Dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong mỗi giờ học phảiđược thực hiện qua nhiều bước, nhiều khâu khác nhau trong quy trình dạy học, trong đó bao gồm cả việc chuẩn bị
Trang 11 lí do chọn đề tài
Đổi mới phương pháp dạy học là một trọng tâm của đổi mới giáo dục Trung học
phổ thông Luật giáo dục (Điều 28) yêu cầu: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải
phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú, hứng thú học tập cho học sinh.” Dạy học văn nhất thiết phải đổi mới theo hướng “ Đặt học sinh vào hoạt động trung tâm của quá trình dạy học”, giáo viên đóng vai trò tổ
chức, định hướng cho học sinh đọc hiểu, lĩnh hội văn bản văn học Hướng học sinhvào hoạt động, tổ chức cho các em hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm theo đúng đặc thùquy luật sáng tạo và cảm thụ văn học được xem là một trong những vấn đề cơ bản có
ý nghĩa phương pháp luận trong đổi mới phương pháp dạy học văn hiện nay Vấn đềđặt ra là phải xác định đúng phương pháp cho từng kiểu bài, đưa ra được các biệnpháp để học sinh chiếm lĩnh tác phẩm văn chương trong nhà trường
Dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong mỗi giờ học phảiđược thực hiện qua nhiều bước, nhiều khâu khác nhau trong quy trình dạy học, trong
đó bao gồm cả việc chuẩn bị bài trước khi đến lớp của cả giáo viên và học sinh ở tất
cả các môn học Với môn Văn, phát huy vai trò chủ thể của học sinh trong giờ họcphải được xem như là một nguyên tắc cơ bản, phải là một khâu trong quá trình dạyhọc, trong giáo án của giáo viên qua từng tiết dạy Muốn phát huy tính tích cực củahọc sinh, tạo không khí giờ học, nâng cao chất lượng học Văn của học sinh THPTtrước hết phải bắt đầu từ những tiết Đọc văn Người giáo viên phải biết khơi gợi, tổchức, dẫn dắt học sinh tham gia tích cực, chủ động vào bài học Muốn vậy, chính các
em phải có sự chuẩn bị bài trước một cách khoa học qua phương pháp hướng dẫn củagiáo viên
Sách giáo khoa 10 Ngữ văn có nhiều thay đổi, được biên soan theo hướng tinh
giản và tích hợp Vì thế muốn học tốt ở trên lớp, tích cực hoạt động trong quá trìnhtiếp nhận, lĩnh hội tác phẩm thì đòi hỏi học sinh phải thực hiện tốt khâu chuẩn bị bài ởnhà, và chắc chắn một điều, nếu giờ Đọc văn nào mà có sự chuẩn bị công phu ở cả
Trang 2thầy lẫn trò thì giờ học đó sẽ đạt kết quả khả quan hơn Tuy nhiên, một thực trạng kháphổ biến hiện nay là nhiều giáo viên dạy Văn chưa thực sự chú trọng đến khâu hướngdẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà, hoặc có thực hiện thì cũng mới chỉ ở hình thức tựphát, thiếu tính khoa học Về phía học sinh, các em chưa xây dựng cho mình thóiquen chuẩn bị bài kĩ trong nhận thức và hoạt động chuẩn bị bài ở nhà
Vì những lí do và thực tế nêu trên, tôi mạnh dạn đề xuất Một số biện pháp hướng
dẫn học sinh chuẩn bị bài cho giờ Đọc văn nhằm nâng cao hứng thú và kết quả học tập môn ngữ văn lớp 10
2 Nội dung sáng kiến
2 1 Cơ sở lí luận
Để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, Nghị quyết TW khóa 7 đã đề ra
nhiệm vụ “ Đối mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học, ngành học”
Nghị quyết TW 2 khóa VIII đã chỉ rõ nhiệm vụ quan trọng của ngành giáo dục đào
tạo là “ Đối mới phương pháp giáo dục đạo tạo, khắc phục lới truyền thụ một chiều,
rèn luyện thói quen, nề nếp tư duy sáng tạo của người học” Đồng thời Đảng ta cũng
khẳng định “Lấy nội lực, năng lực tự học làm nhân tố quyết định sự phát triển của
bản thân người học” Trong chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo
quyết định số 16/2006/QĐ – BGDĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trưởng Bộ giáo dục và
Đào tạo đã nêu: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học
sinh, phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học, bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh”.
