Tìm hiểu kiến trúc dinh thự Vua Mèo ở xứ Bắc Hà tỉnh Lào Cai

MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN LỜI CAM ĐOAN MỞ ĐẦU 1 1. Lí do chọn đề tài 1 2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2 3. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 2 4. Phương pháp nghiên cứu 2 5. Lịch sử nghiên cứu 2 6. Đóng góp của đề tài 3 7. Giả thuyết nghiên cứu 3 8. Bố cục của đề tài 4 NỘI DUNG 5 CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VÙNG VĂN HÓA BẮC HÀ VÀ DINH THỰ VUA MÈO HOÀNG A TƯỞNG 5 1.1. Vùng văn hóa xứ Bắc Hà 5 1.1.1. Vị trí địa lí 5 1.1.2. Văn hóa du lịch xứ Bắc Hà 6 1.2. Tổng quan về dinh thự Vua Mèo Hoàng A Tưởng 8 1.2.1. Vị trí địa lí 8 1.2.2. Kết cấu kiến trúc của dinh thự 9 Tiểu kết 11 CHƯƠNG 2: LỊCH SỬ HÌNH THÀNH, QUÁ TRÌNH TỒN TẠI VÀ GIÁ TRỊ KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT CỦA DINH THỰ 12 2.1. Lịch sử hình thành và quá trình tồn tại của dinh thự 12 2.1.1. Một số thuật ngữ 12 2.1.2. Lịch sử hình thành của dinh thự 13 2.1.3. Quá trình tồn tại và phát triển của dinh thự 15 2.2. Giá trị kiến trúc nghệ thuật của dinh thự 17 2.2.1. Giá trị lịch sử 17 2.2.2. Giá trị kiến trúc 18 2.2.3. Các hiện vật của dinh thự 20 Tiểu kết 21 CHƯƠNG 3. BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT CỦA DINH THỰ VUA MÈO HOÀNG A TƯỞNG 22 3.1. Thực trạng kiến trúc của dinh thự hiện nay 22 3.2. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị kiến trúc nghệ thuật của dinh thự Vua Mèo Hoàng A Tưởng 23 3.2.1. Giải pháp trùng tu, tôn tạo 23 3.2.2. Giải pháp nâng cao giá trị kiến trúc nghệ thuật của dinh thự 24 3.2.3. Giải pháp tuyên truyền và quảng bá du lịch 25 Tiểu kết 26 KẾT LUẬN 27 TÀI LIỆU THAM KHẢO 29 PHỤ LỤC 30

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành đề tài nghiên cứu “Tìm hiểu kiến trúc dinh thự Vua Mèo

ở xứ Bắc Hà tỉnh Lào Cai”, tôi xin chân thành gửi lời cảm ơn đến cô TS Lê

Thị Hiền – Giảng viên học phần phương pháp nghiên cứu khoa học đã tận tìnhchỉ dạy, giúp đỡ tôi hoàn thành tốt công trình này Tôi cũng xin gửi lời cảm ơnđến các cán bộ, viên chức tại Uỷ ban nhân dân thị trấn Bắc Hà huyện Bắc Hàtỉnh Lào Cai và nhân dân tại xã Bắc Hà đã tạo điều kiện cho tôi được tìm hiểu,thu thập thông tin, tài liệu một cách thuận lợi nhất

Trong quá trình tìm hiểu và nghiên cứu, tôi nhận thấy các tài liệu viết vềdinh thự Vua Mèo Hoàng A Tưởng còn rất ít, tôi gặp khá nhiều khó khăn Ýnghĩa giá trị của dinh thự Vua Mèo rất lớn, không chỉ về mặt kiến trúc và những

di vật cổ để lại trong di tích mà còn mang những giá trị về mặt phát triển du lịch.Song do trình độ nghiên cứu của mình còn hạn chế nên mọi sự nhìn nhận đánhgiá và những đề xuất nêu ra không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Vì thếtôi mong nhận được những ý kiến đóng góp nhiệt tình từ thầy cô và các bạn để

đề tài nghiên cứu của tôi được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên

LỜI CAM ĐOAN

Tôi thực hiện đề tài “Tìm hiểu kiến trúc dinh thự Vua Mèo ở xứ Bắc Hà tỉnh Lào Cai”.

