Tìm hiểu giá trị di tích lịch sử Thành nhà Mạc

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỞ ĐẦU 1 1. Lý do chọn đề tài 1 2. Lịch sử nghiên cứu 2 3 . Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 2 4. Mục tiêu nghiên cứu 3 5. Phương pháp nghiên cứu 3 6 . Đóng góp đề tài . 3 7. Cấu trúc đề tài 3 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DI TÍCH VÀ KHÁI QUÁT VỀ THỊ TRẤN HÒA THUẬN, HUYỆN PHỤC HÒA, TỈNH CAO BẰNG 4 1.1.Cơ sở lý luận 4 1.1.1.Khái niệm di tích 4 1.1.2. Vai trò của di tích 4 1.2. Khái quát về thị trấn Hòa Thuận, huyện phục hòa, tỉnh Cao Bằng 6 1.2.1.vị trí địa lý 6 1.2.2.Điều kiện kinh tế xã hội 7 Tiểu kết: 8 CHƯƠNG 2. GIÁ TRỊ KHU DI TÍCH THÀNH NHÀ MẠC TẠI THỊ TRẤN HÒA THUẬN, HUYỆN PHỤC HÒA, TỈNH CAO BẰNG. 9 2.1. Giá trị lịch sử 9 2.2. Giá trị văn hóa – tinh thần 15 2.3 Giá trị về hiện vật 19 Tiểu kết: 25 CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KHU DI TÍCH THÀNH NHÀ MẠC – PHỤC HÒA CAO BẰNG 26 3.1. Giải pháp về lãnh đạo, chỉ đạo 26 3.2. Giải pháp về tuyên truyền, nâng cao nhận thức giá trị các di tích 26 3.3. Giải pháp về phối hợp các ngành, các cấp, các tổ chức chính trị xã hội 27 3.4. Giải pháp về công tác chăm sóc, bảo vệ 27 3.5. Giải pháp về kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước 27 3.6. Gải pháp về tôn tạo, tu bổ, sửa chữa 28 3.7. Giải pháp về xã hội hoá 28 Tiểu kết: 29 KẾT LUẬN 30 TÀI LIỆU THAM KHẢO 32

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu,kết quả nêu trong đề tài là trung thực và chưa được công bố trong các công trìnhkhác Nếu không đúng như đã nêu trên, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về đềtài của mình

Hà Nội, tháng 08 năm 2017

Xin trân thành cảm ơn anh Đinh văn Dũng cán bộ phòng văn hóa thôngtin huyện Phục Hòa đã giúp đỡ tôi có được những số liệu cũng như những tàiliệu để tôi hoàn thành tốt đề tài nghiên cứu này.

Mặc dù đã có nhiều cố gắng để thực hiện đề tài một cách hoàn chỉnh nhất.Song do buổi đầu mới làm quen với công tác nghiên cứu khoa học, tiếp cận vớithực tế cũng như hạn chế về kiến thức và kinh nghiệm nên không thể chánh khỏinhững hạn chế, thiếu sót Vì vậy tôi rất mong nhận được những lời góp ý củaQuý thầy cô cũng như bạn đọc để đề tài nghiên cứu của tôi được hoàn chỉnhhơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN 1

LỜI CẢM ƠN 2

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 1

1.Lý do chọn đề tài 1

2.Lịch sử nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 3

4 Mục tiêu nghiên cứu 3

5 phương pháp nghiên cứu 3

6 Đóng góp đề tài 3

7 Cấu trúc đề tài 3

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DI TÍCH VÀ KHÁI QUÁT VỀ THỊ TRẤN HÒA THUẬN, HUYỆN PHỤC HÒA, TỈNH CAO BẰNG 5

1.1.Cơ sở lý luận 5

1.1.1.Khái niệm di tích 5

1.1.2 Vai trò của di tích 5

1.2 Khái quát về thị trấn Hòa Thuận, huyện phục hòa, tỉnh Cao Bằng 7

1.2.1 Vị trí địa lý 7

1.2.2.Điều kiện kinh tế - xã hội 9

Tiểu kết: Trong chương 1 đã đi tìm tìm hiểu về cơ sở pháp lý, khái niệm di tích, vai trò cuả di tích thành nhà Mạc, cũng như khái quát về thị trấn Hòa Thuận huyện Phục Hòa Tỉnh Cao bằng giới thiệu về những nét đặc trưng của địa phương về vị trí địa lý điều kiện tự nhiên Sang chương 2 đi sâu và tìm hiểu giá trị khu di tích lịch sử thành nhà Mạc sau đó làm nổi lên giá trị của nó 10

Chương 2 GIÁ TRỊ KHU DI TÍCH THÀNH NHÀ MẠC TẠI THỊ TRẤN HÒA THUẬN, HUYỆN PHỤC HÒA, TỈNH CAO BẰNG 11

2.1 Giá trị lịch sử 11

2.2 Giá trị văn hóa – tinh thần 18

2.3 Giá trị về hiện vật 23

Tiểu kết: Toàn bộ chương 2 tập trung đi sâu tìm hiểu giá trị di tích thành nhà Mạc một trong những di tích có bề giầy về giá trị lịch sử và giá trị văn hóa cũng như giá trị về hiện vật còn lưu giữ và bảo tồn được cho đến ngày nay Trên đây là toàn bộ nội dung chương 2 Để có thể giữ gìn những giá trị đó Tiếp sau đây chúng ta sẽ tìm ra những giải pháp để giữ gìn và phát huy những giá trị đó 31

