Quan hệ thương mại giữa việt nam với các nước châu âu, châu mỹ thời thuộc pháp giai đoạn 1897 1945 (tt)

Chính vì vậy, việc chọn nghiên cứu đề tài “Quan hệ thương mại giữa Việt Namvới các nước châu Âu, châu Mỹ thời thuộc Pháp giai đoạn 1897 - 1945” có ý nghĩaquan trọng.Về mặt khoa học Trên

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Công trình được hoàn thành tại: Trường Đại học sư phạm Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: GS, TS Nguyễn Ngọc Cơ

Phản biện 1: PGS.TS TRẦN ĐỨC CƯỜNG

Viện Sử học Phản biện 2: PGS.TS NGUYỄN ĐÌNH LÊ

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Đại học Quốc gia Hà Nội

Phản biện 3: PGS.TS ĐINH CÔNG TUẤN

Tạp chí Nghiên cứu châu Âu

họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm 2018

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

- Thư viện Quốc Gia Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thương mại nói chung, ngoại thương nói riêng không những là mắt xích quantrọng mà còn là đòn bẩy của toàn bộ nền kinh tế, có vai trò gắn kết thị trường trongnước và quốc tế, góp phần quan trọng tăng cường vị thế quốc gia, dân tộc Việcnghiên cứu lịch sử ngoại thương là chìa khóa để hiểu tính chất một nền kinh tế, đồngthời gợi mở nhiều vấn đề về sự phát triển đất nước Đúng như Ch.Robequain đã nhậnđịnh: “Việc nghiên cứu ngoại thương đáng được coi như nguồn chính của những chỉdẫn cần thiết cho nền kinh tế và sự phát triển của một quốc gia”1 Thế nhưng cho đếnnay, trong số các công trình nghiên cứu về lịch sử Việt Nam, mảng đề tài lịch sửngoại thương, đặc biệt là ngoại thương thời Pháp thuộc rất ít được đề cập đến

Việt Nam nằm trên bán đảo Đông Dương - nhịp cầu nối Đông Nam Á lục địa vớiĐông Nam Á hải đảo, nơi gặp gỡ hai trung tâm văn minh lớn của nhân loại: Trung Quốc

và Ấn Độ, tâm điểm của tuyến giao thương quốc tế Đông Á - Đông Nam Á Nhờ vị trí đắcđịa cùng nhiều điều kiện tự nhiên, xã hội đặc biệt thuận lợi, quan hệ thương mại giữa ViệtNam với các nước trong và ngoài khu vực sớm hình thành và phát triển Ngay cả khi bịchia cắt thành các xứ của Đông Dương thuộc Pháp, Việt Nam vẫn giữ vai trò chủ đạotrong các mối giao dịch thương mại của thuộc địa này với nước ngoài

Dưới thời Pháp thuộc (nhất là giai đoạn 1897 – 1945), ngoại thương Việt Namphát triển mạnh mẽ Lĩnh vực ngoại thương có vai trò kinh tế lớn với phần đóng gópvào tổng thu nhập quốc nội lên đến 2.900 triệu Fr / năm (tính trung bình giai đoạn

1909 – 1943) [Nguồn: Niên giám thống kê Đông Dương], tương đương với 10.440 tỷVNĐ năm 20162 Hoạt động ngoại thương cũng có ảnh hưởng không nhỏ đến tìnhhình xã hội cũng như cơ cấu giai cấp của một xứ thuộc địa như Việt Nam đương thời.Trong giai đoạn này, ngoài các bạn hàng có mối quan hệ láng giềng tự nhiên, ViệtNam đã mở rộng giao thương với nhiều quốc gia Âu, Mỹ Có thể nói, đây là thời kỳhưng thịnh nhất trong quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các nước đến từ bên kiabán cầu (tính đến thời điểm kết thúc chế độ thuộc địa Pháp ở Việt Nam); Việt Namthoát khỏi tình trạng cô lập, bước đầu tham gia vào quá trình giao lưu, trao đổi buônbán Đông – Tây.Vị thế của các quốc gia Âu, Mỹ ở Việt Nam cũng như mối giaothương giữa hai bên ngày càng quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội thuộc địa

Cho đến nay, vấn đề kinh tế Đông Dương thời thuộc Pháp đã được học giả trong vàngoài nước quan tâm, nghiên cứu ở một số góc độ nhất định Tuy nhiên lĩnh vực ngoạithương, đặc biệt là quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các quốc gia Âu, Mỹ vẫn là vấn

đề còn bỏ ngỏ, chưa được công trình nào trình bày một cách toàn diện và có hệ thống

1 Roberquain Ch (1939), L ’ évolution économicque de l ’ Indochine française (Tiến triển kinh tế của Đông Dương thuộc Pháp), Paul Hartmann Editeur, Paris; tr 341

2 1Fr tương đương 3.600 VNĐ (tỷ giá tháng 12 năm 2016, theo vi.coinmill.com/FRF – VND.html)

Chính vì vậy, việc chọn nghiên cứu đề tài “Quan hệ thương mại giữa Việt Namvới các nước châu Âu, châu Mỹ thời thuộc Pháp giai đoạn 1897 - 1945” có ý nghĩaquan trọng.