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi trong thời gian qua.Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm nếu có sự không trung thực về thông tin sửdụng trong công trình nghiên cứu này

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Sinh viên

MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

3 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

5 Lịch sử nghiên cứu 2

6 Đóng góp của đề tài 3

7 Giả thuyết nghiên cứu 3

8 Bố cục của đề tài 4

NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VÙNG VĂN HÓA BẮC HÀ VÀ DINH THỰ VUA MÈO HOÀNG A TƯỞNG 5

1.1 Vùng văn hóa xứ Bắc Hà 5

1.1.1 Vị trí địa lí 5

1.1.2 Văn hóa du lịch xứ Bắc Hà 6

1.2 Tổng quan về dinh thự Vua Mèo Hoàng A Tưởng 8

1.2.1 Vị trí địa lí 8

1.2.2 Kết cấu kiến trúc của dinh thự 9

Tiểu kết 11

CHƯƠNG 2: LỊCH SỬ HÌNH THÀNH, QUÁ TRÌNH TỒN TẠI VÀ GIÁ TRỊ KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT CỦA DINH THỰ 12

2.1 Lịch sử hình thành và quá trình tồn tại của dinh thự 12

2.1.1 Một số thuật ngữ 12

2.1.2 Lịch sử hình thành của dinh thự 13

2.1.3 Quá trình tồn tại và phát triển của dinh thự 15

2.2 Giá trị kiến trúc nghệ thuật của dinh thự 17

2.2.1 Giá trị lịch sử 17

2.2.2 Giá trị kiến trúc 18

2.2.3 Các hiện vật của dinh thự 20

Tiểu kết 21

CHƯƠNG 3 BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT CỦA DINH THỰ VUA MÈO HOÀNG A TƯỞNG 22

3.1 Thực trạng kiến trúc của dinh thự hiện nay 22

3.2 Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị kiến trúc nghệ thuật của dinh thự Vua Mèo Hoàng A Tưởng 23

3.2.1 Giải pháp trùng tu, tôn tạo 23

3.2.2 Giải pháp nâng cao giá trị kiến trúc nghệ thuật của dinh thự 24

3.2.3 Giải pháp tuyên truyền và quảng bá du lịch 25

Tiểu kết 26

KẾT LUẬN 27

TÀI LIỆU THAM KHẢO 29

PHỤ LỤC 30

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc ta, ở bất cứ nơi đâutrên đất Việt, chúng ta đều bắt gặp những di tích lịch sử - văn hóa như đình,chùa, đền, miếu, lăng tẩm Đây là những tài sản vô cùng quý giá của dân tộc màcha ông ta để lại cho hậu thế Di tích lịch sử - văn hóa là những trang sử Có sứcthuyết phục lớn đối với mọi thế hệ vì ở đó mang dấu ấn lịch sử, hơi thở của lich

sử truyền lại cho muôn đời sau

Những di tích lịch sử ấy được coi như những bảo tàng về nghệ thuật, kiếntrúc, điêu khắc, trang trí, và những giá trị văn hóa phi vật thể Gìn giữ những ditích lịch sử - văn hóa không chỉ đơn thuần là giữ những thành quả vật chất củaông cha ta để lại, mà hơn thế là biết tiếp tục kế thừa và phát huy sáng tạo nhữnggiá trị văn hóa mới, phù hợp với xu thế phát triển của thời đại

Tìm hiểu về di tích lịch sử - văn hóa là tìm về cội nguồn của dân tộc đẻ kếthừa và phát huy, góp phần làm đẹp truyền thống văn hóa Những di tích ấy sẽtrở nên có ý nghĩa hơn nếu chúng ta đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu, phân tích từnglớp văn hóa chứa đựng trong nó để góp phần hiểu sâu hơn về cội nguồn dân tộc