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KHU DI

TÍCH THÀNH NHÀ MẠC – PHỤC HÒA - CAO BẰNG 32

3.1 Giải pháp về lãnh đạo, chỉ đạo 32

3.2 Giải pháp về tuyên truyền, nâng cao nhận thức giá trị các di tích 32

3.3 Giải pháp về phối hợp các ngành, các cấp, các tổ chức chính trị xã hội .33

3.4 Giải pháp về công tác chăm sóc, bảo vệ 33

3.5 Giải pháp về kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước 33

3.6 Gải pháp về tôn tạo, tu bổ, sửa chữa 34

3.7 Giải pháp về xã hội hoá 34

Tiểu kết: Ở chương này đưa ra những giải pháp Bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử di tích thành nhà Mạc nói riêng và những giá trị di sản văn hóa trên địa bàn huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng nói chung là một trong những vấn đề hết sức cần thiết để những giá trị di tích không bị mai một và trường tồn mãi với thời gian 35

KẾT LUẬN 36

TÀI LIỆU THAM KHẢO 38

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong lịch sử Việt Nam, nhà Mạc để lại những dấu ấn quan trọng trongdòng chảy lịch sử dân tộc Tương truyền vào năm giáp thân 864 (đời Đường HyTông), Cao Biền đem quân sang đánh An Nam Vua Đường phong Cao Biền làmtiết độ sứ, cho đắp thành Đại La bên sông Tô Lịch, Hà Nội Cùng lúc đó xâythêm ba thành lớn nữa ở miền núi phía Bắc, đó là thành Nà Lữ, thành Phục Hoà

ở Cao Bằng và thành Lạng Sơn Khi ấy các thành đều được đắp bằng đất

Năm 1594, Mạc Kính Cung tự xưng Vua là Càn Thống Hoàng Đế, cho đặtVương Phủ ở đất Cao Bình, Hoà An Nhà Mạc chiếm cứ vùng Cao Bằng, thuphục lòng dân, mở trường quốc học, mở khoa thi thu dụng nhân tài, khuyếnkhích phát triển nghề nông, nghề thủ công, mở mang đường xá, đặt chợ búa đểgiao lưu buôn bán Đồng thời với việc sửa các thành trì đã có, Nhà Mạc cho đắpnhiều thành nhỏ trong rừng núi Lam Sơn (Hồng Việt, Cao Bình, Hoà An), Thạch

An, Phục Hoà để đối phó với chính quyền Lê, Trịnh Các thành được xây dựngkiên cố, quy mô bằng gạch trên nền thành đất với kiến trúc hình vuông, có thànhngoài bao bọc nhằm mục đích phòng thủ, đối phó với nhà Lê - Trịnh

Tuy nhiên, trải qua những biến cố thăng chầm của lịch sử cũng như quátrình Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa đưa đến cuộc sống tốt đẹp hơn cho ngườidân địa phương song cũng mang lại những nguy cơ, Các di tích khảo cổ của nhàMạc ở đây đã được biết đến bị tàn phá, xâm phạm, các di tích chưa được pháthiện cũng có nguy cơ tương tự Vì vậy, việc kiểm tra, khảo sát, phát hiện và quyhoạch các di tích, làm tiền đề cho những chương trình nghiên cứu, bảo vệ các ditích khảo cổ học trong tương lai là hết sức cấp thiết

Là người con sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Cao Bằng cũng như một

cán bộ quản lý văn hóa tôi muốn góp một phần nhỏ bé công sức của bản thân đểgiữ gìn, phát huy những giá trị của khu di tích lịch sử

Với công trình nghiên cứu này sẽ là tiền đề cho những nghiên cứu saunày khi tôi muốn tiếp tục đi sâu nghiên cứu về các giá trị các khu di tích, cáchiện vật trên địa bàn tỉnh Cao Bằng Đặc biệt với vị trí công chức văn hóa hiệnnay tôi sẽ nắm được nhiều kiến thức trong công tác nghiên cứu khoa học giúpích trong quá trình tác nghiệp, nghiệp vụ sau này

Vì những lý do trên tôi đã quyết định chọn đề tài “ Tìm hiểu giá trị ditích lịch sử Thành nhà Mạc, tại thị trấn Hòa Thuận, huyện Phục Hòa, tỉnh CaoBằng” làm đề tài nghiên cứu khoa học

2 Lịch sử nghiên cứu

Nhà Mạc là một vương triều trong lịch sử Việt Nam, có những đóng góptích cực vào lịch sử văn hóa kinh tế chính trị đất nước một giai đoạn, chính vìthế, nghiên cứu về nhà Mạc có nhiều công trình nghiên cứu dưới góc độ khácnhau như:

Về tư liệu lịch sử: Các tài liệu lịch sử đều đề cập đến loại hình di tích này

như: Đại Nam nhất thống chí, Lịch triều hiến chương loại chí, Cao Bằng ThựcLục; Cao Bằng ký lược Cao Bằng sự tích, văn bia nhà Mạc Nghệ thuật thời kỳnhà Mạc, Nhà Mạc trong thời kỳ Cao Bằng,… nhưng chỉ có tính chất giới thiệukhái quát

Về Khảo Cổ học: Có các công trình nghiên cứu như luận án Tiến Sĩ của

Nguyên Văn Sơn: Di tích thời Mạc vùng Dương Kinh (Hải Phòng), hay trongcông trình nghiên cứu Thành cổ Việt Nam của Đỗ Văn Ninh cũng đề cập đếnmột số di tích, thành cổ nhà Mạc, hay gần đây là đề tài khoa học cấp bộ do tiến

sĩ Lê Đình Phụng làm chủ trì: Nghiên cứu, đánh giá giá trị lịch sử - văn hóa ditích thành nhà Mạc ở Cao Bằng…

