý Lan viết năm 1992, khi đất nước còn chưa có những cái nhìn thông thoángnhư bây giờ Vì thế mà chị chưa cho xuất bản vì lo ngại thiếu nhận được sựđồng cảm của người đọc Cho đến khi Lý Lan nhận được suất học bổng đi Mỹđúng vào dịp xảy ra vụ khủng bố 11.9 và chị có cảm giác như là cuộc chiếntranh thế giới lần thứ 3 đang đến với những gì khủng khiếp mà cuộc chiến đãqua từ 30 năm trước như đang tái hiện Mãi đến năm 2001, khi sang Mỹ học,trong nỗi khắc khoải của một người xa sứ, Lý Lan đã viết lại cuốn sách Trongbối cảnh ấy, chị đã có một cái nhìn khách quan hơn, tỉnh táo hơn về vấn đề chịnhìn nhận khai thác về số phận người phụ nữ sau chiến tranh

Tiểu thuyết đàn bà xoay quanh viết về những nỗi niềm và thân phận củanhững người đàn bà trong cùng một dòng họ Tác phẩm chủ yếu xoay quanh 3nhân vật, ba thân phận đàn bà: Thoa, Liễu, Không Bé Những nhân vật phụ nữcó mặt trong tác phẩm đều là những số phận bất hạnh Cuộc sống của họ khôngcó lấy một ngày bình yên, trái tim của họ không có chỗ cho những tình cảmđầm ấm Những cảnh huống không ai muốn có như sự chia cắt, sự rủi ro, sự mất

mát gắn liền với những người đàn bà trong Tiểu thuyết đàn bà Với cuộc đời

những nhân vật đàn bà trong tiểu thuyết của Lý Lan, hạnh phúc là một cái gì rất

xa xỉ vì nó không bao giờ đến với họ Vì thế mà Tiểu thuyết đàn bà toát lên một

tấm lòng nhân ái của tác giả Đó cũng là tình người, tình đồng bào trong cácmối quan hệ đan xen giữa các tuyến nhân vật mà Lý Lan đã dựng nên một cáchkhá nhẹ nhàng trong tác phẩm

1.2.2 Dạ Ngân và tiểu thuyết “Gia đình bé mọn”

1.2.2.1 Tác giả Dạ Ngân

Dạ Ngân tên thật là Lê Hồng Nga (6-2- 1952), bút danh khác là LêLong Mỹ, Dạ Hương Họ Quê quán là ở Vĩnh Viễn, Long Mỹ, Hậu Giang DạNgân sinh ra trong một gia đình kháng chến bị Mỹ - Ngụy bẳ đày ra Côn Đảovà chết trong xà lim của chúng Vì vậy mấy chị của bà đều có điều kiện thamgia kháng chiến chống Mỹ cứu nước trả thù cho cha

Năm 1966 (14 tuổi) Dạ Ngan tham gia kháng chiến ở ban Thông tấn bápchí tỉnh Cần thơ, tại đây bà bắt đầu viết tin, làm báo Từ năm 1966 đến tháng4/1975 bà tham gia kháng chiến chống Mỹ Năm 1978, bà đặt bút viết nêntruyện ngắn đầu tay của mình, đến đầu năm 1982, lần đầu một truyện ngắn củabà được in trên tuần báo Văn Nghệ của Hội nhà văn và tháng tư năm đó Năm

1987, Dạ Ngân được kết nạp vào Hội nhà văn Việt Nam, đây chính là cột mốcđánh dấu con đường tác nghiệp văn chương thật sự của bà

Năm 1993 bà đi học đại học trường Viết văn Nguyễn Du Làm việc chobáo Văn nghệ từ 1995 đến nay; Trưởng Ban văn xuôi của tuần báo Văn Nghệ từnăm 2005 đến năm 2008 Hiện nghỉ hưu tại cư xá Thanh Đa - TP Hồ Chí Minh.