Có thể coi việc chuyển từ dạy học lấy giáo viên làm trung tâm sang dạy họchướng vào người học, phát huy tính tích cực, tự học, sáng tạo của học sinh là quanđiểm lí luận dạy học có tính định hướng chung cho việc đổi mới phương pháp dạyhọc Nói cách khác cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủđộng, chống thói quen học tập thụ động Vì vậy, việc hướng dẫn học sinh giúp các emchuẩn bị bài tốt ở nhà trở thành một yêu cầu thiết thực có giá trị to lớn trong tiến trình
Trang 3dạy học trên lớp của giáo viên và học sinh, giúp học sinh chủ động, tích cực trong quátrình học tập Việc chuẩn bị bài ở nhà là một nội dung nằm trong phương pháp tự học.Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý thức tự họcthì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi người, kết quả họctập sẽ ngày được nâng cao
Với môn Ngữ văn, hướng học sinh vào hoạt động, tổ chức cho học sinh chiếmlĩnh tác phẩm theo đúng quy luật sáng tạo và cảm thụ văn học được xem là một trongnhững vấn đề cơ bản có ý nghĩa phương pháp luận trong đổi mới phương pháp dạyhọc Văn hiện nay Với yêu cầu đổi mới như đã nêu, học sinh là chủ thể tiếp nhận, tíchcực sáng tạo trong các giờ Đọc văn Giáo viên đóng vai trò tổ chức, định hướng, điềukhiển quá trình tiếp nhận của học sinh Để phát huy năng lực tiếp nhận, hiệu quả giờĐọc văn thì giáo viên linh hoạt sử dụng nhiều phương pháp, hình thức, kỹ thuật tổchức dạy học Vì thế chuẩn bị bài ở nhà là việc làm không thể xem nhẹ đối với ngườihọc sinh hiện nay Tất nhiên, học sinh chuẩn bị như thế nào phụ thuộc rất nhiều vàocách thức hướng dẫn của giáo viên
2.2 Thực trạng của vấn đề
2.2.1 Đối với giáo viên
Trong thời gian qua việc chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học của các cấp đã
có tác động tích cực đối với nhiều giáo viên ở các nhà trường Đối với bộ môn ngữvăn trước sự đổi mới chương trình, SGK, dạy học theo nghiên cứu bài học, dạy họctheo chuyên đề nhiều thầy cô tích cực vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, kỹthuật, các phương tiện dạy học nhằm phát huy tính tích cực chủ động của học sinhtrong giờ học Tuy nhiên đa số giáo viên chỉ chú ý tới việc chuẩn bị giáo án của mìnhcho thật tốt mà chưa chú ý tới việc hướng dẫn học sinh cũng chuẩn bị tốt bài họctrước khi tới lớp Việc hướng dẫn, dặn dò học sinh tự học, chuẩn bị bài ở nhà của giáoviên còn qua loa, thiếu sự chỉ dẫn cụ thể Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân.Trong đó chủ yếu xuất phát từ quan niệm học sinh về nhà học tốt bài cũ là được Đốivới việc chuẩn bị bài mới thì sách giáo khoa đã có hướng dẫn Giáo viên không cầnhướng dẫn thêm Một nguyên nhân nữa cũng phải kể đến đó là thời gian của mỗi tiết
Trang 4dạy Giáo viên thường phân bố thời gian chưa hợp lý cho việc hướng dẫn học sinh tựhọc ở nhà Nhiều khi trống hết tiết vẫn chưa hết nội dung bài học, sau các tiết dạygiáo viên phải kí sổ, di chuyển tới lớp dạy khác cho nên không còn thời gian hướngdẫn học sinh chuẩn bị bài Một số giáo viên có giao bài tập, yêu cầu về nhà chuẩn bịbài nhưng chưa có gợi ý, không kiểm tra, đánh giá một cách sát sao thường xuyên nên
ý thức chuẩn bị bài của một số học sinh chưa cao
Từ thực trạng nêu trên tôi nhận thấy việc hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài mộtcách hệ thống, khoa học sáng tạo là vấn đề vô cùng quan trọng, cần thiết Một giờĐọc văn thành công hay không, không khí giờ học như thế nào và chất lượng, hiệuquả giờ học văn ra sao xét cho cùng phụ thuộc vào niềm say mê nghề, năng khiếu sưphạm và nghệ thuật tổ chức, hướng dẫn của giáo viên và ý thức tự học của học sinh
Và hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài là một khâu then chốt trong quá trình đổi mớiphương pháp dạy học, một trong những yếu tố làm nên chất lượng dạy học Ngữ văntrong nhà trường Trung học phổ thông hiện nay
2.2.2 Đối với học sinh
Hiện nay trong các nhà trường có không ít tiết đọc văn không khí học tập vẫncòn đơn điệu, trầm, nặng nề, học sinh thụ động tiếp thu, ghi chép Nhiều câu hỏi đơngiản giáo viên đặt ra cũng chỉ rất ít học sinh giơ tay phát biểu Mỗi lớp thường chỉ có
từ 3 đến 5 em chủ yếu tập trung vào các em là cán sự lớp, cán sự đoàn giơ tay phátbiểu khi giáo viên đặt câu hỏi Trong những giờ thao giảng, hội giảng có giáo viên dựgiờ tinh thần học tập của các em cũng không khá hơn đôi khi còn ngược lại Học sinhtrầm, thụ động, thiếu hợp tác tích cực trong các giờ đọc văn là do đâu? Một trongnhững nguyên nhân chính là thiếu sự chuẩn bị bài ở nhà Qua khảo sát đầu năm họccác lớp tôi trực tiếp giảng dạy về hoạt động chuẩn bị bài ở nhà kết quả như sau:
Nội dung hỏi
Lớp 10b4 (45 HS)
Lớp 10b5(43 HS)
Lớp 10B6(42Hs)
SL Tỉ lệ% SL Tỉ lệ% SL Tỉ lệ%
1 Thường xuyên không đọc bài
Trang 52 Chỉ đọc lướt qua văn bản và trả
lời một số câu hỏi dễ 22 48,89 24 55,81 26 61,90
Vậy, nguyên nhân nào dẫn tới tình trạng trên Trước hết, nhiều học sinh vẫnquan niệm học để lấy điểm Các em cho rằng học bài cũ quan trọng hơn chuẩn bị bàimới Kiểm tra bài cũ mà không học thì bị điểm kém, trong khi đó không chuẩn bị bàimới mà bị kiểm tra thì chỉ bị nhắc nhở, khiển trách thôi Học sinh chưa biết rằngchuẩn bị bài mới chính là học bài cũ trước một bước Vì thế việc chuẩn bị kỹ bài mớivẫn bị học sinh xem nhẹ Một nguyên nhân nữa không thể không nhắc tới đó là đa sốhọc sinh ở Sốp Cộp đều từ các xã xa phải thuê phòng trọ học Thiếu sự kèm cặp củagia đình, cùng với điều kiện học tập thiếu thốn như thiếu bàn học, thiếu sách giáokhoa, tài liệu tham khảo khiến các em chuẩn bị bài Nhiều em ham chơi, chưa có ýthức học, chưa có thói quen học bài theo thời gian biểu, học bài chưa khoa học nênviệc chuẩn bị bài của các em còn nhiều hạn chế cả về số lượng lẫn chất lượng Đểđánh giá khách quan về điều kiện học tập của các em tôi đã tiến hành khảo sát qua
phát phiếu khảo sát kết quả thu được như sau:
Nội dung hỏi
Lớp 10B4 (45 HS)
Lớp 10B5(43 HS)
Lớp 10B6(42HS)Số
lượng
Tỉ lệ
%
Sốlượng
Tỉ lệ
%
Sốlượng
Tỉ lệ
%
Trang 61 Có bàn học, góc học tập 14 31,11 8 16,60 11 26,19
2 Có sách giáo khoa Ngữ văn 10
3 Có ít nhất một quyển tài liệu
4 Có từ 2 - 4 loại tài liệu tham
có 5 em chiếm 11,11%; Lớp 10B5 học sinh có ít nhất một quyển có 12 em chiếm27,91%, học sinh có từ 2 quyển có 3 em chiếm 6,98%; Lớp 10B6 học sinh có ít nhấtmột quyển có 6 em chiếm 14,29%, học sinh có từ 2 quyển có 5 em chiếm 4,76%;) Tàiliệu tham khảo cũng vậy phần lớn là của anh chị để lại Có học sinh còn sử dụng vởghi chép của anh chị khóa trước dùng làm tài liệu tham khảo
Như vậy có thể thấy công việc tự học chuẩn bị trước bài mới vẫn chưa được họcsinh chú trọng Các em chuẩn bị bài gọi là có để chống đối khi giáo viên kiểm tra