Nhưng cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu về nhà Mạc mới ở

đâu, đặc biệt là nhà Mạc trên vùng đất Cao Bằng Chính vì vậy đề tài nghiên cứunày nhằm bước đầu giải quyết các vấn đề trên làm góp phần tìm về lịch sử qua

di tích vật chất, của nhà Mạc ở đây

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Giá trị khu di tích lịch sử Thành Nhà Mạc tại thịtrấn Hòa Thuận, huyện Phục Hòa, Tỉnh Cao Bằng

Phạm vi nghiên cứu: Đối tượng trọng tâm nghiên cứu là hệ thống các ditích các lò sản xuất thủ công của nhà Mạc thành nhà Mạc trên đất Cao Bằng trênkhông gian là địa bàn thị trấn Hòa Thuận, huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng, thờigian vào thế kỷ XVI - XVII khi nhà Mạc định đô tại đây

4 Mục tiêu nghiên cứu

Cơ sở lý luận về di tích lịch sử thành Nhà Mạc và khái quát về thị trấnHòa Thuận, Huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng

Giá trị của di tích thành Nhà Mạc, các giải pháp, đề xuất kiến nghị để bảo

vệ và phát triển các giá trị của di tích

5 phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tài liệu : phân tích từ tài liệu có sẵn Tham khảo các côngtrình nghiên cứu báo cáo thực tập, các cuốc sách liên quan đến khu di tích lịch

sử thành Nhà Mạc Cao Bằng

Phương pháp điều tra thực địa, quan sát , phỏng vấn quản lý khu di tíchlịch sử, chụp ảnh, ghi hình…

6 Đóng góp đề tài

Tổng hợp thông tin về di tích Phân tích được giá trị của khu di tích lịch

sử Đánh giá được tầm quan trọng của khu di tích lịch sử Tài liệu để lưu giữ,tuyên truyền và giới thiệu cho các công trình nghiên cứu về sau, lưu giữ vào khotàng thư viện về công trình nghiên cứu giá trị khu di tích lịch sử Thành Nhà Mạcthị trấn Hòa Thuận, huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng

7 Cấu trúc đề tài

dung đề tài có cấu trúc gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về di tích Thành Nhà Mạc và khái quát thị trấn Hòa Thuận, huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng

Chương 2: Giá trị khu di tích thành Nhà Mạc tại thị trấn Hòa Thuận, Huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng.

Chương 3: Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích lịch sử thành nhà Mạc Thị trấn Hòa Thuận – Phục Hòa – Cao Bằng.

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DI TÍCH VÀ KHÁI QUÁT VỀ THỊ TRẤN HÒA THUẬN, HUYỆN PHỤC HÒA, TỈNH CAO BẰNG

1.1.Cơ sở lý luận

1.1.1.Khái niệm di tích

Luật di sản văn hoá, Điều 14 Nghị định số 92/2002/NĐ-CP ngày11/11/2002 của Chính phủ Việt Nam quy định chi tiết thi hành 1 số điều củaLuật Di sản văn hoá

Di tích là một bộ phận cấu thành hệ thống các di tích lịch sử - văn hoá,tuy nhiên, nó có những điểm khác với các di tích tôn giáo tín ngưỡng như đình,đền, chùa, miếu… ở chỗ: đó là những địa điểm cụ thể, công trình kiến trúc cósẵn (nhà ở, đường phố…), là những công trình được con người tạo nên phù hợpvới mục đích sử dụng (địa đạo, hầm bí mật…) gắn liền với những sự kiện cụ thể,nhân vật lịch sử cụ thể mà trở thành di tích Loại hình di tích này rất đa dạng,phong phú, có mặt ở khắp mọi nơi, khó nhận biết, đồng thời cũng rất dễ bị lãngquên, dễ biến dạng theo mục đích sử dụng, theo thời tiết và theo thời gian Bởivậy các di tích này vừa khó bảo tồn vừa khó phát huy tác dụng nếu không đượcquan tâm đặc biệt

1.1.2 Vai trò của di tích

So với các tỉnh thuộc Đông Bắc Bộ, Cao Bằng có diện tích đất tự nhiênthuộc loại hẹp nhưng mật độ các di tích lịch sử văn hoá lại tương đối dày Tínhđến tháng 6/2013 số lượng di tích là 400, trong đó có 97 di tích xếp hạng cấpQuốc gia và 291 di tích xếp hạng cấp tỉnh Đặc biệt vào tháng 5 năm 2013, Thủtướng Chính phủ đã Quyết định xếp hạng thành Nhà Mạc Cao Bằng là di tíchlịch sử cấp tỉnh, thành phố

Với vị thế địa lý giao thương thuận lợi ở vùng biên, trong lịch sử đây làvùng đất "nhạy cảm" với việc bảo vệ chủ quyền biên giới lãnh thổ của dântộc Chính vì thế, khi nhà Mạc định đô ở đây đã tiến hành xây dựng nhiều tòathành với chức năng trấn giữ biên cương Tổ Quốc Hiện nay trên địa bànhuyện Phục Hòa còn lại dấu tích 4 tòa thành Những tòa thành này đều nằm ven

quốc lộ 3 con đường thông sang Trung Quốc Thành Phục Hòa là tòa thành cóquy mô lớn trong hệ thống thành lũy trên địa bàn với vai trò là hạt nhân của hệthống thành phía Bắc, được coi là hậu cứ của vương triều Mạc