Về mặt khoa học

Trên cơ sở khai thác nhiều nguồn tài liệu độ tin cậy cao, nhiều tư liệu mới, đềtài làm sáng tỏ những vấn đề cơ bản đặt ra: những nhân tố tác động đến quan hệthương mại giữa Việt Nam với các nước Âu, Mỹ thời thuộc Pháp; diễn biến hoạtđộng thương mại hai chiều; đặc điểm, tác động của mối quan hệ này đến tình hìnhkinh tế - xã hội Việt Nam Qua đó, đề tài góp phần bồi lấp khoảng trống trongnghiên cứu lịch sử ngoại thương, lịch sử kinh tế Việt Nam thời cận đại

Từ việc nghiên cứu quá trình phát triển, đặc điểm và tác động của quan hệthương mại giữa Việt Nam và các nước Âu, Mỹ từ 1897 đến 1945, đề tài góp phầnlàm rõ nhiều vấn đề lịch sử Việt Nam thời kỳ này: chính sách độc quyền ngoạithương của chính quyền thuộc địa, bản chất “sự nghiệp khai hóa” của thực dân Pháp;hình thái kinh tế - xã hội Việt Nam thời cận đại.v.v…

Về mặt thực tiễn

Việc nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề liên quan đến quan hệ thương mạigiữa Việt Nam với các nước Âu, Mỹ từ 1897 đến 1945 góp phần cung cấp thêmnguồn tài liệu hữu ích phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy lịch sử Việt Nam cậnđại, lịch sử kinh tế Việt Nam

Trong bối cảnh hiện nay, việc mở rộng giao thương là con đường lớn dẫn đến hộinhập và phát triển Khu vực Âu, Mỹ hiện là một trong những hướng hợp tác quan trọngcủa Việt Nam về thương mại; nhiều bạn hàng thời cận đại tiếp tục giữ vai trò đối tácthương mại lớn của Việt Nam Từ việc nghiên cứu quan hệ thương mại của Việt Nam vớicác nước Âu, Mỹ trong quá khứ, có thể rút ra những bài học kinh nghiệm hữu ích chocông cuộc đổi mới, hội nhập và phát triển đất nước

2.Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

* Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài cần giải quyết các nhiệm vụ chính sau đây:

- Xác định, phân tích những nhân tố cơ bản có tác động ảnh hưởng đến quan hệthương mại giữa Việt Nam với các quốc gia Âu, Mỹ giai đoạn 1897 – 1945

- Dựng lại tiến trình hoạt động giao thương giữa Việt Nam với các nước Âu –

Mỹ từ 1897 đến 1945

- Đánh giá thực trạng, đặc điểm và tác động của quan hệ thương mại giữa ViệtNam với các nước Âu, Mỹ đối với tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam giai đoạn này.

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quan hệ thương mại giữa Việt Nam với cácnước Âu, Mỹ giai đoạn 1897 – 1945

* Phạm vi nghiên cứu

+ Về không gian:

- Phạm vi không gian nghiên cứu của đề tài phía Việt Nam là toàn bộ lãnh thổViệt Nam Thời thuộc Pháp, Việt Nam bị chia thành ba xứ nằm trong chính thể Liênbang Đông Dương Nghiên cứu quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Âu,

Mỹ thời kỳ này phải dựa trên cơ sở tập hợp số liệu của Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ

và Đông Dương thuộc Pháp Tuy nhiên, đề tài không đặt vấn đề đánh giá hoạt độngngoại thương của ba xứ với tư cách là những đơn vị hành chính và kinh tế độc lập;cũng không đặt vấn đề so sánh hoạt động ngoại thương của Việt Nam với các vùnglãnh thổ còn lại của Đông Dương

- Phạm vi không gian của châu Âu, châu Mỹ rất rộng lớn nhưng đề tài khôngtham vọng tìm hiểu hoạt động giao thương với tất cả các nước trong hai châu lục nêutrên mà tập trung vào một số quốc gia có giao dịch thương mại thường xuyên vàchiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch xuất – nhập khẩu của Việt Nam; đó là: Pháp,Anh, Đức, Hoa Kỳ