để giữ gìn, bảo tồn những tinh hoa văn hóa, truyền thống đạo đức, góp phần xâydựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Từ đó kết hợp hàihòa giữa quá khứ, hiện tại và hướng tới tương lai

Tôi chọn đề tài: “ Tìm hiểu kiến trúc dinh thự Vua Mèo ở xứ Bắc Hà tỉnh Lào Cai” vì trải qua bao thế hệ, với những biến cố thăng trầm của lịch sử

và xã hội, đã khiến cho dinh thự bị hủy hoại dần dưới bàn tay vô hình của conngười, thêm vào đó là sự khắc nghiệt của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa và chiếntranh tàn phá nặng nề khiến cho dinh thự ở đây bị xuống cấp hoặc bị lãng quêntheo năm tháng Do đó cần có một đề tài nghiên cứu chuyên sâu, đầy đủ kiếntrúc nghệ thuật của dinh thự Vua Mèo, phân tích giá trị của di tích để lại cho cácthế hệ hiện tại và tương lai đối với việc phát triển du lịch tại địa phương Và emmuốn góp phần vào bảo tồn và phát huy giá trị của dinh thự Vua Mèo ở xứ Bắc

Hà tỉnh Lào Cai lên một tầm cao mới đáp ứng được nhu cầu của khách du lịch;đồng thời vẫn lưu giữ, bảo tồn được những giá trị riêng của dinh thự.

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài nghiên cứu là giá trị kiến trúc, nghệ

thuật và lịch sử hình thành của dinh thự Vua Mèo

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là nghiên cứu lịch sử hình thành, quá trìnhtồn tại cùng với các giá trị kiến trúc nghệ thuật của dinh thự Vua Mèo từ lúckhởi dựng cho đến nay

3 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

Thực hiện đề tài nghiên cứu: “ Tìm hiểu kiến trúc dinh thự Vua Mèo ở

xứ Bắc Hà tỉnh Lào Cai” nhằm các mục tiêu chính sau:

- Bước đầu tìm hiểu và giới thiệu một cách tổng quan về kết cấu kiếntrúc của dinh thự

- Khái quát về lịch sử và quá trình tồn tại, phát triển của dinh thự

- Tìm hiểu những giá trị kiến trúc nghệ thuật và những hiện vật còn tồntại của dinh thự

- Đưa ra một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị kiến trúc nghệthuật của dinh thự vào chiến lược phát triển du lịch của vùng

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành đề tài nghiên cứu này, tôi đã sử dụng một số phương phápnghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu hệ thống

- Phương pháp nghiên cứu thực địa

- Phương pháp thu thập và xử lí thông tin

- Phương pháp tham khảo tài liệu

Sau khi thu thập và phân loại các tài liệu, các nguồn thông tin tôi đã sửdụng phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh để hoàn thiện đề tài nghiên cứu

5 Lịch sử nghiên cứu

Những di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật của Việt Nam nói chung, ditích dinh thự Vua Mèo nói riêng luôn là đề tài hấp dẫn Đặc biệt, thực hiện chủ

trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về chính sách bảo tồn và phát triển ditích lịch sử, các công trình kiến trúc thì lĩnh vực này cũng được sự quan tâm củacác nhà nghiên cứu, các nhà hoạt động văn hóa.

- Văn hóa dân tộc Mông, 1996 của Trường Lưu và Hùng Đình Qúy (chủbiên) – Viện sở Văn hóa và Sở Văn hóa- Thông tin Trong cuốn sách này, tácgiả cũng đề cập đến di tích dinh thự của Vua Mèo

-Trần Hữu Sơn Văn hóa Hmông, Nhà Xuất bản Văn hóa Dân tộc Hà Nội,

1996 Trong cuốn sách này, tác giả đi sâu nói về văn hóa vật chất và văn hóatinh thần của người Hmông ở Lào Cai Tác giả cũng đề cập đến vấn đề sự hìnhthành và khái quát về dinh thự Vua Mèo ở xứ Bắc Hà