Với những giá trị đặc biệt, ý nghĩa quan trọng về lịch sử, văn hóa và khoahọc của Khu di tích lịch sử thành nhà Mạc, từ năm 1970, Khu di tích đã đượcĐảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm bảo tồn, tôn tạo nhiều hạng mục quantrọng và mở cửa đón khách tham quan Khu di tích được xếp hạng là Di tích cấptỉnh, thành phố tại Quyết định số 97/QĐ - VH ngày 21/02/1975 của Bộ Văn hóa

- Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Năm 2007, đề án bảo tồn,tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích lịch sử Pác Bó được Thủ tướng Chính phủphê duyệt tại Quyết định số 1146/QĐ - TTg, ngày 29/8/2007 Từ đó đến nay,Khu di tích thành nhà Mạc không ngừng được bảo tồn, tôn tạo và đầu tư nângcấp

Ngày 10/5/2013, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 548/QĐ TTg về việc xếp hạng Khu di tích lịch sử thành nhà mạc là Di tích cấp tỉnh,thành phố Đây là niềm tự hào, niềm vinh dự lớn lao đối với Đảng bộ và nhândân các dân tộc thị trấn Hòa Thuận, huyện Phục Hòa, đồng thời cũng đặt ra tráchnhiệm cho huyện Phục Hòa phải tiếp tục gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị củaKhu di tích

-Ngày nay, thành nhà Mạc đã trở thành một quần thể di tích lịch sử vănhóa vô giá của nhân dân huyện Phục Hòa mà còn là nơi giáo dục truyền thốnglịch sử, tinh thần yêu nước cho các thế hệ con cháu người Việt Nam

Các địa danh lịch sử – văn hoá ấy còn thu hút một lượng du khách lớn cảtrong và ngoài tỉnh Đến với lễ hội truyền thống Cao Bằng , ngoài với ý nghĩatâm linh, du khách có thể tham gia các trò chơi dân gian như: Đấu vật, đánh gậy,thả diều, đi Cà Kheo, Tung còn ,kéo co, kéo chữ, chọi trâu…, hay xem các hộithi đặc sắc như: thi Đường cày đầu xuân,Thi nấu cơm, thi bắt vịt, thi ném pháo,

…và hoà mình vào không khí mến khách và vui tươi

Việc thu hút một lượng du khách lớn đến với các hoạt động văn hoá dân

gian cũng góp phần giữ gìn, bảo tồn và phát triển những nét đẹp truyền thốngcủa quê hương Cao Bằng; đồng thời quảng bá hình ảnh mảnh đất Cao Bằng yênbình, tươi đẹp với những người dân hiền lành, mến khách

Nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa của các di tích lịch sử – vănhoá, nhân dân và chính quyền địa phương đã chú ý tới việc khai thác tiềm năng

đó vào việc phát triển du lịch văn hoá Cao Bằng Trong điều kiện một tỉnhthuần nông hiện nay thì doanh thu từ du lịch đã đóng góp một phần quan trọngvào việc cải thiện, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân cũng nhưlàm thay đổi bộ mặt kinh tế – xã hội của tỉnh, tạo điều kiện để miền quê này bắtkịp cùng với sự phát triển ngày càng năng động của cả nước trong thời kỳ đổimới

1.2 Khái quát về thị trấn Hòa Thuận, huyện phục hòa, tỉnh Cao Bằng 1.2.1 Vị trí địa lý

Hòa Thuận là một thị trấn của huyện Phục Hòa, tỉnh Cao Bằng thị trấn có

vị trí: Phía Đông giáp với xã Đại Sơn và Trung Quốc, phía Tây giáp với xã MỹHưng, phía Nam giáp với thị trấn Tà Lùng và xã Mỹ Hưng, phía Bắc giáp với xãLương Thiện, xã Đại Sơn

Thị trấn Hòa Thuận có diện tích 30,02 km², dân số năm 1999 là 1.578người, mật độ dân cư đạt 52,6 người/km²

Thị trấn Hòa Thuận có 17 xóm, phố hành chính với tổng số 1242 hộ với

5017 nhân khẩu, được chia thành các xóm: Bản Chàm, Bó Khoang, Nà seo, Bó

Pu, Nà Rài, Pò Rịn, Phố I, Phố II, Pác Bó I, Pác Bó II, Pác Tò, Bó Tờ, Nà Mười,Bản Cải, Cốc Khau, Bó Chiểng, Phía Xiếp

Trên địa bàn thị trấn Hòa Thuận có khu di tích thành nhà mạc ở gần biêngiới với Trung Quốc Các núi khác trên địa bàn Trường Hà gồm: đồi Cốc Lùng,núi Đán Rược, núi Lũng Giảo, đồi Nà Lẹng, đồi Nà Lẹng Nưa, dãy núi Nà Mạ,núi Phia Cang, núi Phia Đeng, núi Xưa Thai cùng thung lũng Thong Ma Ngoàisuối Lê Nin, trên địa bàn thị trấn Thuận còn có suối Bản Hoàng, suối KhuổiHoong và suối Nà Lẹng Đến khu di tích thành nhà Mạc và biên giới với TrungQuốc Ngoài ra, Hòa Thuận còn là thị trấn có Đền Vua Lê một trong những ngôi