2.3 Các biện pháp tiến hành giải quyết vấn đề.
Viết sáng kiến này, tôi thực hiện các bước như sau: Nghiên cứu tài liệu có liênquan tới SKKN như đường lối chính sách của Đảng, chỉ đạo của ngành, các phươngpháp dạy học, cơ sở lý luận nhằm tổ chức hoạt động cho học sinh, tài liệu hướng dẫndạy học Ngữ Văn 10, tài liệu SGK Ngữ Văn 10 tập 1, 2 và các tài liệu khác; Dùngphiếu để điều tra tình hình học bài của sinh học; Dự giờ, trao đổi trực tiếp với đồngnghiệp để điều tra chất lượng và ý thức học tập của em; Điều tra cơ sở vật chất phục
vụ học tập ở trường, phương tiên, phương pháp dạy học đã và đang giáo viên sử dụng
Trang 7Soạn giáo án thực nghiệm có đề xuất các biện pháp tổ chức các hoạt động tự
học cho học sinh; Tiến hành thực nghiệm ở 2 lớp tôi trực tiếp giảng dạy (Lớp thực
nghiệm: Bài học được thiết kế có sử dụng các phương pháp tổ chức các hoạt động hướng dẫn học sinh tự học, Lớp đối chứng: Bài học thiết kế theo hướng sử dụng phương pháp dạy học thông thường mà giáo viên thường sử dụng) Qua thực nghiệm,
nhìn lại quá trình nghiên cứu đề tài, tôi rút ra một số kinh nghiệm làm cơ sở để tiếptục nghiên cứu, ứng dụng vào dạy học
3 Một số biện pháp nhằm giúp hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài cho giờ Đọc văn
sở giáo dục khác”
Đã từ lâu, các nhà nghiên cứu lý luận dạy học đã khẳng định vai trò quan trọngcủa Sách giáo khoa trong quá trình học tập của học sinh Sách giáo khoa là nguồn cungcấp tri thức đúng đắn, khoa học và thống nhất trong nền giáo dục quốc dân Tri thứcđược đưa vào Sách giáo khoa có tính tinh giản, cô đọng, súc tích, phong phú Nó có thểgiúp người học nghiên cứu, tìm tòi, phát huy tính sáng tạo linh hoạt, đa dạng Để giúphọc sinh có phương pháp tự học, tự nghiên cứu giáo viên cần có những định hướng chohọc sinh trong các hoạt động tiếp xúc với Sách giáo khoa, tập cho các em biết gia côngtìm tòi, sáng tạo trong quá trình lĩnh hội tri thức
Đối với tác phẩm văn học để hiểu trước hết học sinh phải đọc để thâm nhập Cónhiều mức độ đọc khác nhau: đọc lướt, đọc kỹ, đọc sâu… Nói cách khác cảm nhậnvăn chương điều đầu tiên là phải đọc; đọc để rung động, để thẩm thấu Đối với họcsinh, việc soạn bài ở nhà yêu cầu không thể thiếu là phải đọc văn bản nhưng cốt yếu
là giáo viên hướng dẫn học sinh khi đọc phải thực hiện các công việc sau:
Trang 8- Đọc âm vang và cả đọc thầm để tưởng tượng
- Đọc và ghi lại những cảm nhận, những ấn tượng ban đầu về tác phẩm
- Đọc để tìm nội dung chính, xác định những kiến thức cơ bản, trọng tâm
Chuẩn bị bài là một yêu cầu bắt buộc đối với học sinh khi hoạt động dạy họcNgữ văn tiến hành theo tư tưởng đổi mới: học sinh là chủ thể tích cực trong giờ học
Nó có tác dụng giúp học sinh có “cơ hội” phát huy vai trò chủ thể của mình trong giờhọc Nhờ chuẩn bị bài (đọc văn bản và giải quyết các vấn đề liên quan văn bản về mặttiếp nhận) mà học sinh chủ động hơn khi tranh luận, trả lời các câu hỏi về tác phẩm từ
đó giờ học trên lớp sôi nổi, cuốn hút học sinh hơn
Điều quan trọng nhất trong hướng dẫn học sinh soạn bài ở nhà trước hết làyêu cầu các em trả lời các câu hỏi ở phần hướng dẫn học bài Tuy vậy, muốn hoạtđộng này của các em đạt hiệu quả đòi hỏi giáo viên phải có những cách thức, biệnpháp phù hơp Như giáo viên vừa yêu cầu vừa khuyến khích, động viên các em tựtrả lời các câu hỏi trong phần hướng dẫn theo cách hiểu của mình, tránh viêc ghi lại,chép lại theo sách giải một cách đối phó, thụ động Ví dụ như với đoạn trích Traoduyên: Giáo viên yêu cầu học sinh tìm hiểu trước đoạn trích, cảm nhận được diễnbiến tâm trạng đầy phức tạp của Thúy Kiều trong đêm trao duyên Qua đó thấy đượcphẩm chất cao quý nổi bật của Thúy Kiều: đức hi sinh, lòng vị tha, đồng thời thấyđược thái độ đồng cảm sâu sắc của tác giả trước hoàn cảnh đau khổ và bế tắc củacon người Qua đó học sinh thấy được nghệ thuật phân tích tâm lí đặc sắc, ngôn ngữthơ điêu luyện của Nguyễn Du Giáo viên có thể cho học sinh câu hỏi chuẩn bị bàinhư sau:
(1) Nếu đặt đoạn trích trong toàn bộ tác phẩm, chúng ta thấy đoạn trích có vai trònhư thế nào trong việc khắc họa nhân vật Kiều? Tấm lòng của tác giả đối với nhânvật của mình ra sao?