Dạ Ngân nổi tiếng với cơ ngơi văn học đô sộ, đi liền với đó là các tác

phẩm : Quãng đời ấm áp - tập truyện – 1986, Ngày của một đời - tiểu thuyết –

1989, Ngày của một đời - tiểu thuyết – 1989, Con chó và vụ ly hôn - tập truyện –1990, Cõi nhà - tập truyện – 1993, Mẹ mèo - truyện dài thiếu nhi – 1992, Dạ Ngân - truyện ngắn chọn lọc - tập truyện – 1995, Mùa đốt đồng - tập tản văn –

2000, Lục bình mải miết - tập ký – 2002, Nhìn từ phía khác - tập truyện – 2002, Đặc biệt là tiểu thuyết Gia đình bé mọn năm 2005 là một trong tác phẩm

ghi dấu ấn thành công trong sự nghiệp của bà

1.2.2.2 Tiểu thuyết “Gia đình bé mọn”

Tiểu thuyết gia đình bé mọn ra đời vào tháng 7 năm 2005, tácphẩm gồm hai trăm chín mươi lăm trang xoay quanh cuộc đời và số phận củanữ nhà văn Mỹ Tiệp, vốn là người miền tây có nhan sắc, đầy cá tính, có khátvọng mãnh liệt trong tình yêu và mưu cầu hạnh phúc Cuộc chiến tranh chống

Mỹ ác liệt đã dàn xếp cuộc hôn nhân giữa cô với anh chồng Hai Tuyên, một conngười chỉ biết cương vị phó phòng tuyên truyền, là một kẻ lạnh lùng, vô tâm bỏmặc vợ nằm trong phòng phụ sản một mình Càng sống với Tuyên nỗi đau trongTiệp ngày càng tăng lên, sự không tương hợp giữa cô với Tuyên càng ngày cànglộ diện Và Tiệp cũng không thể chấp nhận người chồng không đùa giỡn với connhưng lại “thích săm sắn với lũ heo”, không hoà hợp được với người chồng coicông danh là mục đích phấn đấu và bắt vợ phải đồng hành với mình trên conđường chính trị “lên nữa, lên mãi” Vì thế Tiệp đã quyết tâm từ bỏ vỏ bọc hàonhoáng về mái ấm hạnh phúc bề ngoài để tìm đến hạnh phúc thực sự mà trái timmình mong muốn Sự xuất hiện của anh nhà báo từ thành phố lớn, khiến Tiệpnhanh chóng rơi vào một tình yêu đơn phương mà dịu ngọt Sau những cuộc

tình chớp nhoáng, đầy tinh thần dâng hiến của Tiệp, “chú công” bỏ về thànhphố, để lại cho Tiệp bao điều tai tiếng và cuộc hôn nhân sắp tan vỡ Phải đến khiĐính - nhà văn người xứ Nghệ, sống và viết tại Hà Nội xuất hiện và chi phốicuộc sống của Tiệp thì hành trình kiếm tìm hạnh phúc thực sự trỗi dậy Nhưngtình yêu của họ lại gặp phải quá nhiều ngăn trở Hành trình gần hai mươi nămtrời khổ cực, có niềm vui sướng, có hạnh phúc khi được sống bên người yêunhưng cũng có nỗi buồn, cũng có đầy nước mắt chua xót khi phải đối mặt với sựruồng bỏ của dòng tộc, sự khinh khi của bạn bè, những phong ba, bão táp củagiới chức quyền trong tỉnh,…và nhất là sự giằng xé đau đớn giữa một bên làtình mẫu tử, một bên là tình yêu cá nhân Tất cả đã khiến cho Tiệp phải trải quabao nhiêu khổ đau mới tìm được bến bờ hạnh phúc trọn vẹn với người yêu Mốitình dai dẳng gần hai mươi năm trời, những cay đắng tủi nhục, niềm hạnh phúcmong manh, dễ vỡ, những gi ằng xé ghê gớm trong nội tâm nhân vật khi phải tựđấu tranh, tự vượt qua nghịch lý lựa chọn giữa một bên là gia đình với một bênlà tình yêu hạnh phúc đích thực đã tạo dấu ấn đậm nét cho tác phẩm.