+ Về thời gian: Vấn đề nghiên cứu được xác định trong khoảng thời gian từnăm 1897 đến tháng 08 năm 1945, từ khi thực dân Pháp bắt đầu tiến hành cuộc khaithác thuộc địa lần thứ nhất cho đến trước cách mạng tháng Tám Đây là quãng thờigian hoạt động giao thương giữa Việt Nam với các nước Âu, Mỹ chuyển biến mạnh

mẽ dưới tác động của chương trình khai thác thuộc địa quy mô lớn, chính sách thốngtrị của Pháp, Nhật và những biến động của thời cuộc

+ Về nội dung:

-Vấn đề quan hệ thương mại trong đề tài được khai thác chủ yếu ở phương diệntrao đổi, mua bán hàng hóa, nghĩa là hoạt động xuất, nhập khẩu giữa Việt Nam vớicác đối tác Đây là thương mại chính ngạch, không bao gồm thương mại tiểu ngạch

- Do đặc điểm tư liệu, những số liệu sử dụng trong đề tài có thể không có sựphân biệt giữa thương mại chung và thương mại đặc biệt Mặt khác, nguồn tài liệutham khảo được khai thác chủ yếu ở Việt Nam, nên quan hệ thương mại giữa ViệtNam với các nước Âu, Mỹ được nhìn nhận chủ yếu từ phía Việt Nam và coi ViệtNam là chủ thể

- Việc nghiên cứu quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Âu, Mỹthời kỳ này không chỉ dựa trên cơ sở tập hợp số liệu của ba xứ mà còn phải sử dụngnhiều số liệu của Đông Dương thuộc Pháp vì những lý do sau:

Thứ nhất, các tài liệu thống kê hoặc nghiên cứu riêng về ngoại thương từng xứhiện rất tản mạn, không đủ để tổng hợp.

Thứ hai, nguồn tài liệu thống kê chính thức của Đông Dương cũng có nhiều

hạn chế Số liệu trước năm 1900 chủ yếu lấy từ Statistiques Coloniales (Thống kê

thuộc địa); tuy có tách riêng thương mại từng xứ nhưng Cao Miên lại được gộp với

Nam Kỳ Số liệu từ năm 1900, nhất là từ năm 1913 có thể khai thác từ nhiều nguồn

(Bulletin économique de l’Indochine (Bản tin Kinh tế Đông Dương), Annuaire

statistique de l’Indochine (Niên giám thống kê Đông Dương) ); tuy nhiên, những tài

liệu này đều thống kê chung về thương mại toàn Đông Dương

Thứ 3, Việt Nam (Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ) giữ vai trò chính trong hoạtđộng ngoại thương của Đông Dương Phần của Ai Lao là không đáng kể nên hầu nhưkhông được thống kê, phần của Cao Miên cũng nhỏ bé nên thường được tính chungvới Nam Kỳ (trong thực tế, toàn bộ hoạt động xuất nhập khẩu của Cao Miên đều quacon đường cảng Sài Gòn) Có thể nói, các chỉ số về ngoại thương của Đông Dương

về cơ bản là chỉ số ngoại thương của Việt Nam

4 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

Nguồn tài liệu

Đề tài được thực hiện trên cơ sở khảo cứu các nguồn tài liệu chính sau đây:

* Tài liệu lưu trữ

Đây là nguồn tài liệu tham khảo hết sức quan trọng của đề tài, căn cứ để làm rõchính sách ngoại thương của chính quyền thuộc địa Pháp ở Việt Nam Bên cạnh các sắclệnh, nghị định về hiệp định thương mại, thuế quan, hạn ngạch, lệnh cấm , đáng chú ý

có các công văn, công điện liên quan đến hoạt động ngoại thương như: đơn xin cấp phépxuất khẩu, đề nghị xác nhận nguồn gốc hàng hóa, đề nghị thiết lập quan hệ thương mại,giới thiệu doanh nghiệp hợp tác buôn bán, đề nghị cấm xuất khẩu lúa gạo… và ý kiếncủa nhà chức trách; các hợp đồng, báo cáo về cung cấp hàng hóa cho quân đội …

+Tài liệu báo chí, báo cáo kinh tế thời thuộc Pháp:

Nhóm tài liệu này bao gồm: Niên giám thống kê Đông Dương (Annuaire

statistique de l’Indochine), Niên giám thống kê Liên minh Hải ngoại Pháp (Annuaire Statistique de l’Union Française Outre – mer), Thống kê thuộc địa (Statistiques coloniales), Bản tin kinh tế Đông Dương (Bulletin économique de l’Indochine).