đền thờ vị Vua Lê

1.2.2.Điều kiện kinh tế - xã hội

Phục Hòa là một trong những huyện bị thiệt hại nặng nề trong Chiến tranhbiên giới Việt-Trung, zn n9inăm 1979 Nhằm nâng cao hiệu quả phát triển kinh

tế, tăng thu nhập cho người dân từ sản xuất nông nghiệp Từ năm 2009 đến nay,huyện đã chú trọng mở rộng, đưa các loại giống mới vào sản xuất, năng suất vàsản lượng một số cây trồng năm sau cao hơn năm trước: năm 2009 năng suất lúatăng từ 43 tạ/ha lên 47,9 tạ/ha năm 2013; năm 2009 sản lượng cây thuốc lá từ1.137 tấn tăng lên năm 2014 là 1.487 tấn Giá trị sản xuất nông nghiệp là 36triệu đồng/ha năm 2013 Năm 2009 tổng sản lượng lương thực có hạt đạt 15.168tấn, đến hết năm 2013 đạt 17.963 tấn

Mặc dù khó khăn về thị trường nhưng ngành công nghiệp-tiểu thủ côngnghiệp của huyện trong những năm qua đã có bước phát triển mới về số lượng

và chất lượng, công cụ, dụng cụ được cải tiến, cơ giới nhỏ được ứng dụng vàosản xuất làm giảm đáng kể sức lao động của người dân, tổng giá trị sản xuấtcông nghiệp-tiểu thủ công nghiệp qua các năm đều tăng, năm 2009 đạt3.114,377 triệu đồng; năm 2010 đạt 3.675,79 triệu đồng, năm 2011 đạt 5.585triệu đồng, năm 2012 đạt 6.385,636 triệu đồng, năm 2013 đạt 7.618,556 triệuđồng

Hoạt động kinh doanh thương mại trên địa bàn huyện trong 5 năm quatương đối ổn định, giá cả các mặt hàng ít biến động, cung cầu hàng hóa luônđược đảm bảo; các nghề truyền thống hoạt động có hiệu quả, góp phần tăng thunhập cho các hộ gia đình, như nghề sản xuất Đường Phên (thị trấn Hòa Thuận),nghề làm hương, giấy gió tại Nà Kéo (xã Trường Hà), Nà Mạ, Khu di tích cấptỉnh, thành phố đặc biệt thành Nhà Mạc hàng năm ước tính có trên 2 triệu lượtkhách đến tham quan, du lịch vẫn đang tiếp tục được đầu tư, tôn tạo, ngày càngthu hút khách du lịch trong nước và quốc tế

Việc triển khai thực hiện các dự án, công trình xây dựng cơ bản trên địabàn huyện luôn đảm bảo đúng tiến độ, đảm bảo quy trình, đạt chất lượng Tổngvốn đầu tư phát triển trên địa bàn huyện từ năm 2009 đến năm 2013 là:345.020,820 triệu đồng, đầu tư xây dựng được trên 250 công trình và hạng mục

công trình Cơ sở hạ tầng từng bước được phát triển, cơ bản đáp ứng tình hìnhphát triển chung của địa phương.

Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới được triển khaithực hiện ở 18 xã trên địa bàn huyện từ năm 2011 đến năm 2013 Qua 03 nămthực hiện chương trình đã đạt được một số kết quả đáng kể, cụ thể: Công tác lậpquy hoạch đề án chung, cơ bản đã hoàn thành, phê duyệt quy hoạch chi tiết vàcông bố công khai quy hoạch được 15 xã (còn 03 xã Mã Ba,Vần Dính, Cải Viên,đang thực hiện quy hoạch nên chưa có đề án)

Thu ngân sách hàng năm của huyện năm 2009 thu đạt 4.781,872 triệuđồng, năm 2013 thu đạt 18.790,201 triệu đồng Chi ngân sách cơ bản đáp ứngyêu cầu nhiệm vụ, đảm bảo đúng luật ngân sách Nhà nước Hàng năm đều lập

dự toán phân bổ ngân sách trình kỳ họp HĐND quyết định phê chuẩn, đồng thờitrình kỳ họp HĐND phê chuẩn kết quả quyết toán thu chi ngân sách năm trước

Tốc độ tăng trưởng kinh tế hàng năm của huyện trong những năm qualuôn đạt trên 10%, thu nhập bình quân đầu người tăng hàng năm, năm 2009 là5,72 triệu đồng/ người/ năm, đến tháng 9/2014 đạt 12 triệu đồng/ người/năm Tỷ

lệ hộ nghèo chung của toàn huyện mỗi năm từ 4-5% trở lên

Tiểu kết: Trong chương 1 đã đi tìm tìm hiểu về cơ sở pháp lý, khái niệm

di tích, vai trò cuả di tích thành nhà Mạc, cũng như khái quát về thị trấn HòaThuận huyện Phục Hòa Tỉnh Cao bằng giới thiệu về những nét đặc trưng của địaphương về vị trí địa lý điều kiện tự nhiên Sang chương 2 đi sâu và tìm hiểu giátrị khu di tích lịch sử thành nhà Mạc sau đó làm nổi lên giá trị của nó

CHƯƠNG 2 GIÁ TRỊ KHU DI TÍCH THÀNH NHÀ MẠC TẠI THỊ TRẤN HÒA THUẬN, HUYỆN PHỤC HÒA, TỈNH CAO BẰNG 2.1 Giá trị lịch sử

Trong cuộc hội thảo về Vương triều Mạc 1994 Giáo sư Phan Huy Lê đãnói: Nên bỏ thành kiến và định kiến về nhà Mạc, nên đối xử với nhà Mạc mộtcách công bằng như các triều đại khác Hãy trả lại cho nhà Mạc những đóng gópkhách quan Đã đến lúc chúng ta phải thay đổi về cách đánh giá các chính sáchđối nội và đối ngoại của nhà Mạc, không nên đánh giá nặng nề về nhà Mạc nhưtrước đây do nhận thức một số người nghiên cứu còn hạn chế Nhà Mạc làvương triều ra đời và tồn tại sau nhà Lê Việc nhà Lê sụp đổ thay nhà Mạc làmột hiện tượng có ý nghĩa tiến bộ được nhiều người ủng hộ Không nên coi sựviệc này là sự cướp ngôi Sau khi ra đời và tồn tại, nhà Mạc đã có những đónggóp nhất định về mặt văn hóa, tư tưởng và một phần nào đó về mặt kinh tế"

