Ren luyen ky nang giai bai tap nhan biet

Trong quá trình dạy học và bồi dỡng học sinh giỏi môn Hóa học ở bậc THCS, chúng tôi thấy rằng phần lớn học sinh còn “lúng túng”, cha tìm ra đợc phơng pháp tối u để giải quyết một bài tập

dd Br 2

Quỳ tím Xanh Đỏ

NH3

CH4 C2H4 Nhạt màu->C 2 H 4 CH 4 dd Br 2 Đỏ 1 Rèn luyện Kỹ năng giải bài tập nhận biết Trong quá trình dạy học và bồi dỡng học sinh giỏi môn Hóa học ở bậc THCS, chúng tôi thấy rằng phần lớn học sinh còn “lúng túng”, cha tìm ra đợc phơng pháp tối u để giải quyết một bài tập nhận biết ở bài viết này tôi và các bạn cùng trao đổi một số dạng bài tập nhận biết th ờng gặp ở bậc THCS Hy vọng qua bài viết này phần nào đó giúp các em học sinh đỡ “lúng túng” và có thêm đợc những kỹ năng, kinh nghiệm cần thiêt khi gặp loại bài tập hóa học khá thú vị này Sau đây là một số dạng bài tập: Dạng 1 Nhận biết các chất trong các bình riêng biệt: 1 Nhận biết các chất riêng biệt bằng thuốc thử tuỳ ý (tự do): * Bài tập 1.1: Cho 4 lọ đựng các dung dịch sau bị mất nhãn: Na2CO3, Pb(NO3)2, MgSO4, BaCl2 Bằng phơng pháp hoá học hãy nhận biết các dung dịch trên : * Hớng giải : - Sơ đồ nhận biết :

Pb(NO3)2 Khí thoát ra CO2:nhận ra Na2CO3 Na2CO3 + HCl 2

MgSO4 Kết tủa PbCl2 (PbCl2 ít tan nên vẫn có kết tủa) nhận ra BaCl2 Pb(NO3)2 3 Không phản ứng MgSO4 Ba(NO 3 ) 2 Kết tủa:(nhận đợc MgSO4) dd trong suốt BaCl2 Không phản ứng nhận ra BaCl2 - Phơng trình phản ứng : Na2CO3 + 2HCl  2NaCl + CO2 + H2O (1)

Pb(NO3)2 + 2HCl  PbCl2  + 2HNO3 (2)

MgSO4 + Ba(NO3)2  BaSO4  + Mg(NO3)2 (3)

* Bài tập 2.1: Bằng phơng pháp hoá học hãy nhận biết các khí riêng trong mỗi dãy sau : a CH4 , C2H2, NH3, HCl, CO2 b C2H4, C2H2, CO2, NH3 , SO2, O2 * Hớng giải : (câu a) - Sơ đồ nhận biết :

CH 4  trắng  CO 2 C 4 H 4 Ca(OH) 2 CH 4 HCl NH 3 C 2 H 4

HCl NH 3

CO 2 HCl

- Phơng trình phản ứng : CO2 + Ca(OH)2  CaCO3  +H2O (1)

C2H4 + Br2  C2H4Br2 (2)

- Tơng tự câu a) bạn đọc thử giải câu b) và thử sức mình với hai bài tập khá thú vị sau: *Bài tập 3.1: Trình bày phơng pháp phân biệt các khí sau: CO2,SO2, CH4, C2H4 nếu chúng

đợc đựng trong các bình không ghi nhãn (Đề thi HSG Tỉnh Hà Tĩnh- Năm 2004)

*Bài tập 4.1 : Cho 5 lọ đựng các dung dịch sau không ghi nhãn: HNO3, Ca(OH)2, NaOH, HCl, NH3 Bằng phơng pháp hoá học hãy nhận biết các dung dịch trên