Ngoài ra còn có các Báo cáo tổng hợp về số liệu thống kê của Hải quan Đông Dương

(Rapport général sur les statistiques des douanes de l’Indochine), Chỉ số kinh tế Đông Dương (Indices économiques indochinois) của Tổng thanh tra mỏ và công nghiệp (Inspection Générale des Mines et de l’Industrie) v.v… Đây là một trong

những cơ sở tư liệu chủ yếu của đề tài, cung cấp phần lớn số liệu thống kê chính thức

về hoạt động xuất, nhập khẩu giữa Việt Nam với các nước Âu Mỹ

* Sách chuyên khảo và tài liệu tham khảo khác

Sách chuyên khảo gồm nhiều ấn phẩm (chủ yếu bằng tiếng Việt và tiếng Pháp)

có chủ đề gần như: Lịch sử thương mại thế giới và thương mại Pháp, Lịch sử kinh tếViệt Nam, tình hình kinh tế Đông Dương thời thuộc Pháp, các chính sách kinh tế,chính sách thương mại của chính quyền thuộc địa Pháp ở Việt Nam, vai trò kinh tếcủa tư sản người Việt và người Hoa, hoạt động của các công ty thương mại Pháp…Nguồn tài liệu này là cơ sở để hiểu nền cảnh cũng như một số khía cạnh cụ thể trongquan hệ thương mại giữa Việt Nam và các nước Âu, Mỹ giai đoạn 1897 - 1945.

Một số luận án Tiến sĩ, các bài báo khoa học có nội dung liên quan cũng lànguồn tài liệu tham khảo bổ trợ cho việc nghiên cứu đề tài

Phương pháp nghiên cứu

- Đề tài dựa trên cơ sở phương pháp luận sử học mac – xit; chủ nghĩa Mác – Lê

- nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng về hoạtđộng ngoại thương

- Đề tài vận dụng hai phương pháp nghiên cứu cơ bản: phương pháp lịch sử vàphương pháp lôgic Phương pháp lịch sử nhằm tái hiện quá trình phát triển của quan

hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Âu Mỹ từ 1897 đến 1945 Phương pháplôgic nhằm tìm mối tương quan giữa các yếu tố tác động, sự tiến triển và đặc điểmcủa quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Âu, Mỹ thời thuộc Pháp; đồngthời đánh giá thực trạng, tác động của quan hệ thương mại giữa Việt Nam với cácnước Âu, Mỹ trong giai đoạn này

- Bên cạnh đó, đề tài còn vận dụng các phương pháp bổ trợ khác để thực hiệnnhiệm vụ nghiên cứu Phương pháp thống kê, phương pháp định lượng nhằm xử lý, hệthống hóa các số liệu về khối lượng, giá trị hàng hóa, kim ngạch xuất – nhập khẩu Cácphương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp nhằm đánh giá thực trạng phát triển của hoạtđộng giao thương giữa Việt Nam và các nước Âu, Mỹ qua các giai đoạn lịch sử; vị thế củacác quốc gia Âu, Mỹ trong quan hệ ngoại thương với Việt Nam đương thời

5 Đóng góp của luận án

Là công trình đầu tiên ở Việt Nam trực tiếp nghiên cứu vấn đề quan hệ thươngmại giữa Việt Nam với các nước Âu, Mỹ thời thuộc Pháp, kết quả của luận án cóđóng góp nhất định trên một số phương diện sau:

- Góp phần phục dựng một cách hệ thống lịch sử quan hệ thương mại giữa ViệtNam và các nước Âu, Mỹ từ 1897 đến 1945

- Góp phần luận giải nguyên nhân thăng trầm trong quan hệ thương mại giữa ViệtNam với Pháp và một số quốc gia Âu, Mỹ khác như Anh, Hoa Kỳ, Đức

- Góp phần đánh giá chính sách của thực dân Pháp ở Việt Nam, bản chất và tácđộng của nó đến ngoại thương và kinh tế Việt Nam; thực trạng hoạt động giao thươnggiữa Việt Nam với các nước Âu, Mỹ thời thuộc Pháp; vị thế thương mại của Pháp nóiriêng và của các nước Âu, Mỹ nói chung ở Việt Nam giai đoạn 1897 - 1945

- Kết quả nghiên cứu của đề tài là nguồn tài liệu hữu ích phục vụ công tácnghiên cứu, giảng dạy lịch sử Việt Nam cận đại, lịch sử kinh tế Việt Nam

6 Bố cục luận án

Luận án gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 2: Những yếu tố ảnh hưởng đến quan hệ thương mại giữa Việt Nam với

các nước Âu, Mỹ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX

Chương 3: Hoạt động thương mại giữa Việt Nam với các nước Âu, Mỹ từ năm

1897 đến năm 1945

Chương 4: Đặc điểm, tác động của quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các

nước Âu, Mỹ từ năm 1897 đến năm 1945

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Các công trình nghiên cứu của tác giả trong nước