Hệ thống thành nhà Mạc xây dựng trên vùng đất Cao Bằng là những ditích vật chất chủ yếu về thời kỳ nhà Mạc định đô tại đây mà trung tâm là thành

Nà Lữ có một giá trị đặc biệt trong một giai đoạn lịch sử Việt Nam Trước hết về

vị trí địa lý Cao Bằng có vị thế đặc biệt trên vùng đất biên giới lãnh thổ dân tộc,nơi nhà Mạc lựa chọn làm nơi định đô của vương triều Nơi đây có núi cao vòngngoài che trở, chính giữa có đồng ruộng tuy không rộng nhưng màu mỡ, núirừng lắm sản vật Giao thông có đường thủy, đường bộ thuận lợi thông với cácvùng, lui có thể thủ, tiến có thể vương Chính vì thế nhà Mạc đã chọn vùng đấtnày làm nơi cố thủ của vương triều mình sau khi bị thất thế Nhưng tại nơi đâynhà Mạc phải chịu hai áp lực lớn: nguy cơ ngoại xâm từ phía Bắc đưa lại và sựtranh giành quyền lực của nhà Lê Trịnh từ Thăng Long lên Để đối phó hai nguy

cơ nhà Mạc đã xây dựng hệ thống thành lũy với hạt nhân là thành Nà Lữ vùng

kinh đô Đối với nguy cơ chiến tranh giành quyền lực trong nước nhà Mạc tạonên hệ thống thành tại Tuyên Quang, Lạng Sơn là những thành phòng thủ,điểm tiền tiêu án ngữ các con đường từ dưới xuôi tấn công lên căn cứ trungương là Cao Bằng Đó là những tòa thành dựa vào điều kiện tự nhiên, sự gia cốxây đắp tạo nên những tòa thành vững chắc bảo vệ vòng ngoài Sự tồn tại củacác tòa thành đã giúp cho sự yên ổn của vùng định đô khi nhà Mạc dừng chân ởđây Sự có mặt của các tòa thành vòng ngoài đã cho thấy sau nhiều lần tiến quâncủa quân Lê - Trịnh đến vùng đất kinh đô Nà Lữ đều bị ngăn chặn từ xa có hiệuquả Ngay cả khi chiếm được Nà Lữ thì quân Lê - Trịnh cũng không ở lại đượcvùng đất Chỉ đến khi những tòa thành vòng ngoài bị thất thủ, vùng đất kinh đônhà Mạc mới trở lại quản lý chung của dân tộc.

Đối với áp lực ngoại xâm thường trực nhà Mạc vừa thi hành chính sáchngoại giao mềm dẻo vừa kiên quyết bảo vệ độc lập chủ quyền Hệ thống thànhnhà Mạc được xây dựng từ Cao Bằng lên vùng biên giới đã chứng minh điều đó

Hệ thống thành nhà Mạc trong việc bảo vệ vùng biên giới trên địa bànhuyện Phục Hòa ngày nay gồm 4 thành cho thấy chưa có vùng đất nào mật

độ quân trấn vùng biên dày đặc như ở đây Trước áp lực trong nước nhà Mạcchỉ xây dựng những tòa thành tiền tiêu vòng ngoài thì ở vùng biên giới cáctòa thành được xây giữ liên hoàn thành một hệ thống nương tựa bảo vệ lẫnnhau Điều đó cho thấy mặc dù thất thế nhưng nhà Mạc vẫn coi việc phòngthủ biên giới lãnh thổ dân tộc là hệ trọng Còn cuộc chiến tranh chấp quyềnlực chỉ là cuộc đấu tranh nội bộ mà thôi Chính vì thế, các tòa thành được xâydựng bảo vệ vùng biên đều tận dụng triệt để địa hình tự nhiên vùng đất để tạo

ra những cứ điểm quân sự kiên cố vững chắc, thành hào trấn giữ yết hầuđường giao thông quan trọng từ biên giới về nội địa trong nước

Thành lũy được xây dựng là các thành phòng thủ quân sự Ngoài thành

Nà Lữ vai trò là kinh đô thì hệ thống thành phòng thủ biên giới với thànhPhục Hòa là hạt nhân của hệ thống thành lũy ở đây, ngoài chức năng quân sự,thành còn là một trung tâm chính trị, kinh tế văn hóa trong vùng Hệ thốngthành được xây dựng chủ yếu dùng để tăng cường phòng thủ phía Bắc đixuống cho thấy nhà Mạc mặc dù bận đối phó với cuộc tranh giành quyền lựctrong nước, nhưng luôn quan tâm chú ý bảo vệ quyền lợi lãnh thổ dân tộctheo truyền thống của một triều đại độc lập

Hệ thống thành ở đây chủ yếu được đắp bằng đất, khi xây dựng đã triệt

để tận dụng nguồn vật liệu địa phương để xây dựng những tòa thành đất vớitường thành chắc chắn, đáp ứng các yêu cầu quân sự của một cứ điểm phòngngự Riêng thành Phục Hòa với chức năng kiêm trung tâm chính trị, kinh tếvăn hóa của vùng biên giới được nhà Mạc chú trọng củng cổ kiên cố Thànhđược xây bằng gạch, đá với kỹ thuật cao, bền vững như thành Nà Lữ vùngđất kinh đô của vương triều trên đất Cao Bằng

