Công tác xã hội với người cao tuổi

36% người được hỏi cho biết ít nhất có 1 lần tình cờ chứng kiến vụ ngược đãi thể chất đối với bệnh nhân cao tuổi trong năm vừa qua; 10% số người được hỏi cam kết là có ít nhất 1 trường h

Chủ đề:

BẠO HÀNH NGƯỜI CAO TUỔI

Phần 1 : MỞ ĐẦU

Việt Nam đang ở vào thời kỳ cơ cấu dân số vàng với khoảng 1,6 triệu người bước vào tuổi lao động mỗi năm Bên cạnh điều kiện thuận lợi về dân số trước mắt thì xu hướng già hóa dân số đang diễn ra nhanh ở nước ta Người cao tuổi Việt Nam tăng nhanh cả về số lượng và tỷ trọng Điều tra biến động dân số năm 2012 cho thấy dân số Việt Nam đang già hóa nhanh chóng và đã bước vào thời kỳ “già

động Dân số – KHHGĐ năm 2010 cho thấy, tổng dân số Việt Nam là 86,93 triệu người, trong đó NCT là 8,15 triệu người, chiếm 9,4% dân số Trong 8,15 triệu NCT

có 3,98 triệu người từ 60-69 tuổi (4,51% DS), 2,79 triệu người 70-79 tuổi (3,22% DS), 1,17 triệu người trên 80 tuổi (1,93% DS) và khoảng 9.380 người trên 100 tuổi Hiện có 72,9% người cao tuổi sống ở nông thôn và 27,1% sống ở thành thị 79% người cao tuổi sống với con cháu có cuộc sống vật chất, tinh thần tương đối

ổn định, còn 21% sống độc thân hay chỉ có hai vợ chồng già sống với nhau Đến cuối năm 2013, dân số Việt Nam đã đạt 90 triệu người

Do ảnh hưởng của sự phát triển kinh tế, không chỉ ở thành thị mà ở cả nông thôn, mô hình gia đình nhiều thế hệ cùng chung sống đang có xu hướng giảm đi

Số lượng các gia đình chỉ có hai vợ chồng già hay gia đình người cao tuổi đơn thân đang tăng lên Theo dự báo của Tổng cục thống kê về tỷ trọng dân số theo nhóm tuổi thì NCT ở nước ta sẽ đạt 10% tổng dân số vào năm 2017 và sau 20 năm (2017 – 2037), Việt Nam sẽ có Dân số già (tỷ trọng người từ 60 tuổi trở lên lớn hơn hoặc bằng 20% tổng dân số) Đến cuối năm 2011, NCT Việt Nam đã chiếm 10%, về trước so với dự báo 6 năm

Cùng với sự gia tăng dân số già, bên cạnh những ưu điểm, nhiều thách thức đặt ra đối với Đảng, Nhà nước và xã hội trong việc chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi Trong bối cảnh của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, một trong những vấn đề hiện nay đang nổi lên trong xã hội hiện nay chính là tình trạng người già bị ngược đãi ngày càng nhiều Tỷ lệ người cao tuổi bị bạo lực (bạo hành) trong gia đình về thể chất và tinh thần đang có chiều hướng gia tăng Tình trạng ông đánh chửi bà, bà đánh chửi ông, con cái bất hiếu thẳng tay đuổi bố

mẹ ra khỏi nhà, thậm chí đánh đập dã man những người đã mang nặng đẻ đau, hoặc chửi bố mẹ, không cho bố mẹ ăn, nhốt bố mẹ trong nhà… vì coi họ là gánh nặng Thậm chí, nhiều trường hợp, không chỉ đánh đập, con cái còn xuống tay giết

bố mẹ, những người thân sinh ra mình Người già không nơi nương tựa phải vào trung tâm dưỡng lão, lang thang tạo ra một áp lực lớn cho công tác an sinh xã hội Một điều đáng bàn nữa là rất nhiều những hành vi bạo lực gia đình đối với người cao tuổi đang tồn tại nhưng không được phát hiện Chỉ khi họ bị đẩy ra đường, bị đánh đập nguy hiểm đến tính mạng thì xã hội mới hay biết