Nhìn chung, cho đến nay tuy dinh thự Hoàng A Tưởng đã được các tácgiả đi trước đề cập đến trong các công trình nghiên cứu trên nhiều phương diệnkhác nhau Vì vậy, việc lựa chọn nghiên cứu sâu hơn, toàn diện hơn về giá trị ditích dinh thự Vua Mèo là vấn đề cấp thiết được đặt ra, nhằm góp phần bảo tồn

và phát huy di sản văn hóa của địa phương trong thời đại mới

6 Đóng góp của đề tài

Đề tài được viết dựa trên cơ sở điền dã thực địa, tìm hiểu cụ thể dinh thựVua Mèo Hoàng A Tưởng ở xứ Bắc Hà tỉnh Lào Cai Mô tả chi tiết, tỉ mỉ vềkiến trúc điêu khắc, lịch sử hình thành của dinh thự Qua đó, em hi vọng đề tàinày sẽ phần nào đóng góp thêm nguồn tư liệu về kiến trúc của dinh thự VuaMèo ở huyện Bắc Hà tỉnh Lào Cai

Đề xuất những ý kiến nhằm giữ gìn, bảo tồn và phát huy những giá trị vănhóa truyền thống, những di tích mang tính lịch sử, đồng thời nhằm hạn chếnhững mặt tiêu cực để loại bỏ những giá trị, nhữn mặt không cần thiết Đặc biệt

là việc quản lý, giữ gìn, bảo tồn và phát huy những giá trị của dinh thự trongđiều kiện hiện nay Là nghiên cứu mang tính nhân văn và giá trị văn hóa củakiến trúc dinh thự Vua Mèo Hoàng A Tưởng

7 Giả thuyết nghiên cứu

Việc bảo tồn và tu tạo lại dinh thự Vua Mèo là một điều tất yếu Vì đâykhông chỉ là di tích để lại của hai cha con Hoàng Yến TChao- Hoàng A Tưởng

lừng lẫy mà còn là một kiến trúc độc đáo, có giá trị văn hóa không chỉ riêng tỉnhLào Cai mà là văn hóa, di tích của một quốc gia.

Nghiên cứu tổng quan về dinh thự Vua Mèo và vùng đất xứ Bắc Hà Từ

đó làm cơ sở nghiên cứu về kiến trúc nghệ thuật của dinh thự Nghiên cứu nhânvật gắn liền với lịch sử hình thành của dinh thự Nghiên cứu về giá trị kiến trúc,điêu khắc, di vật, cổ vật của dinh thự Nghiên cứu về thực trạng dinh thự củaVua Mèo Trên cơ sở đó đưa ra các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị củadinh thự trong giai đoạn hiện nay Đánh giá vai trò của di tích dinh thự Vua Mèotrong đời sống văn hóa cộng đồng cư dân nơi dinh thự tồn tại

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VÙNG VĂN HÓA BẮC HÀ VÀ DINH THỰ

VUA MÈO HOÀNG A TƯỞNG 1.1 Vùng văn hóa xứ Bắc Hà

1.1.1 Vị trí địa lí

Bắc Hà là huyện vùng cao tỉnh Lào Cai Người địa phương (người Tày,Nùng) gọi là Pạc Ha (nghĩa là trăm bó gianh) Thời Pháp thuộc, các dịch giảngười Pháp gọi là PaKha Bắc Hà cũng như các huyện, thị khác có một quá trìnhlịch sử phát triển lâu dài Từ thời Hùng Vương thuộc đất Tây Âu của Thục Phán;thời Bắc Thuộc thuộc châu Cam Đường, quân Giao Chỉ; thời Lý thuộc châuĐăng; đời Trần thuộc lộ Quy Hoá; từ thời nhà Lê đến thời Pháp chiếm đóngthuộc động Ngọc Uyển, châu Thuỷ Vĩ, phủ Quy Hoá