Kể từ khi sau biến loạn Thăng Long, nhà Mạc rút lên vùng đất CaoBằng với ý thức xây dựng một vương triều cát cứ, ngoài việc xây dựng kinh

đô Nà Lữ và vương phủ Cao Bình thành trung tâm văn hóa kinh tế chính trịthì nhà Mạc cũng chú trọng xây dựng, củng cố việc binh bị nhằm góp phầnbảo vệ biên giới lãnh thổ

Trên vùng đất không rộng, cửa ngõ biên giới phía Bắc nhà Mạc đã choxây dựng, củng cố hệ thống thành dày đặc phòng thủ có chiều sâu vào nội địanơi định đô Từ biên giới đến Phục Hòa là hệ thống thành gồm nhiều lớpđược xây dựng khá kiên cố, nương tựa lẫn nhau tạo nên thế trận liên hoàn

Với 4 tòa thành, dựa vào địa hình hiểm trở, nhà Mạc đã góp phần giữ yênvùng biên giới lãnh thổ mặc cho mọi biến động phức tạp xảy ra trong gần mộtthế kỷ tao loạn vùng biên Hệ thống quân thành vùng biên được xây dựngđảm nhận các chức năng khác nhau: Thành Pò Tập với vị trí tiền tiêu cươngcường vùng biên; thành Phịa Khoang chức năng luyện quân; thành ĐỏongLẻnh tiền đồn hậu cứ thành Phục Hòa và hạt nhân vùng đất là thành PhụcHòa được xây dựng quy mô lớn, vững chắc, chắn ngang đường tiến vào nộiđịa nước ta Hệ thống thành hiện còn cho thấy nhà Mạc đã chú trọng giữvững vùng biên tổ quốc khi định đô tại đây Trong khi đó phía Nam thành vềtrung tâm kinh đô thành Nà Lữ không hề cho xây dựng một tòa thành nàotrấn giữ.Như vậy, nhà Mạc cùng với chủ trương xây dựng một triều đìnhriêng, với tư thế đàng hoàng và nhắm hướng dài lâu Các vua nhà Mạc luônquan tâm chú ý đến bảo vệ quyền lãnh thổ dân tộc, giữ vững truyền thốngcủa các vua triều trước, thực hiện chính sách đối ngoại hòa bình nhưng bảođảm chủ quyền quốc gia dân tộc “không mời người Minh vào trong nước ta”như lời dặn của Phụ Quốc Mạc Kính Điển căn dặn cháu con lúc lâm chung.Với hệ thống thành xây dựng kiên cố, ý trí quyết tâm bảo vệ lãnh thổ dân tộc,mặc cho cuối thế kỷ XVII sự biến động chính trị đầy phức tạp, sự tấn côngcủa quân Lê - Trịnh lên vùng đất, tình hình Trung Quốc rối ren Lý Tự Thànhnổi lên chiếm Bắc Kinh, nhà Minh lùi xuống phía Nam, định đô tại NamNinh, rồi nhà Thanh lên luôn nhòm ngó lãnh thổ nước ta nhưng nhà Mạc vẫngiữ vững chủ quyền mà điều hòa được các mối quan hệ Năm 1685, tám nămsau kinh thành Nà Lữ bị thất thủ, sau một thời gian duy trì tại đây, vua nhàMạc cuối cùng đã hy sinh quyền lợi dòng họ vì quyền lợi đất nước, bàn giao

toàn bộ hệ thống thành vùng biên cho chính quyền trung ương Lê - Trịnhquản lý.

Những tòa thành nhà Mạc hiện còn trên vùng đất biên cương địa đầuCao Bằng là những bằng chứng, tư liệu lịch sử chân thật bi tráng một thời kỳlịch sử dân tộc, trong đó tinh thần bảo vệ biên cương lãnh thổ dân tộc là hạtnhân xuyên xuốt mọi triều đại được nhà Mạc kế thừa xuất sắc, mặc chonhững biến động của lịch sử

Trung tâm hệ thống thành nhà Mạc trên vùng đất Cao Bằng là thành

Nà Lữ Thành Nà Lữ xây dựng với hai chức năng là căn cứ phòng thủ quân

sự và là nơi định đô của vương triều Chính vì thế thành Nà Lữ được xâydựng với quy mô lớn, kiên cố đáp ứng hai yêu cầu trên Với vị trí thuận lợi vàhiểm trở, được xây dựng kiên cố, mặc cho nhiều phen thành bị đánh chiếmnhưng nhà Mạc vẫn được phục hồi và tồn tại gần một thế kỷ trên vùng đấtnày

Hệ thống thành nhà Mạc ở Cao Bằng, mặc dù tồn tại với tư cách quản

lý của một vương triều độc lập, nhưng là một phần lịch sử của dân tộc ViệtNam Được xây dựng cát cứ trên vùng đất địa đầu tổ quốc, trước áp lực đaphương với ý trí bảo tồn lãnh thổ dân tộc, những thành nhà Mạc đã đứngvững, góp phần bảo vệ biên cương Tổ quốc trong một thời gian dài của lịch

sử Đó là những đóng góp cuối cùng của vương triều này trong lịch sử ViệtNam mà những tòa thành hiện còn là những chứng cứ hiện hữu trên vùng đất