Phần 2: NỘI DUNG

Chương 1: Khái quát về tình trạng ngược đãi người cao tuổi:

1. Khái niệm:

Ngược đãi người cao tuổi là sự cố tình đối xử tàn tệ gây thiệt hại về tinh thần lẫn thể xác Những người bị ngược đãi suy yếu về sức khỏe, thể xác, rối loạn về

tâm thần, khó khăn về tài chính, hay phụ thuộc hoàn toàn vào người thân Người lạm dụng sự ngược đãi phần lớn là thân nhân trong gia đình, dòng tộc

2. Phân loại:

Về thể chất: Dùng vũ lực (như đánh đập hoặc xô đẩy) gây đau đớn, tổn hại hoặc chấn thương; sử dụng không đúng thuốc hoặc hạn chế thể chất

Về tình dục: Bất kỳ loại quan hệ tình dục nào không được thỏa thuận

Về tâm lý: Việc ngược đãi có ảnh hưởng đến sức khỏe tình cảm và tâm thần, bao gồm: hăm dọa, đe dọa, quấy rối, làm nhục, làm thấp hèn, hoặc cô lập

Bỏ bê: Cố ý tước bỏ các nhu cầu cơ bản, bao gồm thực phẩm, quần áo, chỗ

ở, thuốc men, hoặc vệ sinh cá nhân

Khai thác tài chính: Sử dụng sai trái tiền bạc, tài sản, hoặc các tài nguyên của người cao niên

3. Thực trạng:

Nạn ngược đãi người cao tuổi ảnh hưởng đến 10% dân số thế giới nhưng hầu hết các trường hợp đều không được trình báo

Trong 90% các vụ ngược đãi người cao tuổi, thủ phạm thường là một thành viên trong gia đình Các nghiên cứu cho thấy con trai và con gái thường là những người ngược đãi người cao tuổi nhiều nhất

Mặc dù gặp khó khăn trong khảo sát nhưng một số nghiên cứu đã thống kê các loại hình ngược đãi tại một số nước có thu nhập cao và trung bình như sau:

- Ngược đãi về thể chất (bạo hành): chiếm 0.2 - 4.9%;

- Ngược đãi về tình dục (cưỡng bức): chiếm 0.04 - 0.82%;

- Ngược đãi về tinh thần: chiếm 0.7 - 6.3%;

- Ngược đãi về tiền, của cải (chiếm dụng, lạm quyền): chiếm 1.0 - 9.2%;

- Bỏ bê (không quan tâm): chiếm 0.2 - 5.5%

Kết quả khảo sát, điều tra một số nhà dưỡng lão ở Mỹ cho kết quả là số vụ ngược đãi tại các cơ sở chăm sóc như bệnh viện, cơ sở dưỡng lão, trung tâm chăm sóc dài hạn cao hơn tại cộng đồng, cụ thể là:

36% người được hỏi cho biết ít nhất có 1 lần tình cờ chứng kiến vụ ngược đãi thể chất đối với bệnh nhân cao tuổi trong năm vừa qua;

10% số người được hỏi cam kết là có ít nhất 1 trường hợp bạo hành đối với bệnh nhân cao tuổi;

40% người được hỏi thừa nhận là có ngược đãi về tinh thần đối với bệnh nhân cao tuổi

4. Nguyên nhân:

Các khảo sát cho thấy tình trạng ngược đãi phụ thuộc vào một số yếu tố như: NCT có sức khỏe thể chất và tinh thần kém, ốm đau nhiều hay bị nghiện rượu, ma túy … bị ngược đãi nhiều hơn Phụ nữ cao tuổi có nguy cơ bị ngược đãi hơn, họ ít được kính trọng hơn và hay bị xâm phạm tài chính Phụ nữ cao tuổi thường phải chịu áp lực chăm sóc gia đình, làm việc nhà và không có thời gian rỗi, khi họ bị ốm đau khiến con cháu mất chỗ dựa và phải chăm sóc nên dẫn đến mệt mỏi, áp lực từ