(2) Hình dung toàn bộ diễn biến cuộc “trao duyên” và khái quát giá trị đoạn trích? (3) Bằng khả năng tưởng tượng cũng như lôgic cuộc sống hãy hình dung diễn biến
Trang 9tâm trạng của Thúy Vân khi nghe chị gái giãi bày tâm sự?
(4) Qua việc Nguyễn Du dùng ngôn ngữ nhân vật để xây dựng quá trình diễn biếnnội tâm của Thúy Kiều trong đêm trao duyên, ta thấy được tài nghệ gì của NguyễnDu?
Giáo viên trả lời những thắc mắc của học sinh nếu các em chưa hiểu câu hỏi.Đồng thời có gợi ý cách thức trả lời những câu hỏi này cho học sinh Trong quátrình soạn bài chỗ nào các em chưa hiểu hay còn thắc mắc, giáo viên yêu cầu các emchú ý ghi lại hoặc gạch chân, đánh dấu để có thể trao đổi trong quá trình đọc hiểuvăn bản trên lớp
Một điều nữa không kém phần quan trọng là khi hướng dẫn học sinh trả lời cáccâu hỏi trong Sách giáo khoa giáo viên cần hướng các em vào những ý trọng tâm, câuhỏi trọng tâm điều này rất có ích cho việc đọc hiểu văn bản ở trên lớp Muốn làmđược điều này giáo viên phải có đầu tư suy nghĩ trước một bước Như vậy, việchướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà sẽ mang lại hiệu quả hơn Hướng dẫn học sinhđọc Sách giáo khoa và trả lời câu hỏi là việc làm vô cùng quan trọng, bởi đây là mộtbước chuẩn bị trước làm cơ sở cho việc đọc tác phẩm trên lớp Nếu giáo viên làm tốtbước này thì khâu lên lớp sẽ nhẹ nhàng hơn, giờ học sôi nổi hơn và hiệu quả giờ học
sẽ cao hơn
3.2 Hướng dẫn học sinh sử dụng các hình thức lập graph, sơ đồ tư duy, lập dàn
ý khái quát để trả lời câu hỏi.
Từ những hiểu biết của bản thân, học sinh tự lập thành sơ đồ, thành những dàn
ý theo suy nghĩ của mình Điều ấy có nghĩa rằng sau khi đọc phân tích, học sinh cầnphải tổng hợp, tái tạo lại cấu trúc của bài học Ghi chép tóm tắt những gì và như thếnào là phụ thuộc vào hiểu biết và kinh nghiệm của từng người Điều quan trọng làngười học phải tự mình nêu lại được các thông tin quan trọng đã tiếp nhận bằng từngữ riêng theo cách của mình Sau đây là một số cách mà học sinh có thể sử dụngtrong khi chuẩn bị bài ở nhà
* Trình bày dưới dạng bảng biểu: Tùy theo nội dung, tiến trình của bài học mà giáo
Trang 10viên hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài bằng hình thức lập bảng biểu Như khi dạy bài
Chiến thắng Mtao Mxây phần hướng dẫn học bài trả lời câu hỏi 1 “ Hãy tóm tắt diễn
biến trận đánh để so sánh tài năng và phẩm chất của hai tù trưởng?” giáo viên có thể hướng dẫn các em lập bảng so sánh như sau:
Mtao Mxây chémvào cái chão cột
trâu
Hiệp đấu
thứ hai
Múa trước, sứcmạnh phi thường
Bị tấn công đâmvào đùi, vào người
Đăm Săn thấm mệt,Mtao không sao
Mồ côi cha, ở với mẹ,được yêu, chiều
Tấm bị hắt hủi, Cámđược yêu chiều
Cái yến đào Chăm chỉ chịu khó,
bắt được nhiều tômtép
Lười biếng, đi chơi,cướp công của Cám
Tấm thua thiệt, Cámđắc thắng
Con bống Yêu thương, chăm
chút, coi Bống làbạn
Lừa bắt, ăn thịt bống Tấm thua thiệt, Cám
đắc thắng
Chặng II Tấm vào cung
Tấm và sự hóa thân Âm mưu, hành động của mẹ con Cám
Hái cau cúng bố Chặt cau, Cám thay Tấm vào cung
Hóa thành chim vàng anh bay vào cung Giết chim vàng anh
*Hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi dạng sơ đồ:
Hướng dẫn học sinh sử dụng dạng sơ đồ là một trong những cách hướng dẫndạy học phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, nó hướng tới việchoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của các em Học sinh bên cạnh việcghi nhớ các kiến thức đã học còn phải hiểu rõ các kiến thức đó, sắp xếp nó trong bộ
Trang 11nhớ một cách khoa học, đồng thời còn hiểu rõ mối quan hệ của kiến thức này với kiếnthức khác, tái hiện nó trong bản đồ tư duy để từ đó vận dụng các kiến thức một cách
chủ động, linh động, sáng tạo Sơ đồ có nhiều dạng như dạng graph, dạng sơ đồ tư
duy Ví dụ khi dạy Hiền tài là nguyên khí của quốc gia giáo viên có thể hướng dẫn các
em chuẩn bị câu hỏi số 4: “Lập sơ đồ về kết cấu của bài văn bia nói trên” Giáo viên
có thể hướng dẫn các em lập sơ đồ như sau:
* Trình bày dưới dạng đồ tư: Sơ đồ tư duy được giáo viên, học sinh sử dụng khá
phổ biên trong dạy học cũng nhu học tập Ưu điểm của sử dụng sơ đồ tư duy tronglĩnh hội trình bày khiến thức rất khoa học, dễ sử dụng Với môn Ngữ văn sử dụng sơ