CHƯƠNG 2: Ý THỨC NỮ QUYỀN TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM THẾ KỈ XXI

(Khảo sát “tiểu thuyết đàn bà” của Lý Lan và “gia đình bé mọn” của Dạ Ngân)

2.1 Số phận bất hạnh của người phụ nữ

Văn học nữ quyền hướng đến đi tìm những giá trị thiết thực cho ngườiphụ nữ, là tiếng nói của thời đại mà người phụ nữ đang đi tìm giá trị thực củachính mình trên mọi phương diện của đời sống xã hội Giữa dòng đời nhiều khókhăn, người phụ nữ đối đầu với mọi thứ, với nỗi cô đơn, với những sự lựa chọnhay với những lời nói mỉa mai, đắng cay của người đời dành cho số phận củamình Với cách thể hiện giản dị mà tinh tế, những tác phẩm văn học mang tínhnữ quyền đầu thế kỉ XXI đem lại cho chúng ta biết bao suy nghĩ cùng sự đồngcảm với số phận bất hạnh, đặc biệt là người phụ nữ Cuộc sống của họ luôn chịunhững thiệt thòi, nhiều mất mát và hi sinh, bởi họ sống trong một chế độ phong

kiến bất công với bao thành kiến lạc hậu Chỉ trong hai tác phẩm Gia đình bé mọn và Tiểu thuyết đàn bà, chúng tôi đã thấy hiện lên rất nhiều những số phận

khác nhau, những hoàn cảnh trớ trêu khác nhau và đó chính là nguồn cơn để họquyết định đi tìm cho mình những con đường giải thoát, những cách tìm hạnhphúc của riêng họ

Đó là số phận long đong trước dòng họ, trước những quy chuẩn đạo đức

khắc khe mà nữ nhà văn Mỹ Tiệp trong Gia đình bé mọn phải gánh chịu Ở

Tiệp, ta thấy nàng thật bất hạnh khi phải chịu đựng nỗi đau trong tinh thần đếntừ phía dư luận, những lời bàn luận ác ý nhưng ta thấy rằng, Tiệp là một người

phụ nữ cam chịu rất giỏi Đọc Gia đình bé mọn ta mới thấy được quá trình đi

đến một hạnh phúc không phải là một con đường bằng phẳng mà chỉ cần nhắmmắt là ta có thể tưởng tượng ra ngay, đó là những bước chân trĩu nặng mangchiều kích của xã hội và gia đình, của kẻ lạ và người thân, người mà ta dành yêuthương Quá trình hạnh phúc của Tiệp là sự truân chuyên trong cả cuộc đời, là

những bước chân gian khổ khi nàng có đến ba gia đình trong suốt chuyến hànhtrình của mình Gia đình đầu tiên chính là gia đình mà Tiệp đã sinh ra và lớn lêntừ đó, gia đình của những người đàn bà góa chồng hoặc không chồng, cái giađình luôn phải gồng mình lên để gánh chịu nỗi bất hạnh và cả sự kiêu hãnh củamột mái nhà thiếu hơi ấm người đàn ông Gia đình thứ hai được gọi là “gia đìnhhạt nhân”, gia đình mà Tiệp và người chồng tên Tuyên là những vật liệu xâydựng tỏ ra đã chẳng có chút kết dính nào ở những phẩm chất nhân tính cơ bản,

để rồi tan vỡ là kết cục tất yếu của cuộc hôn nhân không có ràng buộc, không cónhững yêu thương Đích đến chính là mái ấm hạnh phúc của Tiệp cùng “gã” nhàvăn lãng tử có tên Đính, người đã cùng Tiệp đi qua cái “đích lịch trình khổ nạn”là 11 năm yêu đương trong cảnh người Bắc kẻ Nam, trong cái nghèo đói đángrùng mình của một thời bao cấp, trong cả những điều tiếng tàn nhẫn của dư luận