đó dễ gây ra ngược đãi

Sống chung với con cháu trong một nhà cũng dễ xảy ra ngược đãi, hiện chưa

rõ lí do cụ thể nhưng nếu con cái bị phụ thuộc (đặc biệt là tài chính) vào NCT càng nhiều thì càng dễ xảy ra ngược đãi Trong nhiều trường hợp, các gia đình nghèo ngày càng có quan hệ xấu đi khi sức khỏe NCT ngày càng kém và cần tới sự chăm sóc của con cháu

Sự cách li của NCT và người chăm sóc với xã hội cũng làm tăng nguy cơ ngược đãi

Chương 2: Giải pháp giảm thiểu tình trạng ngược đãi người cao tuổi

1. Quy định của pháp luật liên quan đến ngược đãi người cao tuổi:

Pháp luật cũng như xã hội nghiêm cấm và lên án đối với các hành vi mang tính chất bạo hành giữa các thành viên trong gia đình, đặc biệt là hành vi bạo hành đối với người già và trẻ nhỏ vì đây là 2 đối tượng yếu thế cần được gia đình, xã hội và

Theo Luật Hôn nhân & Gia đình và Bộ luật Hình sự, “ngược đãi” là việc đối xử tồi tệ về ăn, mặc, ở và về các mặt sinh hoạt hàng ngày khác đối với người thân như: xỉ vả, mắng chửi, cố tình bỏ đói, mặc rách, mặc dù có điều kiện hoặc làm cho người bị hại đau đớn về tinh thần Còn “hành hạ” là hành vi đối xử tàn ác như: đánh đập, giam hãm… làm cho người bị hại đau đớn về thể xác và tinh thần hoặc gây tổn hại về sức khoẻ

Con cái ngược đãi cha mẹ không chỉ là một hành vi đi ngược lại giá trị đạo đức

và truyền thống văn hóa của dân tộc mà còn là bị quy kết là vi phạm pháp luật Luật Hôn nhân & Gia đình 2014 có quy định rõ rằng con cái có nghĩa vụ chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ và bất kỳ hành vi nào nào mang tính chất ngược đãi, xúc phạm cha mẹ đều có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình

sự Điều 50 Nghị định 167/2013/NĐ-CP quy định rõ về mức xử phạt hành chính đối với các hành vi con cái ngược đãi cha mẹ như: Đối xử tồi tệ với cha mẹ như: bắt nhịn ăn, nhịn uống, bắt chịu rét, mặc rách, không cho hoặc hạn chế vệ sinh cá nhân; Bỏ mặc không chăm sóc cha mẹ; Đánh đập, gây thương tích cho bố mẹ và những người khác trong gia đình; Sử dụng các công cụ, phương tiện hoặc các vật dụng khác gây thương tích cho thành viên gia đình; Thường xuyên chửi bới, lăng

mạ, chì chiết, xúc phạm danh dự, nhân phẩm thành viên gia đình

Mức truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi ngược đãi cha mẹ, Điều 151

Bộ luật hình sự quy định: Người nào ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến ba năm hoặc phạt tù từ ba tháng đến ba năm

Có thể thấy các hành vi con cái ngược đãi cha mẹ bị xử lý rất khắc khe Đây là một trong những hành động răn đe, giáo dục và cảnh tỉnh lại những người con đang lầm đường lạc lối