Năm 1907, tình Lào Cai thành lập là một châu của Lào Cai Trong thời kỳkháng chiến chống Pháp, Bắc Hà vẫn là một huyện của tỉnh Lào Cai gồm 4tổng: Bắc Hà, Lùng Phình, Si Ma Cai và Bảo Nhai Từ năm 1967, Bắc Hà đượctách thành 2 huyện là Bắc Hà và Si Ma Cai thuộc tỉnh Lào Cai đến năm 1976 vàHoàng Liên Sơn đến năm 1979 Từ năm 1979-1991, Bắc Hà và Si Mai Cai sápnhập lấy tên là Bắc Hà , là một huyện của Tỉnh Hoàng Liên Sơn Từ tháng10/1991 – 10/2000 là huyện thuộc tỉnh Lào Cai Tháng 9/2000 Si Ma được tách

ra tái lập lại huyện Si Ma Cai, hiện nay Bắc Hà còn lại 20 xã và 1 thị trấn

Bắc Hà có 14 dân tộc anh em cùng chung sống trong đó đông nhất là dântộc Hmông, Dao, Tày, Nùng

Thuộc vùng cao nguyên đá vôi và gồm nhiều dãy núi với thung lũng hẹp,đất nông nghiệp rất ít chủ yếu là đất lâm nghiệp, sông suối và có khí hậu á nhiệtđới, Bắc Hà có điều kiện thuận lợi phát triển các loại cây trồng , đặc biệt là cây

ăn quả như mận tam hoa, mơ, lê, nhãn [Hình ảnh 1] Từ những năm 70 nhất làtrong công cuộc đổi mới 15 năm trở lại Bắc Hà đã phát triển diện tích trồng cây

ăn quả ôn đới nhất là mận tam hoa Năm 2000 khi chưa tách huyện Si Ma Cai(9/2000) toàn huyện Bắc Hà đã có diện tích trồng mận tam hoa 1.950 ha; có năm

chiếm 90% sản lượng mơ mận toàn tỉnh và trở thành kinh tế mũi nhọn của địaphương.

1.1.2 Văn hóa du lịch xứ Bắc Hà

Huyện Bắc Hà tỉnh Lào Cai vốn là điểm đến nổi tiếng với du khách trong

và ngoài nước khi đến với Tây Bắc Bắc Hà là vùng đất có phong cảnh thiênnhiên tươi đẹp, độc đáo, là nơi hội tụ đủ những tinh túy văn hóa vùng cao với đadạng sắc màu đồng bào miền núi phía Bắc Hơn thế, nơi đây là điểm đến hội tụvăn hóa giữa miền xuôi, miền ngược và cả văn hóa Châu Âu Màu hoa đàoquyện bên những xống váy mèo thơ mộng càng làm cho cao nguyên rực rỡ hơn

Huyện Bắc Hà là nơi sinh sống của 14 dân tộc anh em, nơi có khí hậu mát

mẻ với những cánh rừng thông ôn đới như tiết trời Bắc Âu Bắc Hà có nhiềudanh thắng cảnh đẹp mang đậm nét tự nhiên và lịch sử Cùng với những cảnhsắc thiên ban tặng như các dãy núi hùng vĩ, sông suối và hang động, con ngườihiền hậu mến khách Và vùng đất này là nơi hội tụ các sắc màu văn hóa dân tộc,những đặc sản riêng của miền Tây Bắc, tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt níu giữchân khách thập phương khi đến với Bắc Hà Bắc Hà đẹp, khí hậu trong lành,chỉ chịu đứng sau Sa Pa trong các địa danh du lịch, nghỉ dưỡng của Lào Cai.Đây là một trong những nơi cư trú đông đúc của người Mông, với khoảng hơn

70 phần trăm [Hình ảnh 2] Bắc Hà cũng là một trong những cái nôi lưu giữnhiều giá trị văn hoá của nhiều dân tộc anh em, nhất là của người Mông Nhưngđến thị trấn Bắc Hà, ngoài ngày có chợ phiên với các bạn trẻ có lẽ hơi buồn, nókhông khác gì mấy Tam Đảo dưới xuôi Bạn phải đến các bản, chứ đến tận CánCấu, Si Ma Cai (nay đã tách huyện khỏi Bắc Hà) – dù đường rất tốt – cũng đã vàđang quy hoạch “hơi bị đẹp” theo kiểu miền xuôi mất rồi