xã hội, đây được xem như là “tập hai” trong “lịch sử đời sống vợ chồng”, làđích đến hạnh phúc Tiệp đã gian khổ đi tìm Để có được gia đình lý tưởng củamình, Tiệp đã phải chịu nhiều trả giá: trước hết là sự từ bỏ - có giấy trắng mựcđen làm chứng - từ những người đàn bà góa ở gia đình 1; tiếp đến là sự lên án,công kích và xa lánh của bộ phận xã hội còn giữ khư khư thứ luân lý cổ hủ; vàsau cùng, nặng nề hơn hết, là sự dằn vặt tự bản thân Tiệp – khi mà nàng luônphải cân nhắc giữa tình mẫu tử (với 2 đứa con của gia đình 2) và tình yêu đôilứa (với Đính, người đàn ông của số phận nàng) Vượt lên trên tất cả những cáiđó, bao giờ Tiệp cũng cho thấy một mẫu hình phụ nữ chủ động lèo lái conthuyền cuộc đời mình, một kiểu phụ nữ kiên nhẫn tới mức “lì lợm” để sống thậtvà sống đẹp với chính nhu cầu tinh thần của mình Và ở phương diện này, phảichăng “Gia đình bé mọn” chính là thiên tiểu thuyết tiếp tục cái mạch mà tiểuthuyết cổ điển thế kỷ 19 rất hứng thú: khẳng định cá nhân, ca ngợi những conngười dám đương đầu với tất cả để bảo vệ hạnh phúc, bảo vệ phẩm giá củamình Kết thúc chiến tranh mà người ta ngỡ ngàng như chiêm bao, như khôngphải sự thật Những tưởng “thế là một yên ổn, trọn vẹn”, nhưng ngay lập tứcTiệp phải đương đầu với một cuộc chiến tranh mới còn “tàn khốc hơn cuộc sống

chiến đã lấy đi tuổi thanh xuân của nàng” Cuộc chiến chống lại cái xấu xa, bỉ ổimà “đại biểu xuất sắc” trước hết là chồng nàng: Tuyên Người chồng mà nàngkhông sao hiểu lần nào đưa vợ đi làm kế hoạch cũng chỉ dừng xe ở cổng bệnhviện rồi ngay lập tức đến cơ quan mặc cho vợ “một mình chiến đấu với mọicông đoạn” Cả hai lần Tiệp sinh con Tuyên đều không có mặt chỉ vì đang tronggiờ công sở Với vợ đã vậy, với con Tuyên càng vô tâm và dửng dưng khôngkém: “Chồng nàng ít khi giỡn với con, chưa bao giờ anh tung Vĩnh Chuyên lênhay để nó ngồi trên vai như những người đàn ông sung sướng với con trai, trongkhi đó anh rất săm sắn với lũ heo vì nó đem lại niềm hạnh phúc thực tế” Quantrọng hơn đối với anh ta là cái chức phó phòng tuyên truyền của ban và mộttương lai mơ ước là trưởng phòng rồi lên nữa, lên mãi Với người chồng “thuộcnhóm máu cá” ấy, cuộc sống của Tiệp dù có vá víu đến thế nào cũng khôngtránh khỏi những lỗ thủng cứ ngày một rộng mãi Trái tim khao khát tình yêu vàtự do của Tiệp cứ lên tiếng đòi giải phóng Và thế là: “Nàng đã dấn lên, nàngđâu có chờ con vào đại học, nàng đã ra khỏi cái nhà ấy vì cuộc sống lâu dài củamình với cái rơ moóc các con, lúc đó nàng đâu có thấy Đính, thậm chí anh đãmuốn hẹn nàng ở kiếp sau, Đính xa vời, mất hút, nhưng nàng vẫn cứ bước đi vìchính mình, phía trước” Chối bỏ cuộc hôn nhân ấy, Tiệp chẳng những từ chốiluôn cả những quy hoạch, dự nguồn của tổ chức với mình, nàng còn phải chịuđựng bao nhiêu sự gièm pha của xã hội, thậm chí cả “roi vọt” của giới chứctrong tỉnh Nhưng tất cả những điều ấy, Tiệp không phải bận tâm nhiều Khókhăn hơn đối với Tiệp là những trì kéo của gia tộc Tiệp là ngôi sao của dònghọ Cuộc hôn nhân của Tiệp không được phép chỉ sống một mình Bởi vì “vòngvây của nàng là những bà goá, cô goá, má goá, chị goá, cô út cũng goá, bốn bứctường gương mà nếu nàng soi vào thì nàng phải ngay lập tức quên tuổi trẻ và vàkhát vọng của mình đi để nhớ rằng không thể so sánh nỗi bất hạnh nào với nỗibất hạnh của những người goá bụa” Dù vậy, nàng vẫn quyết tâm đi con đườngmình chọn bởi khác những người phụ nữ goá bụa trong gia đình, Tiệp là mộtnhà văn mà trái tim lúc nào cũng cần dào dạt để sống và để viết Dạ Ngân đã