2. Giải pháp cụ thể ngăn chặn tình trạng ngược đãi người cao tuổi:

Bước đầu tiên và quan trọng nhất tiến tới việc ngăn chặn tình trạng ngược đãi người cao tuổi là phải nhận ra rằng không có một ai dù ở bất cứ độ tuổi nào phải chịu hành vi bạo lực, hành hạ, làm nhục hoặc bỏ bê Ngoài việc thúc đẩy quan điểm này trong xã hội, chúng ta có thể thực hiện các bước đi tích cực như giáo dục mọi người về tình trạng ngược đãi người cao tuổi, tăng thêm các hình thức chăm

sóc thay thế có ích, thúc đẩy tăng tiếp xúc xã hội, hỗ trợ cho các gia đình có người lớn tuổi và khuyến khích tư vấn, điều trị để chống lại các cá nhân và các vấn đề gia đình góp phần vào việc ngược đãi Bạo lực, hành hạ và bỏ bê đối với người lớn tuổi là dấu hiệu cho thấy những người có liên quan cần được giúp đỡ ngay lập tức Giáo dục là nền tảng của việc ngăn chặn tình trạng ngược đãi người cao tuổi Truyền thông đưa tin về sự việc này trong các nhà dưỡng lão đã giúp cho mọi người có hiểu biết chung về sự xúc phạm thông qua cách cư xử ngược đãi trong những cơ sở như vậy Vì hầu hết ngược đãi xảy ra ở nhà bởi các thành viên gia đình hoặc người chăm sóc nên cần phải có một nỗ lực phối hợp để giáo dục công chúng về các nhu cầu đặc biệt và các vấn đề của người lớn tuổi cũng như các yếu

tố nguy cơ của tình trạng này

Hình thức chăm sóc thay thế (respite care) là có người khác chăm sóc cho người cao tuổi, thậm chí là chỉ trong một vài giờ mỗi tuần Đây được xem là cần thiết để giảm áp lực cho người chăm sóc chính vốn được coi là một yếu tố quan trọng góp phần vào tình trạng ngược đãi người cao tuổi Mỗi người chăm sóc cần thời gian cho riêng mình khi không phải lo lắng và chịu trách nhiệm chăm sóc đối với nhu cầu của người khác Chăm sóc thay thế đặc biệt quan trọng khi người được chăm sóc mắc bệnh Alzheimer hoặc có các tình trạng khác của chứng mất trí hay đối với người lớn tuổi bị tàn tật nặng Các cơ quan trong khu vực là một nguồn lực địa phương cung cấp các dịch vụ có thể giúp những người chăm sóc chính tìm thấy người chăm sóc thay thế và giúp đỡ tại nhà với các nhiệm vụ chăm sóc có độ khó, chẳng hạn như tắm rửa, mặc quần áo và nấu ăn

Quan hệ xã hội và sự hỗ trợ có thể là một điều có ích cho người cao tuổi và các thành viên gia đình cũng những người chăm sóc Khi con người là một phần của các nhóm xã hội thì tình trạng căng thẳng ít có khả năng đạt tới mức không thể kiểm soát Có người để nói chuyện là một phần quan trọng làm giảm căng thẳng Nhiều lần, những gia đình có hoàn cảnh tương tự có thể họp mặt với nhau để chia

sẻ các giải pháp và hỗ trợ các hình thức chăm sóc thay thế cho nhau Sự cô lập của những người lớn tuổi làm tăng xác suất tình trạng ngược đãi, và thậm chí đây có thể được xem là dấu hiệu của việc ngược đãi Đôi khi, người ngược đãi sẽ đe dọa

để mọi người tránh xa người lớn tuổi

Tư vấn cho các vấn đề về hành vi hoặc của cá nhân trong gia đình, cho các cá nhân với vấn đề về sức khỏe tâm thần hay lạm dụng chất có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc giúp con người thay đổi mô hình hành vi suốt đời hoặc tìm giải pháp cho các vấn đề xuất hiện từ căng thẳng hiện tại Nếu có một vấn đề ngược đãi tồn tại trong gia đình, điều trị là bước đầu tiên trong việc ngăn chặn bạo lực đối với các thành viên lớn tuổi Trong một số trường hợp, điều này có thể mang lại lợi ích tốt nhất cho người lớn tuổi để có thể mang họ đến những nơi khác an toàn hơn Trong một số trường hợp, một viện dưỡng lão có thể là một môi trường sống thích hợp hơn là sống với con đã thành niên nhưng không được chuẩn bị về mặt cảm xúc hay thể chất để có thể chịu trách nhiệm Ngoài ra, tư vấn cũng rất có ích trong việc giảm căng thẳng