Từ năm 1954 trở lại đây, trong nước có tới hàng nghìn công trình nghiên cứu

về Lịch sử Việt Nam thời thuộc Pháp được biên soạn, công bố Vấn đề quan hệthương mại giữa Việt Nam và các nước Âu, Mỹ thời kỳ này đã được giới nghiên cứukhai thác ở một số khía cạnh và mức độ nhất định trong hai nhóm tài liệu sau đây:

1.1.1.1 Nhóm công trình nghiên cứu về kinh tế, xã hội Việt Nam thời thuộc Pháp

Nhóm tài liệu này chiếm số lượng lớn, tập trung nghiên cứu về Lịch sử ViệtNam cận đại nói chung hoặc các vấn đề kinh tế, xã hội Việt Nam thời cận đại3, chỉgián tiếp đề cập đến vấn đề ngoại thương

1.1.1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về vấn đề thương mại, ngoại thương Việt Nam

Nhóm tài liệu này không nhiều và chủ yếu đề cập đến thương nghiệp Việt Namtrước khi thực dân Pháp xâm lược Liên quan đến đề tài luận án có các công trình sau:

+ Ngoại thương Việt Nam hồi thế kỷ XVII, XVIII và đầu thế kỷ XIX (Thành Thế

Vỹ, Nxb Sử học, Hà Nội, 1961

+Kinh tế thương nghiệp Việt Nam dưới triều Nguyễn (Đỗ Bang, Nxb Thuận

Hóa, Huế, 1997)

+ Chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX (Trương Thị

Yến, Luận án Tiến sĩ Lịch sử, Viện Sử học, 2004)…

Đáng chú ý có một số công trình, bài viết trực tiếp nghiên cứu về kinh tế thươngmại, kinh tế ngoại thương Đông Dương thời thuộc Pháp:

+“Một vài nét về thị trường tiêu thụ lúa gạo ở Đông Dương vào giữa hai thế

3 Đó là các vấn đề: chính sách của thực dân Pháp, giai cấp tư sản và chủ nghĩa tư bản, kinh tế thủ công nghiệp, công nghiệp Việt Nam, sự biến đổi kinh tế - xã hội Việt Nam…

chiến” (Lê Văn Năm, Việt Nam học hội thảo kỷ yếu lần thứ nhất, tập III, tr 119 –

125, Nxb Thế giới, Hà Nội, 2001)

Trên cơ sở tìm hiểu việc lưu thông mặt hàng lúa gạo xuất khẩu Đông Dươnggiai đoạn 1913 – 1938, ông chỉ rõ sự biến đổi của thị trường này giữa hai cuộc chiếntranh thế giới và nguyên nhân của sự biến đổi đó Tác giả nhận định: “Trong khoảnggiữa hai thế chiến, người ta thấy một sự chuyển hướng quan trọng của luồng lúa gạoxuất khẩu của Đông Dương: vùng Đông và Nam Á không còn là thị trường quantrọng nữa mà nay lại là Pháp và các thuộc địa” (tr 119) Lý giải hiện tượng này, tácgiả cho rằng, trước hết là do “chính sách của thực dân Pháp đối với nền kinh tế thuộcđịa”, cụ thể là “luật quan thuế mới vào năm 1928”, “chính sách tiền tệ chính phủPháp cho áp dụng tại thuộc địa” Bên cạnh đó,“những biến chuyển trong việc tiêu thụlúa gạo tại nước nhập khẩu” cũng là một nguyên nhân khá quan trọng (tr 122, 123)

+ “Thương nghiệp Việt Nam trong những năm 20 của thế kỷ XX” (Tạ Thị

Thúy, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 357, tr 46 – 52)

Trong khi đề cập đến sự tiến triển của ngoại thương Đông Dương nói chung trên cácmặt: kim ngạch xuất khẩu, cán cân thương mại, cơ cấu hàng hóa, tác giả cho rằng, “trongcác nước buôn bán với Đông Dương, Pháp là nước luôn xuất siêu ”, “và là nước đứng đầutrong các nước xuất khẩu hàng hóa sang thuộc địa này” (tr 49)

+“Giao thương giữa Việt Nam với các quốc gia và vùng lãnh thổ thuộc khu

vực Đông Bắc Á từ 1897 đến 1945” (Nguyễn Thị Thanh Tùng, Luận án Tiến sĩ,

2014) Kết quả nghiên cứu đề tài là cơ sở để so sánh vị thế thương mại giữa các nước