khắc hoạ nhân vật trung tâm - Tiệp hiện lên với bao nỗi bất hạnh mà lẽ ra Tiệplà một người đáng để thừa hưởng hạnh phúc

Còn trong Tiểu thuyết đàn bà thì Lý Lan đã vẽ nên một bức tranh với

những gương mặt phụ nữ chịu những tấn bi kịch, mỗi người mỗi khác nhưng lạikết nối thành một sợi dây quyện chặt vào nhau, thông cảm và giúp đỡ nhaubước qua những khó khăn của cuộc sống thời hậu chiến Đó là số phận kémmay mắn của 4 thế hệ đàn bà trong một gia đình Bắt đầu từ bà ngoại - mộtngười đàn bà không tên đã sống gần một thế kỷ cuộc đời nhưng chưa từng cóngày vui vì phải lo lắng cho 10 người con Rồi đến những cô con gái, mỗi ngườimột số phận, nhưng mẫu số chung là không một ai có hạnh phúc trọn vẹn Đếnđời cháu ngoại cũng không thoát khỏi, Đen theo các cậu đi làm cách mạng rồimất tích, Thoa là một trong những nhân vật chính của tác phẩm Chị từng sốngtrong những khốc liệt của chiến tranh và bị đi tù ở Côn Đảo khi chưa hoàn thànhnhiệm vụ cách mạng giao Ở thời hậu chiến Thoa vẫn không thoát khỏi nổi ámảnh của chiến tranh, những ký ức thời chiến vẫn không uông tha chị, khiến chịluôn phải vật vã, trăn trở với thời hiện tại Liễu lấy phải một người chồng nhunhược, mẹ chồng đối xử hà khắc buộc phải xa đứa con gái chưa đầy 8 thángtuổi, rời khỏi nhà chồng với hai bàn tay trắng Không Bé – người con của Liễutưởng chừng sẽ có cuộc sống viên mãn hơn khi được lấy chồng ngoại quốc Nàongờ số phận lênh đênh vẫn đi theo người phụ nữ tới đời thứ 4, cô sống cô đơnnơi đất khách quê người, lạ lẫm với những khác biệt văn hóa và lạc lõng trongchính ngôi nhà của mình Chiến tranh được phản ánh một cách toàn diện, đachiều song hành cùng với tinh thần nữ quyền khá sâu sắc, đó chính là nhữngphương diện nội dung làm nên giá trị nhân vật Sự tác động của chiến tranh đến

số phận con người thể hiện qua thân phận và nỗi đau của những người phụ nữđược phản ánh chân thực, sâu sắc, toàn diện hơn bao giờ hết Vì thế, tiếng nóinữ quyền cất lên từ những trang viết về chiếc tranh có sức lay động mạnh mẽ,

chan chứa tinh thần nhân văn cao đẹp Mỗi người phụ nữ trong Tiểu thuyết đàn

bà đều mang một số phận riêng nhưng họ có mẫu số chung là hạnh phúc viên

mãn không đến được với họ Đó cũng là một cách thể hiện ý thức nữ quyền,một thái độ thẳng thắn để nói lên tiếng nói của chính giới mình Đó chính làtiếng nói tri ân thể hiện sự cảm thông sâu sắc dành cho giới mình