đồ tư duy có hiệu quả khơi gợi trong học sinh tình yêu đối với môn học, đồng thờiđem đến cho các em cái nhìn mới, cách tư duy mới, sự hưng phấn, lôi cuốn đối vớimôn học và có thể sử dụng rộng rãi ở tất cả các khâu trong quá trình dạy học nhất làrất cần thiết trong việc hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà Dạy bài Bình Ngô đại
cáo với câu hỏi 1 “Bài Đại cáo bình Ngô gồm 4 đạon Hãy tóm lược nội dung cảu
tùng đoạn” Giáo viên có thể hướng dẫn các em sử dụng sơ đồ tư duy để trả lời câu
hỏi:
3.3 Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài qua tổ chức phân công từng vấn đề cụ thể cho từng nhóm học sinh.
Vai trò quan trọng của hiền tài
Những việc làm khuyến khích hiền tài
Những việc đã làm Việc sẽ làm
Ý nghĩa của viêc khắc bia tiến sĩ
Trang 12Sau khi kết thúc một giờ học công việc thường thấy từ trước tới nay là giáoviên dặn dò học sinh về nhà học bài và chuẩn bị bài mới cho giờ học tiếp theo Đây làviệc làm lấy lệ, qua loa, chung chung làm cho xong vì thế tính hiệu quả thấp Kinhnghiệm cho thấy đối với tuổi của các em giao việc càng cụ thể thì tính hiệu quả càngcao Vì vậy, tổ chức phân công vấn đề cho học sinh chuẩn bị trước là bước đệm rấtquan trọng cho bài học mới đạt kết quả Để việc làm này có chất lượng giáo viên phảithực hiện những bước sau:
Bước 1: Giáo viên chuẩn bị trước các vấn đề
Bước 2: Chia nhóm
Bước 3: Phân công vấn đề cụ thể cho từng nhóm
Lưu ý: Thời gian giáo viên dành khoảng 2-3 phút cuối mỗi giờ học để làm việc này.
Chẳng hạn khi dạy đoạn trích Trao duyên (Truyện Kiều) của Nguyễn Du ngoài
việc học sinh chuẩn bài theo phần hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa, giáo viên
có thể chuẩn bị trước các vấn đề sau để giao cho học sinh và yêu cầu mỗi nhóm phảichuẩn bị kĩ phần việc của nhóm mình Giáo viên chia lớp làm 2 nhóm mỗi nhóm đềuphải có nhóm trưởng nhóm phó để đôn đốc các thành viên và chịu trách nhiệm chung
cho cả nhóm của mình (Lưu ý việc phân nhóm trưởng, phó phải được luân phiên
trong suốt năm học) Điều này có ý nghĩa rất quan trọng trong công tác giáo dục ý
thức trách nhiệm cho học sinh; khắc phục tính chây lười, ỷ lại; phát huy được tính chủđộng tích cực trong học tập của các em Trong đoạn trích Trao duyên, với 2 câu hỏithảo luận:
(?) Qua 12 câu thơ đầu, tác giả đã sử dụng những biện pháp nghệ thuật gì đểnói lên sự thông minh sắc sảo của Thúy Kiều khi trao duyên?
(?) Qua việc tìm hiểu đoạn trích, hãy rút ra kết luận về nội dung và nghệ thuậtcủa đoạn trích?
Giáo viên có thể định hướng yêu cầu cho học sinh như sau:
Câu 1: Những biện pháp nghệ thuật mà tác giả sử dụng - Ngôn ngữ sắc sảo, lời
lẽ đưa Thúy Vân vào tình huống phải “chịu lời” (dùng từ “chịu lời” mà không phải
Trang 13“nhận lời”, “chịu lời” với hàm nghĩa em phải nhận, không được từ chối lời thỉnh cầucủa chị, còn “nhận lời” thì có thể có hoặc không nhận; dùng từ “cậy” mà không dùng
từ “nhờ” vì từ “cậy” mang hàm nghĩa tin cậy, hi vọng, trông đợi em sẽ nghe mình,
“nhờ” mang sắc thái tùy ý, không nài ép) Nguyễn Du đã dùng từ thuần Việt rất đúngchỗ vừa giản dị kín đáo sâu sắc
- Câu thơ lục bát có nhịp rất đa dạng Lối ngắt nhịp này làm cho câu thơ khi thì trùngxuống, khi thì khẩn khoản Vì vậy, lời lẽ của Thúy Kiều trở nên tha thiết, trĩu nặngsuy tư hơn
Câu 2: Chú ý học sinh vào những yếu tố cơ bản về nội dung và hình thức nghệ thuậtnhư sau:
+ Nội dung: Tâm trạng đau đớn, xót xa của Thúy Kiều khi trao duyên cho em Đócũng là tiếng kêu đau đớn của tác giả về số phận con người trong xã hội cũ
+ Hình thức nghệ thuật:
Nghệ thuật phân tích và miêu tả tâm lí đặc sắc: dùng ngôn ngữ của nhân vật, để nhânvật bộc lộ những diễn biến tâm lí tinh vi, sâu kín trong tâm hồn mình Đoạn trích sửdụng lời độc thoại nội tâm thể hiện sâu hơn tâm trạng nhân vật
Với bài Tỏ lòng của Phạm Ngũ Lão giáo viên có thể chia lớp thành 3 nhóm rồigiao các nhóm với những nội dung cụ thể như
Nhóm 1: Tìm những câu thơ thể hiện chí làm trai trong văn học trung đại Việt
Nam Từ đó khái quát chí làm trai theo tinh thần Nho giáo ( Gợi ý: Thơ của Nguyễn
Công Trứ, Phan Bội Châu tìm trong cuốn Thơ văn nguyễn Công Trứ, Phan Bội Châu hặc trên mạng intenetr )
Nhóm 2: Tìm những câu thơ có nỗi “thẹn” như trong tỏ lòng của Phạm Ngũ Lão?