Bắc Hà còn là cái nôi của những lễ hội văn hóa truyền thống, những loạihình di sản văn hóa dân tộc, thể hiện rất rõ đời sống văn hóa tâm linh, nhữngquan niệm nhân sinh và các sinh hoạt văn hóa dân gian khác Các lễ hội đềumang tính nhân văn sâu sắc,hướng thiện, cầu phúc, cầu lộc, cầu mùa, trừ tà vàmong muốn cuộc sống ngày càng tốt đẹp Trong đó phải kể đến những lễ hộilớn, có tầm ảnh hưởng rộng, thu hút đông đảo người dân trong vùng và du khách

như: Lễ hội xuống đồng của người Tày, Lễ hội Đền Bắc Hà, Lễ hội Say Sán củangười Hmông; dinh Hoàng A Tưởng, di chỉ thành cổ Trung Đô; các làng nghềthổ cẩm, nấu rượu ngô đăcx sản của đồng bào Mông như Bản Phố, Tả Van Chư;các chợ như chợ trâu Lũng Phìn, chợ văn hóa Bắc Hà, chợ Cốc Ly, chợ bảnLiền

Bên cạnh đó còn có các hoạt động mang đậm giá trị văn hóa, văn nghệ,thể thao của đồng bào các dân tộc như giải đua ngựa truyền thống, múa khèn,múa xinh tiền Các lễ hội được tổ chức ở quy mô làng, xã, mang đậm nét vănhóa của các dân tộc; với các nghi lễ truyền thống, các trò chơi dân gian đượckhôi phục; kết hợp với các hoạt động văn hóa thể thao như bóng đá, bóngchuyền, văn nghệ quần chúng Việc duy trì và tổ chức đều đặn những lễ hộinày cũng chính là cách mà Bắc Hà bảo tồn và giữ gìn những giá trị của văn hóa,nghệ thuật truyền thống Bên cạnh các truyền thống văn hóa, Bắc Hà còn nhiềudanh lam thắng cảnh kì thú như: núi Cô Tiên không chỉ đẹp về cảnh quan môitrường mà còn chứa đựng nhiều truyền thuyết dân gian; hang Tiên Cốc Ly vớinhiều thắng cảnh đẹp kì vĩ, có rừng nguyên sinh, những nhũ đá muôn hình vạntrạng, những chú voi, đại bàng, bồn tắm thiên nhiên, những hang lớn như mêcung huyền ảo, những rào lũy đá, những tháp cổ to nhỏ, những đảo nắng đầyhoa thơm cỏ lạ; những truyền thuyết về miếu Ba Cô có huyền bí thiêng liêng mời bạn đi du lịch trên sông Nậm Chảy

Nổi bật tại vùng đất cao nguyên trắng đó là chợ phiên Bắc Hà, nét độcđáo của chợ phiên vùng cao nơi đây là bạn sẽ được thưởng thức thắng cố món

ăn đặc trưng của vùng núi cao Tây Bắc Thắng cố không lúc nào vơi trong chảo,cũng như rượu không lúc nào cạn trong bình Rượu đặc sản của người MôngBản Phố, được nhiều người biết đén với hương vị thơm ngon và rất đặc trưng.Mua bán xong ngựa, lợn, trâu, bò, đàn ông người dân tộc ở Bắc Hà cùng bạnhàng quây quần bên những bàn thắng cố nghi ngút Cạnh những bát rượu ngôthơm ngát, trong suốt là những cốc bia vàng sủi bọt [4] Bên nồi thắng cố, chợphiên, người ta rỉ tai nhau những câu chuyện về dinh thự Hoàng A Tưởng

1.2 Tổng quan về dinh thự Vua Mèo Hoàng A Tưởng

1.2.1 Vị trí địa lí

Thị trấn Bắc Hà có một dinh thự rất đẹp, xứng đáng là di tích lịch sử vănhoá Đó là một giá trị văn hoá vật thể đáng quý và có lẽ là duy nhất ở Bắc Hà.Chưa ghé qua cao nguyên Đồng Văn – Mèo Vạc thì coi như chưa đến Hà Giang