Âu, Mỹ với các nước Đông Bắc Á ở Đông Dương thời thuộc địa

1.1.2 Các công trình nghiên cứu của tác giả nước ngoài

1.1.2.1 Công trình tiếng Pháp hoặc dịch từ tiếng Pháp

Từng là mục tiêu xâm chiếm của thực dân Pháp, tiếp đó được xem như mộtphần lãnh thổ nước Pháp ở hải ngoại, trong những thập niên cuối thế kỷ XIX và nửa đầuthế kỷ XX, Đông Dương thuộc Pháp thu hút sự quan tâm của đông đảo người Pháp, từchính giới, tầng lớp thương nhân cho đến các bậc thức giả Việt Nam (lúc ấy là Bắc Kỳ,Trung Kỳ và Nam Kỳ) cũng nằm trong trong mối quan tâm chung này Hàng loạt côngtrình nghiên cứu về mọi mặt của Đông Dương đã ra đời, phần lớn bằng tiếng Pháp vàcủa người Pháp, không ít công trình liên quan đến vấn đề kinh tế ngoại thương ĐôngDương nói chung và Việt Nam nói riêng:

+ L’Indochine française (Đông Dương thuộc Pháp), P.Gourou, Nhà in Mac

Dinh Tu, Hà Nội, 1929

+ Le régimedouanier de l’Indochine (Chế độ hải quan Đông Dương), Vital

Talon, Nhà xuất bản Domat – Montchrestien, Paris 1932

+ Le problème économicque Indochinois (Vấn đề kinh tế của Đông Dương),

Paul Bernard, Nhà xuất bản Latines, Paris, 1934

+ Quelques aspects du commerce impérial de la France (Về một vài phương

diện thương mại của đế quốc Pháp), M Carsow, Ban nghiên cứu Đông phương học

Paul Geuthener, Paris, 1935

+ Le développement économique de l ’ Indochine française (Sự phát triển kinh tế của Đông Dương thuộc Pháp), A Grandel, Nhà xuất bản Ardin, Saigon, 1936.

+ La présente financier et économique française en Indochine (1859 – 1839) (Sự

hiện diện tài chính và kinh tế của Pháp ở Đông Dương (1859 – 1839), J – P Aumiphin,

Bản dịch, Nxb Hội khoa học lịch sử Việt Nam, Hà Nội, 1994

+ Indochine, la colonisation ambigue 1858 – 1954 (Đông Dương, nền thực

dân đầy sóng gió 1858- 1954), Pierre Brocheux và Daniel Hémery, Nhà xuất bản

Décourverte, Paris, 1995

Trong số đó, tiêu biểu nhất là công trình “Commerce et colonisation en Indochine

1860 – 1945: Les maisons de commerce française un siècle d’aventure humaine” (Thương mại và chế độ thuộc địa ở Đông Dương: các công ty thương mại Pháp một thế kỷ gian truân của loài người), Kham Vorapheth, Nhà xuất bản Indes Savantes, Paris, 2004.

Đây là một trong số không nhiều chuyên khảo về thương mại thời Pháp thuộc,gồm 647 trang, cấu trúc 4 phần, 20 chương Phần lớn các công trình tiếng Pháp liênquan đến kinh tế Đông Dương còn lại trước đây đều thiên về nghiên cứu giai đoạnkhủng hoảng kinh tế 1929 - 1933 Với tác phẩm này, thông qua tìm hiểu quá trìnhxâm nhập và phát triển của các hãng thương mại Pháp ở Đông Dương, Vorapheth đã

bổ sung thêm thông tin về hoạt động giao thương giữa Đông Dương với Pháp ởnhững thời điểm khác của thời kỳ thuộc địa, trong đó tập trung vào giai đoạn 1887 –

1896 và cuối những năm 1930 Ông cùng quan điểm với nhiều tác giả khác khi đánhgiá vai trò quan trọng của Đông Dương đối với kinh tế Pháp thời thuộc địa: “Thôngqua lĩnh vực ngoại thương, Đông Dương giữ vai trò tiếp sức về kinh tế cho Pháp tạichâu Á” (tr 628); “Có thể coi xứ Đông Pháp là nơi cung cấp nguyên liệu hấp dẫn và

là thị trường mang lại nhiều lợi nhuận cho Chính quốc” (tr 546) Ông cũng khẳngđịnh vị thế vượt trội của Pháp so với Hồng Kông - một đối tác thương mại lớn vùngViễn Đông của Đông Dương

1.1.2.2 Các công trình bằng tiếng Anh

Nghiên cứu về Việt Nam và Đông Dương thời cận đại còn nhiều công trình sửhọc bằng tiếng Anh Tuy nhiên, thực tế cho thấy, ấn phẩm bằng tiếng Anh xuất hiệnmuộn hơn nhiều và phần lớn đều tập trung nghiên cứu lịch sử - chính trị Việt Namhoặc Đông Dương thời thuộc Pháp Một số rất ít công trình đi sâu vào lĩnh vực kinh

tế, khai thác ở khía cạnh: chính sách, mô hình kinh tế của Nhật Bản, vai trò kinh tếcủa người Hoa…