Ngoài ra, cần quan tâm xây dựng gia đình, chú trọng đến các biện pháp giáo dục người trẻ về đạo đức trách nhiệm của người làm con ngay từ khi còn nhỏ Qua lịch sử phát triển đất nước nhận thấy rằng, truyền thống tốt đẹp nhất của gia đình Việt Nam chính là nhiều gia đình thế hệ sống rất hạnh phúc Nhưng lối sống về vật chất đã làm mai một dần truyền thống đó Hiện nay, chúng ta chỉ quan tâm đến phát triển kinh tế mà chưa chú tâm đến phát triển xã hội Cần phải giáo dục trẻ về nhân cách sống, lòng nhân ái là gốc rễ của mọi sự phát triển

Để góp phần ngăn chặn ngược đãi NCT, WHO và các đối tác đã có nhiều sáng kiến, hoạt động, cụ thể là:

- Thu thập các bằng chứng về tình trạng, loại hình ngược đãi NCT để nâng cao nhận thức

- Xây dựng các tài liệu hướng dẫn cách ngăn chặn ngược đãi cho các nước thành viên của LHQ

- Chia sẻ thông tin cho các quốc gia và hỗ trợ họ phòng chống ngược đãi NCT

- Hợp tác với các cơ quan, tổ chức quốc tế để ngăn chặn ngược đãi NCT trên toàn thế giới

WHO hy vọng, trong thời gian tới, nhận thức về tình trạng ngược đãi NCT

và trách nhiệm bảo vệ quyền của NCT trên thế giới sẽ được nâng lên, đây cũng chính là những biện pháp thực tế để tiến tới mục tiêu phát triển bền vững của LHQ

Phần 3: KẾT LUẬN

Ngược đãi người cao tuổi đã trở nên phổ biến hơn trong vòng 20 năm qua Và ngày 15/6 được chọn làm Ngày Thế giới phòng chống ngược đãi người cao tuổi (NCT), cụ thể hơn là Ngày Thế giới nhận thức

về ngược đãi NCT (World Elder Abuse Awareness Day) được Mạng lưới Quốc tế về phòng chống ngược đãi NCT và Tổ chức Y tế Thế giới thuộc Liên hợp quốc (LHQ) khởi xướng vào năm 2006 Từ đó hầu như hàng năm, các quốc gia thành viên của LHQ và các tổ chức về NCT đều có

các hoạt động tuyên truyền để nâng cao nhận thức của mọi người về phòng chống ngược đãi NCT.

Mục tiêu của Ngày Thế giới phòng chống ngược đãi NCT là tạo

cơ hội cho cộng đồng trên toàn thế giới tăng cường nhận thức, hiểu biết

về tình trạng ngược đãi, lạm dụng, bạo hành và bỏ mặc NCT, nhận thức

về các quá trình văn hóa, xã hội, kinh tế, nhân chủng học có ảnh hưởng tới sự ngược đãi và bỏ mặc NCT; Ngoài ra, Ngày Thế giới phòng chống ngược đãi NCT còn được sự hỗ trợ của LHQ, cụ thể là trong Kế hoạch hành động toàn cầu có nội dung nâng cao nhận thức về tình trạng ngược đãi NCT trên thế giới đang trở thành mối đe dọa về nhân quyền và

quyền sức khỏe cộng đồng Ngày Thế giới phòng chống ngược đãi NCT được tổ chức như một chiến dịch kêu gọi mọi cá nhân, tổ chức, cộng đồng quan tâm hơn nữa tới thực tế ngược đãi, bỏ mặc và lạm dụng NCT.