Vẻ đẹp nhân cách qua nỗi “ thẹn” đó ( Gợi ý: Thu hứng – Nguyễn Khuyến)
Nhóm 3: Tìm một số hình ảnh về một số vị tướng thời Trần, các chiến thắng của
quân ta trước giặc Nguyên – Mông( Gợi ý nguồn intenetr).
Như vậy học sinh không chỉ tìm hiểu văn bản trong sách giáo khoa mà còn tìm
hiểu các vấn đề có liên quan tới tác phẩm Qua đó học sinh có cái nhìn tổng quát, biết
Trang 142.3 Hướng dẫn học sinh khai thác nguồn tài liệu học tập phục vụ cho việc chuẩn
bị bài ở nhà.
Ngoài sách giáo khoa, tài liệu học tập cho môn Ngữ văn vô cùng phong phú Đây là phương tiện rất cần thiết đối với người học văn Như các loại sách tham khảo, các tài liệu về văn học trên các báo, tạp chí văn học, đặc biệt trên internet…
Để giúp học sinh tìm và sử dụng tài liệu vào việc chuẩn bị bài cho giờ đọc Văn,giáo viên cần giới thiệu cụ thể tên sách tham khảo, các bài viết, tài liệu có liên quantrực tiếp đến bài học; hướng dẫn học sinh tìm sách, tài liệu tham khảo ở thư việntrường, nhà sách trên địa bàn, ở thầy cô giáo…Giáo viên cũng có thể cung cấp chohọc sinh một số địa chỉ trên mạng internet để tự tìm tài liệu, sử dụng trong học tập
Như địa chỉ: hocmai.vn, baogiaoduc.edu.vn, thivien.net, taplamvan.edu.vn,
loigiaihay.com, dethi.violet.vn, baigiang.violet.vn,… một số trang thông tin điện từ
của một số trường THPT, đại học có chất lượng tốt Qua những kênh thông tin nàyhọc sinh có thể tìm được những tài liệu viết là những bài phân tích, bình luận, các ýkiến của các nhà nghiên cứu, những chỉ dẫn của thầy cô… các hình ảnh có liên quantới bài học, các tác phẩm văn học đã được dựng thành phim…Sau đó, hướng dẫn học
Trang 153.4 Kiểm tra, nhận xét, đánh giá học sinh chuẩn bị bài ở nhà.
Kiểm tra, đánh giá học sinh chuẩn bị bài là khâu cuối cùng của các biện phápgiúp học sinh chuẩn bị tốt bài ở nhà Nếu giáo viên thường xuyên kiểm tra, đánh giáviệc chuẩn bị bài ở nhà thì học sinh sẽ tích cực, nghiêm túc hơn và trở thành thói quentrong học tập Hình thức kiểm tra, đánh giá cũng phải đa dạng, kích thích tính tíchcực, chủ động của học sinh Giáo viên có thể kết hợp kiểm tra việc chuẩn bị bài ở nhàvới kiểm tra miệng đầu giờ Mỗi tiết học giáo viên kiểm tra từ 3-5 em rồi chấm lấyđiểm 15’ Giáo viên cũng có thể chấm điểm những học sinh tích tực, hăng hái trả lờicâu hỏi trong tiết học… Việc kiểm tra, đánh giá phải vừa gắn với biểu dương kíchthích vừa gắn với nghiêm khắc kiểm điểm, phê bình học sinh chưa có ý thức, chậmtiến Để đạt được hiệu quả tốt, giáo viên phải tiến hành thường xuyên, kiên trì
Gợi ý phần hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài một số tiết đọc văn lớp 10 ở trường THPT Sốp Cộp.
Dưới đây tôi xin đưa ra cách hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở một số bài, tiếtĐọc văn cụ thể ở lớp 10 chương trình chuẩn
(1) Bài : Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy.
*Câu hỏi hướng dẫn:
Truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy kể về sự nghiệpdựng nước, giữ nước của An Dương Vương và mối tình Mị Châu – Trọng Thủy.Trọng tâm của tiết học là bài học giữ nước, nguyên nhân mất nước mà người xưa gửigắm vào trong câu chuyện về thành Cổ Loa và mối tình Mị Châu – Trọng Thủy Khi
Trang 16hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà giáo viên cần lưu ý học sinh khi chuẩn bị bàicần soan kỹ câu số 2 trong phần hướng dẫn học bài để cùng thảo luận, tranh luận ởtrên lớp Tùy theo đối tượng học sinh giáo viên có thể đưa ra thêm yêu cầu sau:
1) Bài học lịch sử từ truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy?