Trong số các công trình bằng Anh ngữ chúng tôi đã có dịp tham khảo, “The

United States and Vietnam 1787 – 1941” (“Hoa Kỳ và Việt Nam 1787 – 1941”,

Robert Hopkins Miller, Nhà xuất bản National Defense University, Washington,

1990) là cuốn sách ở chừng mực nào đó, có liên quan trực tiếp đến nội dung nghiên

cứu của đề tài Tuy nhiên, ngoài một số chi tiết về buổi đầu quan hệ Việt Nam – Hoa

Kỳ, Jefferson không cung cấp thêm một thông tin nào về giao dịch thương mại giữahai quốc gia trong suốt những năm 1897 – 1941

1.2 Những kết quả nghiên cứu luận án kế thừa

Nhìn chung, nguồn tài liệu đã xuất bản liên quan đến đề tài khá phong phú, đadạng, số lượng tương đối lớn, bao gồm các công trình, bài viết của học giả trong nước

và nước ngoài; giải quyết nhiều vấn đề về kinh tế, xã hội Việt Nam và Đông Dương thuộcPháp Tác giả luận án đã tham khảo, kế thừa một số nội dung sau:

- Công cuộc xây dựng và đầu tư kinh tế của người Pháp ở Đông Dương

- Chính sách bóc lột của chính quyền thuộc địa nói chung, chế độ thuế quan

- Thực trạng và biến đổi kinh tế - xã hội Việt Nam dưới tác động bởi công cuộckhai thác thuộc địa của thực dân Pháp

- Việc buôn bán, trao đổi hàng hóa giữa Pháp và Đông Dương tập trung chủyếu trong giai đoạn 1929 – 1933 và rải rác trong một số năm khác thời thuộc địa

- Quá trình xâm nhập và hoạt động của các công ty thương mại Pháp ởĐông Dương

1.3 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu

Có thể nói, nguồn tài liệu liên quan trong nước và nước ngoài hơn một thế kỷqua khá phong phú, đa dạng, số lượng tương đối lớn; làm rõ nhiều góc cạnh liên quanđến kinh tế, kinh tế ngoại thương Việt Nam và Đông Dương thời thuộc Pháp Tuynhiên, số đầu công trình, bài viết trực tiếp đề cập đến thương mại, ngoại thươngkhông nhiều; phần lớn chuyên khảo về kinh tế, kinh tế thương mại là những ấn phẩmcủa học giả nước ngoài, một số đã được dịch ra tiếng Việt, khảo cứu những vấn đềkinh tế của nước Pháp và Đông Dương thuộc Pháp nói chung Có thể bắt gặp ở ấnphẩm này, bài viết khác một số thông tin, dữ liệu thậm chí là những nhận xét, đánh giánhưng chưa một công trình nào nghiên cứu một cách trực tiếp, hệ thống về “Quan hệthương mại giữa Việt Nam và các nước Âu, Mỹ giai đoạn 1897 – 1945” Xoay quanhvấn đề này, còn nhiều điều cần được giải đáp thỏa đáng, đó cũng là những nhiệm vụ cơbản của đề tài:

- Những nhân tố tác động đến quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các nước

Âu, Mỹ giai đoạn 1897 – 1945

- Quá trình phát triển của mối quan hệ này theo tiến trình thời gian từ 1897 đến

1945 và theo các tiêu chí kim ngạch xuất khẩu, cơ cấu hàng hóa, lực lượng tham giabuôn bán

- Đặc điểm quan hệ thương mại giữa các bên và tác động của nó đối với kinh tế

- xã hội Việt Nam

Trên cơ sở kế thừa các công trình trên, kết hợp khảo cứu tư liệu lưu trữ, tác giảluận án sẽ làm sáng tỏ những vấn đề cơ bản đã nêu

Chương 2 NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI

GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ÂU, MỸ TỪ NĂM 1897 ĐẾN NĂM 1945

kể thời gian, chi phí cho các hải trình từ châu Mỹ, châu Âu sang châu Á và ngược lại

Về thông tin, liên lạc: Nhờ phương tiện và mạng lưới đường giao thông thuậntiện, khối lượng bưu phẩm, văn thư chuyển phát tăng lên trong một khoảng thời gianđược rút ngắn rõ rệt Điện tín, điện báo, điện thoại được sử dụng rộng rãi, góp phầnquan trọng kết nối các vùng lãnh thổ cách biệt về mặt địa lý, đồng thời tạo nênphương thức giao dịch mới, tiết kiệm thời gian và kinh phí, đảm bảo tuyệt đối độchính xác và tính cập nhật của thông tin Các phương tiện truyền thông (radio, vôtuyến, báo chí) phát triển mạnh mẽ, cung cấp tin tức từ khắp nơi trên thế giới.Nhìnchung, khoảng cách về địa lý giữa các châu lục không còn là trở lực đối với quá trìnhgiao thương Ngành thương mại được trang bị các phương tiện và công cụ hỗ trợ đặcbiệt hiệu quả, tạo tiền đề cho sự phát triển trên phạm vi ngoài quốc gia và khu vực