2 Nhận biết các chất riêng biệt có sự giới hạn về thuốc thử:

NH3(Mùi khai) NaOH

FeCl2

FeCl3

 trắng xanh FeCl2

quỳ tím

Ba(OH) 2

Na 2 CO 3

Xanh

NH 4 OH

BaCl 2

Na 2 SO 4

BaCl 2  trắngNa2SO4

Na2SO4 + BaCl2  BaSO4 + 2NaCl (2)

*Hớng giải

NH4 HSO4

BaCl2

Ba(OH)2

HCl

H2SO4

NaCl

Quỳ tím

Xanh

* Bài tập 1.2: Trình bày phơng pháp nhận biết các dung dịch bị mất nhãn sau :

a NH4HSO4, BaCl2, Ba(OH)2, HCl, H2SO4, NaCl ( Chỉ đợc dùng thêm một thuốc thử)

b Na2SO4, Na2CO3, BaCl2, KNO3.( Chỉ đợc dùng thêm quỳ tím)

(Đề thi HSG Tỉnh Hà Tĩnh năm học2004 – 2005) 2005)

Câu a:

- Sơ đồ nhận biết :

H2SO4  trắng, mùi khaiNH4HSO4

HCl  trắng  H2SO4

NH4 HSO4 HCl

Ba(OH)2

BaCl2 H 2 SO 4  trắng BaCl2

NaCl NaCl

- Phơng trình phản ứng : Ba(OH)2 + NH4HSO4  BaSO4  + NH3 + H2O (1)

Ba(OH)2 + H2 SO4  BaSO4  + 2H2O (2)

Ba(OH)2 + 2HCl  BaCl2 + 2H2O (3) BaCl2 + H2SO4 BaSO4 + 2HCl (4)

Câu b.

- Sơ đồ nhận biết :

- Phơng trình phản ứng :

Na2CO3 + BaCl2  BaCO3  + 2NaCl (1)

Sau đây là hai bài tập tơng tự đề nghị bạn đọc giải thử xem:

* Bài tập 2.2 : Có các dung dịch sau : NaOH, AgNO3,HCl, HNO3, NaCl đợc đựng trong các lọ không ghi nhãn hãy trình bày phơng pháp phân biệt các chất trên chỉ đợc dùng thêm

quỳ tím (Đề thi chọn HSG Huyện Can Lộcnăm học 2003 – 2005) 2004)

*Bài tập 3.2 : Có 6 lọ đựng các dung dịch sau bị mất nhãn: CuCl2, FeCl2, FeCl3, AlCl3, (NH)2 SO4, K2CO3 Chỉ đợc dùng thêm một hoá chất hãy nhận biết

*Bài tập 4.2 : Nhận biết 5 chất bột sau bị mất nhãn : Mg(OH)2, BaCl2, Zn(OH)2, Na2CO3, NaOH Bằng hai hoá chất tự chọn

3 Nhận biết các chất riêng biệt mà không đ ợc dùng thêm thuốc thử :

* Bài tập 1.3: Có 4 lọ hoá chất đựng 4 chất lỏng NH4OH, NaOH, FeCl2, FeCl3 Bằng

ph-ơng pháp lý hoá hãy nhận biết các chất đó mà không dùng bất kỳ hoá chất nào khác

* Hớng giải:

- Sơ đồ nhận biết :

NH4OH

NaOH NaOH

FeCl2

FeCl3  nâu đỏ FeCl3

- Phơng trình phản ứng: FeCl2 + 2NH4OH  Fe(OH)2  +2NH4Cl

FeCl3 + 3NH4OH  Fe(OH)3  +3NH4Cl

NH4OH Nhiệt độ NH3  + H2O *Bài tâp 2.3 : Không dùng thêm hoá chất hãy nhận biết các dung dịch K2SO4, Al(NO3)3, (NH4)2SO4, Ba(NO3)2, NaOH trong các bình mất nhãn

- Sơ đồ nhận biết :

dd Br 2 d

(NH4)2SO4  NH3(mùi khai) (NH4)2SO4

K2SO4 K2SO4 K2SO4 NaOH d K2SO4

Al(NO3)3 Al(NO3)3 (NH 4 ) 2 SO 4 Al(NO3)3  trắng tan Al(NO3)3

Ba(NO3)2 Ba(NO3)2 to  trắng Ba(NO3)2

NaOH NaOH  NH3 (mùi khai) NaOH

- Phơng trình phản ứng : (Ban đọc tự viết).