2)Tưởng tượng cảnh Trọng Thủy sau khi chết xuống thủy cung và gặp Mị Châu (
Viết ngắn gọn khoảng 15 dòng)
3)Tìm một số bài thơ viết về Mị Châu- Trọng Thủy và nêu sức sống lâu bền của
Truyện An Dương Vương và Mị Châu- Trọng Thủy ( Tâm sự - Tố Hữu…)
* Hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi:
+ Với câu hỏi số 2 trong SGK giáo viên gợi ý các em: Nỏ thần có ý nghĩa như
thế nào đối với việc bảo vệ thành? ( Vũ khí lợi hại nhất, là bí mật quan sự của quốc
gia) Tình cảm vợ chồng và bí mật có liên quan đến an nguy của đất nước Cái nào
quan trọng hơn? ( Tình cảm vợ chồng là tình cảm riêng, bảo vệ bí mật quốc gia là
trách nhiệm chung Phải biết đặt lợi ích chung nên trên lợi ích riêng….)
(2) Bài: Truyện Tấm Cám.
* Câu hỏi hướng dẫn:
Nhân vật Tấm trong truyện Tấm Cám là điển hình cho kiểu nhân vật mồ côitrong truyện cổ tích Tấm từ thụ động đến chủ động trong đấu tranh giành hạnh phúc
là quá trình trỗi dạy mãnh liệt của con người trước sự vùi dập của cái ác Phần Hướngdẫn học bài có 4 câu hỏi, giáo viên yêu cầu học sinh chuẩn bị kỹ cả 4 câu hỏi Ngoài
ra có thể yêu cầu học sinh thực hiện thêm:
Nội dung : Sưu tầm những bài thơ cảm xúc từ truyện Tấm Cám, các ý kiến đánh giá về Tấm Cám, giới thiệu một số truyện cổ tích kiểu mồ côi như Tấm Cám.
* Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà:
Câu hỏi 1, 2 SGK: Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh sử dụng hình thức lập bảng để trả lời Ví dụ:
Xuất thân Mồ côi cả cha lẫn Mồ côi cha, ở với mẹ, Tấm bị hắt hủi, Cám
Trang 17mẹ, bị hắt hủi, phảilàm việc vất vả
được yêu, chiều được yêu chiều
Cái yến đào Chăm chỉ chịu khó,
bắt được nhiều tômtép
Lười biếng, đi chơi,cướp công của Cám
Tấm thua thiệt, Cámđắc thắng
Con bống Yêu thương, chăm
chút, coi Bống làbạn
Lừa bắt, ăn thịt bống Tấm thua thiệt, Cám
đắc thắng
Chặng II Tấm vào cung
Tấm và sự hóa thân Âm mưu, hành động của mẹ con Cám
Hái cau cúng bố Chặt cau, Cám thay Tấm vào cung
Hóa thành chim vàng anh bay vào cung Giết chim vàng anh
(3) Bài: Ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa.
Bài học này có 6 bài, giáo viên và học sinh chỉ tìm hiểu các bài ca dao số 1,4,6.Giáo viên hướng dẫn học sinh cảm nhận được nỗi niềm và tâm hồn của người bìnhdân xưa qua những câu hát than thân và lời ca yêu thương tình nghĩa Sưu tầm và họcthuộc lòng bổ sung một số bài ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa khác để thấyđược sự phong phú của kho tàng ca dao Việt Nam Ngoài yêu cầu học sinh trả lời cáccâu hỏi có liên quan tới bài ca dao số 1,4,6, giáo viên yêu cầu học sinh thực hiện thêm
một số nhiệm vụ sau ( Tùy theo đối tượng học sinh mà giáo viên hướng dẫn giao
thêm bài tập):
- Các tổ sưu tầm và đóng thành tập về những bài ca dao mở đầu bằng 2 từ Thân
em; những bài ca dao trữ tình đối đáp trong tình yêu.
- Những học sinh có năng khiếu văn nghệ chuẩn bị một bài hát dân gian có chủ
đề than thân, yêu thương tình nghĩa để diễn xướng trong giờ học trên lớp
Trang 18(4) Bài: Tỏ lòng ( Phạm Ngũ Lão)
- Câu hỏi cần hướng dẫn:
Với bài thơ Tỏ lòng của Phạm Ngũ Lão giáo viên cần hướng dẫn học sinh cảm nhậnđược "hào khí Đông A" thể hiện qua vẻ đẹp của con người và thời đại Nhận thứcđược bút pháp thơ trung đại thể hiện trong bài thơ; Vẻ đẹp của trang nam nhi thờiTrần qua bài thơ qua quan niệm "chí làm trai", cái “ thẹn” của của Phạm Ngũ Lão.Chính vì thế khi Hướng dẫn học sinh soạn bài theo câu hỏi Sánh giáo khoa Ngữ vănT1 trang 116, giáo viên nhấn mạnh học sinh chuẩn bị kỹ các câu hỏi:
1) Có gì đáng lưu ý về không gian, thời gian trong đó con người xuất hiện? Conngười ở đây mang tư thế, vóc dáng như thế nào?
2) Anh (chị) cẩm nhận như thế nào về sức mạnh của đội quân nhà Trần qua câuThơ “ Ba quân khí mạnh nuốt trôi trâu”?
3) Qua những câu thơ Tỏ lòng, anh (chị) thấy hình ảnh trang nam nhi thời trầnmang vẻ đẹp như thế nào? Điều đó có ý nghĩa gì đối với thế hệ trẻ hôm nay và ngàymai?