Cái nhìn về số phận của mỗi nhà văn là khác nhau, song những nữ nhàvăn đầu thế kỉ XXI khi viết về đề tài nữ quyền như Lý Lan hay Dạ Ngân, dườngnhư đã xoáy sâu vào cái khổ của đời sống tinh thần của người phụ nữ Mỗi gócnhìn khác nhau đem đến cho người đọc cách cảm nhận khác nhau để từ đó,người đọc mới thấy được những động cơ tác động đến sự vùng dậy cũng như sựlì lợm, sắt đá trong bản lĩnh của những người phụ nữ bất hạnh

2.2 Ý thức về giá trị bản thân

Một phương diện biểu hiện cần phải chú trọng trong quá trình làm rõ vềtinh thần nữ quyền trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI đó chính là hìnhảnh của những người phụ nữ luôn có nhận thức đúng đắn và ý thức sâu sắc vềgiá trị của bản thân trong mối quan hệ với cuộc đời và với mọi người xungquanh Các nhà văn nữ đã khai thác, đã xây dựng nên những nhân vật nữ có ýthức rất cao về vai trò, về ý nghĩa tồn tại, vị trí của thân phận nữ giới trong đờisống xã hội Họ là những người phụ nữ độc lập, họ có ý thức, có ý chí, có quyền

cá nhân và họ dám khẳng định cái tôi trước xã hội

Đọc tiểu thuyết đàn bà của Lý Lan ta có thể bắt gặp những nhân vật nữđầy mạnh mẽ, quyết liệt, luôn sẵn sàng đối diện với mọi vấn đề, họ như bước từđời thực vào trang sách vậy Một cô Không Bé dám thẳng thắn với cảm xúc củamình, dám thể hiện cái tôi đầy tổn thương của mình khi bị chính người chồngmình chà đạp: “Tại sao tôi phải câm miệng lại? Tại sao tôi phải ra vẻ yêu kínhmột kẻ lang chạ, ích kỷ, dối trá?” Không Bé đã ý thức được giá trị của mình, tạisao cô lại phải nhẫn nhịn, phải chấp nhận xuống nước trong khi người sai lại làmột tên chồng khốn đản chứ! Chính vì vậy bây giờ cô mặc kệ cái tư cách một

người vợ hiền lành, nhún nhường truyền thống trước đó cô đã từng cư xử vớichồng mà sẵn sàng quay lại chất vấn, hét to, thể hiện cái thái độ bất cần đầygiận dữ và đáp trả tất cả sự sĩ nhục của người chồng đối với mình Những lời lẽtụi tĩu, đay nghiến lần lượt từ miệng Không Bé vung ra : “Xúc phạm cái đéo gì!Tôi ghê tởm anh.” Hay khi nghe chồng miệt thị phụ nữ Việt Nam, cô đã némthẳng cái ly nước vào mặt Ted và hét lên: “Tôi ngu, lấy phải anh Nhưng khôngphải anh đéo được tôi thì anh có quyền miệt thị chị em tôi” Hay dì Thoa, mộtngười phụ nữ luôn độc lập trong tư duy, luôn giữ cho mình những tư tưởng quanniệm riêng, một sự tách biệt cá thể: “Thoa luôn mang cảm giác không thể hòanhập với đám đông”.Cả một đời dì Thoa đã đem những tư tưởng, sự từng trải cánhân vào soi rọi các trang văn tiểu thuyết của mình, dù cuốn sách đã viết giúpThoa tạo được danh phận nhà văn, nhưng bà luôn ý thức rằng như vậy vẫn chưa

đủ, chưa thỏa mãn được khát vọng của bản thân, Thoa vẫn tiếp tục hành trìnhkhám phá, nói lên tiếng nói của bản thể mình thông qua các cuốn tiểu thuyết củabà Ta thấy, các nhân vật nữ đều có những tư tưởng – những quan niệm riêng đểbảo vệ, để theo đuổi và chỉ cần bất kì ai xâm phạm vào những lãnh địa này họkhông ngần ngại đáp trả lại Và để thể hiện rõ được góc cạnh này ở các nhân vậtnữ của mình, Lý Lan đã tài tình sử dụng nghệ thuật khách quan hoá trong quátrình trần thuật