Sau đây là một số bài tập tơng tự:

*Bài tập 3.3 : Trong phòng thí nghiệm có các chất mất nhãn: dd NaCl, dd Na2CO3, dd Ca(HCO3)2, dd HCl, nớc cất Trình bày phơng pháp phân biệt các hoá chất trên không đợc

dung thêm thuốc thử (Đề thi HSG tỉnh năm học 2003 - 2004)

*Bài tập 4.3 : Có 5 lọ mất nhãn mỗi lọ đựng một trong các dung dịch sau : NaHSO4,

Na2CO3, NaHCO3, Ba(HCO3)2, Mg(HCO3)2 Bằng các dụng cụ trong phòng thí nghiệm không đợc dung thuốc thử Hãy phân biệt các dung dịch trên

(Đề thi năng khiếu tỉnh Hà Tĩnh năm học2002 -2003)

Dạng 2 Nhận biết sự có mặt các chất trong một hỗn hợp.

*Bài tập 1.2 : Bằng phơng pháp hoá học làm thế nào để nhận ra sự có mặt của mỗi khí trong hỗn hợp gồm : CO, CO2, SO2, SO3 (Đề thi chọn HSG Huyện Can Lộc )

*Hớng giải:

- Sơ đồ nhận biết :

CO2

- Phơng trình phản ứng:

SO2 + Br2 + 2H2O 2HBr + H2SO4 (2)

CO2 + Ca(OH)2d CaCO3 + H2O (3)

CO + CuO Cu + CO2 (4)

*Bài tập 2.2 : Hỗn hợp A gồm các khí : CH4, SO2, C2H4, C2H2 làm thế nào để nhận ra sự có mặt các khí trong hỗn hợp

*Hớng giải:

- Sơ đồ nhận biết :

2 d Nhạt màu >C2H4

- Phơng trình phản ứng:

C

2H2 + Ag2O NH 3 Ag2C2 + H2O (1)

SO2 + Ca(OH)2 CaSO4 + H2O (2)

C2H4 + Br2 C2H4Br2 (3)

CH4 + Cl2 ASKT CH3Cl + HCl (4)

Sau đây là một số bài tập tự luyện:

*Bài tập 3.2 : Làm thế nào để nhận biết sự có của mỗi khí trong hỗn hợp :

H2, H2S, CO, SO2, CO2

*Bài tập 4.2 : Làm thế nào để nhận biết đợc sự có mặt của HCl, H2SO4, trong hỗn hợp dd

H2SO4, HCl, HNO3

Qua việc phân dạng bài tập nhận biết, hớng dẫn các bài tập mẫu theo cách sử dụng sơ đồ nhận biết nh trên đã đem lại hiệu quả thiết thực, trong quá trình rèn luyện kỹ năng giải bài tập nhận biết cho học sinh, gây đợc hứng thú trong học tập Đặc biệt trong các tiết luyện tập và cũng cố tính chất sau mỗi tiết dạy lý thuyết, thực hành nhận biết thì loại bài tập này thực sự

có hiệu quả

Chú ý: * Để giải các bài tập trên chúng ta cần tổ chức hớng dẫn để học sinh tiến hành

đi đến lời giải bài tập theo các bớc cơ bản sau:

- Bớc 1 : Học sinh đọc, nghiên cứu bài ra, nhận dạng bài toán

- Bớc 2 : Chọn phơng pháp nhận biết (phơng pháp vật lý hay phơng pháp hoá học)

- Bớc 3 : Viết sơ đồ nhận biết

- Bớc 4 : Viết phơng trình phản ứng nếu có.