- Ngoài những câu hỏi trên giáo viên có thể yêu cầu thêm: Giáo viên chia lớp
thành 3 nhóm Giao nhiệm vụ cho bốn nhóm như sau:
+ Nhóm 1: Tìm những câu thơ thể hiện chí làm trai trong văn học trung đại Việt
Nam Từ đó khái quát chí làm trai theo tinh thần Nho giáo ( Nguyễn Công Trứ, Phan
Bội Châu )
+ Nhóm 2: Tìm những câu thơ có nỗi “thẹn” như trong Tỏ lòng của Phạm Ngũ
Lão? Vẻ đẹp nhân cách qua nỗi “ thẹn” đó (Thu hứng – Nguyễn Khuyến)
+ Nhóm 3: Tìm một số hình ảnh về một số vị tướng thời Trần, các chiến thắng
của quân ta trước giặc Nguyên – Mông( nguồn intenetr)
* Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà:
+ Câu1, câu 2, câu 3 học sinh có thể trả lời theo hình thức lập dàn ý Lưu ý: câu 1Thời gian?; Không gian; Tư thế; Tầm vóc con người
Trang 19+ Cỏc cõu hỏi phần hướng dẫn thờm: Cõu 1 cú thể tỡm hiểu thơ Nguyễn Cụng Trứ, Phan Bội Chõu ( khai thỏc nguồn internet – Ghi vào vở soạn văn); Cõu 2 tỡm hiểu Thu hứng – Nguyễn Khuyến ( khai thỏc nguồn internet – Ghi vào vở soạn văn); Cõu 3 khai thỏc nguồn internet (Hỡnh thức dỏn ảnh lờn ẵ tờ A0, thuyết trỡnh, giới
thiệu về hỡnh ảnh).
(5) Bài: Cảnh ngày hố (Nguyễn Trói)
* Cõu hỏi hướng dẫn:
Bài Cảnh ngày hố của là bức tranh thiờn nhiờn ngày hố và vẻ đẹp tõm hồn củaNguyễn Trói Giỏo viờn cần hướng dẫn học sinh cảm nhận được tấm lũng của NguyễnTrói đối với thiờn nhiờn và cuộc sống Đặc biệt là tấm lũng đối với dõn với nước Sỏchgiỏo khoa hướng hẫn tỡm hiểu khỏ chớ tiết Giỏo viờn hướng dẫn học sinh trả lời kỹcõu hỏi 3, 4 trong Sỏnh giỏo khoa Ngữ văn Tập một (trang 133)
- Cõu hỏi giỏo viờn yờu cầu thờm:
1.1- Qua tỡm hiểu bài thơ em thấy mỡnh cần phải làm gỡ cho bản thõn, gia đỡnh,quờ hương đất nước?
2 - Tỡm một số cõu thơ thể hiện tấm lũng của Nguyễn Trói đối với dõn với nước
* Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà:
+ Cõu hỏi 3 SGK (trang 118) Giỏo viờn hướng dẫn: Giỏc quan nào? (lá hòe xanh, hoa
thạch lựu đỏ; hơng sen; lao xao của chợ cá, tiếng ve kêu) Sự giao cảm mạnh mẽ và
tinh tế với thiên nhiên cảnh vật và cuộc sống con ngời?
+ Cõu hỏi 4 SGK (trang 118) Giỏo viờn hướng dẫn: Nguyễn Trói mong muốn điều gỡ?
(Dõn được no ấm, sống thanh bỡnh, yờn vui) Âm hưởng: Cảm xỳc dồn nộn lại, hai
thanh bằng cuối cõu thơ tạo dư õm cứ lan tỏa mói ra…
Trang 20+ Câu hỏi 1.1 được sử dụng ở cuối tiết học Giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận,
để đạt hiệu quả cần hướng dẫn học sinh chuẩn bị trước ở nhà: Tình cảm của Nguyễn
Trãi với dân với nước (Nguyễn Trãi cống hiến cả cuộc đời mình cho dân cho nước.
Ngay cả khi nhàn hạ ông cũng không quên lo cho dân, cho nước Thế hệ trẻ hôm nay cần: tích cực học tập, rèn luyện thân thê…)
+ Câu 2.2 Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu qua ngững sáng tác Nguyễn Trãi
như một số đoạn thơ: “ui một tấc lòng ưu ái cũ , Ðêm ngày cuồn cuộn nước triều
đông” (Thuật hứng 5); “Một thân lẩn quất đường khoa mục , Hai chữ mơ màng việc quốc gia Vì nợ quân thân chưa báo được, Hài hoa còn bận dặm thanh vân” (Ngôn chí 11)… Giáo viên giới thiệu một số trang Thông tin điện tử: nguyentrai.net,
thivien.net, … để học sinh tìm hiểu sưu tầm
(6) Bài: Đọc Tiểu Thanh Kí (Nguyễn Du)
* Câu hỏi hướng dẫn:
Đọc Tiểu Thanh ký là tiếng nói đồng cảm, tri âm sâu sắc với Tiểu Thanh - TiểuThanh thuộc kiểu những phụ nữ tài sắc, bất hạnh mà Nguyễn Du đặc biệt quan tâmtrong sáng tác của mình Khao khát tri âm hướng về hậu thế của nhà thơ được thể hiệnmột cách kín đáo; Nghệ thuật đặc sắc của thơ trữ tình Nguyễn Du Đó là những nộidung giáo viên cần hướng dẫn học sinh đọc, chuẩn bị trước qua hệ thống câu hỏitrong sách giáo khoa ( 4 câu hỏi)
Tuy nhiên ở bài này phần hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa không đưa racác câu hỏi về nghệ thuật, về tâm sự khao khát tri âm hướng về hậu thế của nhà thơđược thể hiện một cách kín đáo ở hai câu cuối Giáo viên có thể đưa ra một số câu hỏihướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà như:
Nội dung 1- Ở hai câu cuối bài thơ Nguyễn Du lo lắng, băn khoăn điều gì? Điềubăn khoăn của ông có chính đáng không và được người đời sau trả lời như thế nào?Nội dung 2- Theo em, giá trị nhân đạo của tác phẩm có phải chỉ biểu hiện ở niềmthương cảm cho số phận bất hạnh của Tiểu Thanh và những người như Tiểu Thanhkhông? Vì sao?