Và nhân vật Không Bé, dì Thoa họ đại diện cho những người phụ nữngày nay, họ là một chủ thể tồn tại độc lập không phụ thuộc vào ai, có quyền tự

do lựa chọn, tự quyết và tự chịu trách nhiệm bởi sự lựa chọn của mình Trước sự

tệ bạc, giả dối của người chồng cô nhận đã ra rất nhiều thứ, đã đến lúc cô nênhành động theo những gì mình cần hành động chứ không phải ngồi đó “gàokhóc một mình trong đêm vắng” chờ đợi sự một sự quan tâm, hỏi thăm vô íchcủa người chồng Đứng trước làn ranh đó, cô không suy nghĩ nhiều nữa mà dứtkhoát đưa ra quyết định trở về Việt Nam, cô mặc kệ mọi chuyện sẽ xảy đến vìbây giờ với Không Bé điều quan trọng nhất chỉ có một chữ là “mẹ” Tất cả sựlựa chọn của Không Bé đã giúp cô dần dỡ bỏ cái rào cản để đạt đến sự tự do,

độc lập cho bản thân mình Để xây dựng được một Không Bé, một dì Thoa nhưvậy thì Lý Lan còn sử dụng các biện pháp nghệ thuật khác như nghệ thuật xâydựng tình huống, bằng cách đặt nhân vật vào những tình huống có tính thửthách, những tình huống mà nếu nhân vật lựa chọn, hành động, phát ngôn, thìtính chủ thể con người bộc lộ rõ nét.

Trong tiểu thuyết “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân, Mỹ Tiệp cũng là mộtnhà văn luôn ý thức rất cao về những hành vi, lời nói và trách nhiệm của mình.Trước hết, ta thấy rất rõ sự ý thức của cô trong cuộc tình với Đính, hơn ai hết,

cô hiểu rằng mối tình của mình là nỗi xấu hổ của dòng họ, với một gia đình luônđặt danh dự lên trên hết thì việc cô ngoại tình với một người đàn ông chẳngkhác nào cô là một tội đồ, một kẻ phải chịu sự khinh miệt, chê cười và ghét bỏcủa mọi người như một lẽ bình thường mà mình phải nhận lấy Qua đó cho thấy,

cô đã rất ý thức về tình cảnh mà mình đang đối mặt và phải chịu đựng trongnhững quãng thời gian tiếp theo

Mỹ Tiệp hoài nghi và có sự nhận thức sâu sắc về nghề nghiệp của chínhmình, cô thấy rằng "Công việc viết lách của mình thật dị thường, những suynghiệm của mình thật phù phiếm, những việc khiến mình đau khổ hoặc khátthèm thật vô bổ những bài báo của nàng còn có thể hiểu được, thứ văn chươngmà nàng lọm cọm hàng đêm kia thật đáng hoài nghi vì nó không có hình thù,không có quyền lợi, suy ra nó hư vô và không quan trọng" Không phải ai cũng

đủ lí trí để nhìn nhận những mặt tiêu cực trong công việc của mình, Mỹ Tiệpnhận thức được những mặt trái đó, song thực tế cuộc sống mưu sinh buộc côphải chấp nhận những điều vô ích, vô bổ đó

Trong cách cư xử với những người thân trong gia đình, mặc dù bị mọi ngườitra khảo, gay gắt và giận dữ nhưng Mỹ Tiệp lại ứng xử một cách rất ôn tồn,nhường nhịn bởi đối với cô họ là những con người đã chịu nhiều bất hạnh, đó lànhững bà góa, cô góa, má góa, chị góa, em góa, do đó không thể so sánh nỗi bấthạnh nào với nỗi bất hạnh của những người góa bụa Dù không nói ra, nhưngqua cách nghĩ đó của Mỹ Tiệp đã cho thấy rằng cô nhận thức được nỗi đau của