* Và học sinh cần nắm vững các dấu hiệu nhận biết cơ bản của một số hợp chất trong bảng thống kê sau:

Hoá chất cần nhận biết Thuốc dùng để thử Nhận biết qua dấu hiệu

[ơ

Muối





) (

) (

) (

II Cu

III

F e

II

F e

Fe(OH) 2  trắng xanh Fe(OH) 3  nâu đỏ Cu(OH) 2  xanh lam

Dung dịch Axit

Dung dịch Bazơ

Trên đây là một số dạng bài tập về nhận biết các hợp chất hóa học mà chúng tôi đã tích lũy đợc trong quá trình dạy học và bồi dỡng học sinh giỏi Xin đợc trao đổi cùng bạn đọc của Tạp chí Thế giới trong ta Rất mong nhận đợc sự trao đổi góp ý của quý bạn đọc để những vấn đề nêu trên đợc hoàn chỉnh hơn

(Ghi chú:

Hóa đỏ

Dùng quỳ tím

Phênolphtalein không màu thành màu hồng

- Kính tha Ban biên tập Tạp chí Thế giới trong ta !

Tôi tên là: Lê Trọng Châu – 2005) Hiệu tr ởng trờng TH An Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh Đây là bài viết đợc tôi biên tập theo ý tởng và sự yêu cầu của thầy giáo Lê Văn Ngọc- Giáo viên trờng THCS Bán công Xuân Diệu, Can Lộc, Hà Tĩnh

Mặc dầu tôi có chuyên môn không thực sự sâu sắc về môn Hóa học nhng rất có cảm tình và yêu mến môn học có nhiều ứng dụng này Tôi thấy rằng đây là bài viết có một

số nội dung khá thú vị, kính đề nghị BBT chọn đăng để bạn đọc trao đổi và tham khảo).

Ngời biên tập:

VI./ Kết luận:

Trên đây là những kinh nghiệm của bản thân đợc đúc rút trong quá trình “rèn luyện kỷ năng giải bài tập nhận biết” ở các tiết học đại trà, cũng nh trong quá trình bồi dỡng nâng cao cho học sinh, trong nhiều năm qua đã đem lại hiệu quả trong dạy học và đợc đánh giá qua các kỳ thi, song chắc chắn nhiều chổ còn thiếu rót kính mong đợc sự góp ý của thầy cô, bạn bè đồng nghiệp để kinh nghiệm ngày càng đợc bổ sung và hoàn thiện.

VII./ Khuyến nghị:

Hoá học là môn học có nhiều ứng dụng, trong đời sống sinh hoạt cũng nh đời sống lao động Các hoá chất cũng chính là các yếu tố gây ô nhiễm môi trờng, đồng thời cũng là yếu tố làm sạch môi trờng Vì vậy để nâng cao ý thức giữ gìn bảo vệ môi trờng, tăng tính hiểu biết về ứng dụng của hoá học vào đời sống lao động sản xuất cho sọc sinh Tôi kính đề nghị các cấp có thẩm quyền nên bổ sung thêm các bài tập mang tính ứng dụng làm sạch môi trờng (nh môi trờng nớc, xữ lý khí thải nhà máy, xữ lý rác thải sản xuất phân bón trong nông nghiệp ),sau mỗi bài học lý thuyết, luyện tập, ôn tập (sách giáo khoa)

Ngày 01tháng 04năm 2005.

Dùng quì tím

Bảng dấu hiệu nhận biết

Clorua

Sunfat

Sunfua

Amon

Nitrat

Phôtphát

Cácbonát

Silicat

Muối





) (

) (

) (

II Cu

III

F e

II

F e

Mg

Muối Al

K Na Ca

Axit Mạnh Kiềm

Axit Mạnh Axit Mạnh





dd NaOH





Đốt

Vàng Tím

Đỏ da cam Dung dịch Axit

Dung dịch Bazơ

Bảng 1

Hoá đỏ Hoá xanh

Phênolphtalein không màu thành màu hồng