Trước khi rút lên Cao Bằng, nhà Mạc đã có gần một thế kỷ quản lý đấtnước với những thành tựu, kinh nghiệm được đúc rút từ những thành tựu kinh tếvăn hóa đã được dựng xây Việc chọn lên Cao Bằng là một chủ đích được chuẩn

bị từ trước Chính vì thế trong thời gian định đô ở đây nhà Mạc đã dày công xâydựng vùng đất này trở thành một trung tâm chính trị kinh tế, văn hóa của vươngtriều, nối tiếp những thành tựu đã đạt được khi định đô ở Thăng Long trên vùngđất biên viễn Trong cuộc chiến tranh giành giật quyền lực, nhà Mạc đã có chủ ýxây dựng vùng hậu cứ đề phòng thất thủ theo lời khuyên của Trạng TrìnhNguyễn Bỉnh Khiêm "Cao Bằng tuy thiển, khả diên sổ thể” – nghĩa là đất CaoBằng tuy là chật hẹp nhưng có thể giữ được về sau Chắc chắn nhà Mạc đã bướcđầu củng cố xây dựng những tòa thành trên vùng đất, tạo dựng bộ máy quan lạiđịa phương tin cậy Khi rút khỏi Thăng Long nhà Mạc đã mang mô hình bộ máyquản lý đất nước từ Thăng Long lên, thiết lập một triều đình trên vùng biên viễn.Trong đội quân lên Cao Bằng nhà Mạc kéo theo toàn bộ hệ thống quan lại Đitheo là hệ thống thân tộc của vương triều cùng quan lại Đặc biệt là hệ thốngquân sĩ đông đảo, cùng nhân dân các vùng chịu ơn của nhà Mạc, tạo nên một lànsóng di dân cơ học đến vùng đất Sự bùng nổ dân số, cùng sản nghiệp họ Mạcmang theo từ Thăng Long lên đã tạo nên sức người sức của để nhà Mạc xâydựng vùng đất này thành một nơi trù phú, trung tâm chính trị kinh tế, văn hóamang yếu tố cung đình Năm 1592, Mạc Kính Cung lên Cao Bằng Năm 1594xưng vua là Cần Thống, đặt vương phủ ở Cao Bình - Nà Lữ Mạc Kính Cung đãtừng bước chấn chỉnh kỷ cương mọi mặt, cắt đặt mọi việc như lúc nhà Mạc còn

ở kinh đô Thăng Long Trước hết nơi định đô của vương triều là thành Nà Lữ,các địa danh trong thành được đặt theo tên gọi của Tứ Linh, biểu tượng quyềnlực của vương triều (Long - Ly - Quy - Phượng) Gò xây dựng cung điện vươngtriều đặt là gò Long nằm vị trí đẹp, trang trọng nhất Kết quả điều tra khai quậttại đây cho thấy dấu vết của kiến trúc xưa cùng với nhiều vật liệu xây dựng có

độ bền, mỹ thuật cao Gạch xây có gạch vồ, gạch lát nền Ngói có ngói âm

dương, có diềm mái trích thủy trang trí cánh sen, những vật liệu kiến trúc cungđình Viên ngói tìm được trong kiến trúc phía sau Gò Long có chữ Tam Cung,phải chăng đây là ngói lợp của kiến trúc "Tam Cung Lục Viện"- một kiến trúccung đình?1 Điều này phù hợp với vị trí tìn được Phía trước Gò Long có dấutích của cung điện, phía sau Gò Long có dấu tích kiến trúc lợp ngói Phải chăngđây là nơi ở của các Cung tần, mỹ nữ liên quan đến vương triều Mạc Dù địahình vùng đất ở đây khá phức tạp, núi đồi xen kẽ, nhưng thành Nà Lữ được xâydựng quy hoạch khá quy chỉnh theo dáng đấp kinh đô Mặt bằng cấu trúc xâytương đối quy chỉnh, hệ thống tường thành, cửa mở đăng đối nhau Tường xâygạch đá vững chắc Với quy mô lớn, nhiều dấu tích kiến trúc, số lượng vật liệuxây dựng nhiều, đòi hỏi nghề thủ công sản xuất gạch ngói, khai thác đá pháttriển Những dấu tích còn lại cho thấy, những khu sản xuất gạch tập trung tạiTrường Lò, sản xuất ngói tại Khau Vú cách không xa thành là những nơi sảnxuất chuyên biệt từng loại vật liệu xây dựng cho thấy tính chuyên nghiệp củanghề sản xuất tại đây Vật liệu xây thành được sản xuất trình độ kỹ thuật cao,kích thước lớn như gạch sản xuất sử dụng tại thành Thăng Long được nung giàchín, độ cứng cao Ngói lợp nhiều loại hình, số lượng nhiều, trang trí hoa vănđẹp, đáp ứng yêu cầu mỹ thuật kiến trúc cung đình Với số lượng lò nung nhiềunhư vậy có thể thấy đây là nơi sản xuất tập trung, do quân đội sản xuất, bên cạnh

đó là những thợ nung giỏi, nắm vững bí quyết nung sản phẩm tạo nên nghề sảnxuất vật liệu xây dựng ở đây khá phồn thịnh, đáp ứng được nhu cầu xây dựngtrên vùng đất kinh đô mới.Với hiện trạng số lượng lò gạch tập trung nhiều vàdày đặc ngay tại một khu vực, vì vậy có thể thấy đây là khu vực sản xuất vật liệugạch mang tính thống nhất, tập trung có thể là khu vực sản xuất gạch chủ yếuphục vụ cho việc xây dựng thành, cung điện của nhà Mạc.Với đặc điểm cấu trúc