Về thương mại: Nhờ được tiếp sức bởi những thành tựu lớn về giao thông vận tải,truyền thông, đặc biệt do tác động của chủ nghĩa tư bản, hoạt động thương mại quốc tếcuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX biến đổi mạnh mẽ: phạm vi giao dịch quốc tế được mởrộng trong một thế giới không còn khoảng cách; khối lượng hàng hóa khổng lồ được lưuchuyển qua lại giữa hai đại dương; những mặt hàng phục vụ công nghiệp và xây dựng kếtcấu hạ tầng, lương thực thực phẩm giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu hàng hóa xuất – nhậpkhẩu giữa Đông và Tây, các công ty thương mại người Âu hoạt động xuyên quốc gia, cácphương thức kinh doanh mới ra đời Những điều này có ảnh hưởng lớn đến tình hìnhngoại thương Việt Nam

2.1.2 Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản và sự mở cửa của các quốc gia Châu Á

Cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, dưới tác động trực tiếp của cách mạng côngnghiệp, chủ nghĩa tư bản ở châu Âu và Bắc Mỹ phát triển vô cùng mạnh mẽ Nhằm tìmkiếm nguyên liệu, thị trường tiêu thụ và nguồn nhân công giá rẻ, đồng thời tăng cường thếlực và phạm vi ảnh hưởng, các nước tư bản phương Tây ồ ạt tiến hành xâm chiếm thuộcđịa Đồng thời với quá trình bành trướng về lãnh thổ, thiết lập bộ máy cai trị là quá trình chủnghĩa tư bản xâm nhập, thâu tóm kinh tế thuộc địa: đầu tư, khai thác, mở cửa giao thương;qua đó chuyển lợi tức, nguyên liệu, phẩm vật cần thiết từ hải ngoại về làm giàu chính quốc.Cho đến cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, hầu như không quốc gia nào trên thế giới có thểđứng ngoài quá trình này Nhiều nước châu Á “bước ra khỏi thời kỳ ngủ đông” mở cửa giaodịch với phương Tây

Đối với Việt Nam, việc Trung Quốc mở cửa, đặc biệt là việc Hồng Kông trởthành cảng miễn thuế có ý nghĩa khá tích cực về mặt thương mại Qua cảng trungchuyển này, một phần buôn bán của Đông Dương được thực hiện với Nhật Bản,Philippines, Ấn Độ thuộc Hà Lan, Australia, Hoa Kỳ và châu Âu Trái lại, nhữnghành động nhằm khuyếch trương ảnh hưởng của Nhật Bản ở khu vực Châu Á – TháiBình Dương những năm 30, 40 thế kỷ XX tác động tiêu cực đến quan hệ thương mạigiữa Việt Nam với các nước Âu, Mỹ

2.1.3 Chiến tranh thế giới và khủng hoảng kinh tế

Đây là những biến cố ảnh hưởng lớn đến hoạt động thương mại thế giới vàthương mại Đông Dương thuộc Pháp Chỉ trong năm 1932, châu Âu giảm 57% nhậpkhẩu, 68% xuất khẩu, châu Á giảm lần lượt 62 % và 68 %4 Ngoại thương ĐôngDương thuộc Pháp thực tế giảm tới 63,5%5

2.2 Tình hình trong nước

2.2.1 Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và những biến đổi về kinh tế - xã hội Việt Nam những năm cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX

* Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên

Các nhà nghiên cứu địa lý khẳng định, Việt Nam gần như nằm ở trung tâmĐông Nam Á; nơi tiếp giáp giữa Châu Á và Châu Đại Dương, giữa Thái Bình Dương

và Ấn Độ Dương; đồng thời án ngữ các tuyến giao thông huyết mạch giữa Ấn ĐộDương và Thái Bình Dương, giữa Châu Âu và Trung Cận Đông với Trung Quốc,

4 Tuozet A (1934), Kinh tế Đông Dương và cuộc khủng hoảng lớn toàn cầu (L’économie indochinose et la

grande crise universelle, Paris: Marcel Giard Libraire Editeur), Bản dịch, Phòng Tư liệu khoa Lịch sử,

trường Đại học Khoa học Xã hội Nhân văn, Hà Nội

5 Carsow M (1935), Quelques aspects du commerce impérial de la France (Một vài phương diện của nền

thương mại Pháp), 1e volume, Libr Orientaliste Paul Geuthener, Paris