Và đến với Đồng Văn không thể không ghé qua Sà Phìn thăm di tích khu nhà họVương, một dòng tộc lớn của người Mông Nhà họ Vương – chủ nhân là VươngChính Đức (tức Vàng Dúng Lù, một thủ lĩnh yêu nước) – và con trai Vương ChíSình sau bao thăng trầm, đổ nát đã được Nhà nước đầu tư tôn tạo, tu bổ lại, mớihoàn thành cách đây gần hai năm Có lẽ dinh thự nhà họ Hoàng ở Bắc Hà chưamay mắn bằng Theo tài liệu lịch sử, lãnh đạo đoàn di cư người Mông đến LàoCai cách đây hơn 200 năm là Hoàng Sín Dần, một tộc trưởng có uy tín, giỏi võ.Bắc Hà là nơi đất hứa đầu tiên, sau đó mới đến Sa Pa Dinh Hoàng A Tưởng(còn gọi là Dinh Bắc Hà) mang tên con cháu nhiều đời của thủ lĩnh họ Hoàng

ấy Thân sinh Hoàng A Tưởng là Hoàng Yến Chao, Thổ ty vùng Bắc Hà, rồiHoàng A Tưởng kế tục làm Thổ ty cho đến ngày Lào Cai giải phóng Hàng trămnăm nay, người dân Bắc Hà (Lào Cai) xem dinh thự Hoàng A Tưởng vừa làniềm tự hào, vừa là nỗi đau Tự hào khi cả một vùng cao nguyên rộng lớn toàn

đá xám ngoét lại mọc lên một dinh thự tuyệt đẹp Đau, vì dinh thự đó đã “hút”bao nhiêu máu và nước mắt của con người

Gia đình Hoàng A Tưởng cai quản một vùng rộng lớn trồng cây thuốcphiện, và đứng đầu độc quyền trong lĩnh vực giao thương các mặt hàng nhưmuối, thuốc phiện, lâm thổ sản, hàng tiêu dùng, bán cho các đồn binh của Pháp,

và giao thương qua ngả Bắc Hà lên vùng Vân Nam của Trung Quốc, trở thànhmột lãnh chúa giàu có, quyền uy nhất vùng Nhờ những phi vụ làm ăn với ngườiTrung Quốc, những mối bang giao với các đồn binh Pháp, cộng với của cải vậtchất dồi dào, Hoàng A Tưởng quyết định xây dựng cho mình một dinh cơ nhằmphô trương sự sành điệu, giàu có và cũng dùng dinh cơ đó làm thành luỹ bảo vệgia đình mình Công việc chuẩn bị xây một khu nhà ở hiện đại với quy mô vàtầm cỡ thuộc vào bậc nhất Tây Bắc thời bấy giờ được cân nhắc tỉ mỉ, kỹ lưỡng

Trước khi dinh thự được khởi công, Hoàng Yến TChao đã mời một thầyđịa lý nổi tiếng người Trung Quốc sang chọn thế đất Thầy địa lý đã phải dùngđến cả hai chiêu là thuật phong thủy và phép xem thuật phong thủy để chọnđược đất âm dương hài hòa Sau hai năm, thầy địa lý cũng tìm được khu đất tụ

cả long- mạch- thủy- sa Đó là khu đất cao ráo vuông vức hướng Đông Nam,phía sau và hai bên phải trái đều có núi Dinh thự nằm ngang quả đồi ở trungtâm thị trấn Bắc Hà, phía trước có suối và núi “ mẹ bồng con” – một khung cảnhrất sơn thủy hữu tình [Hình ảnh 3] Với thế đất tựa sơn đạp thủy vững chãi,Hoàng Yến TChao mong muốn dòng họ được quyền quý, con cháu đời sau đượcvinh hiển Theo thiết kế, phía trước dinh thự có một hồ nước, kế bên là khu rừng

để dạo chơi, phía sau dinh thự cũng có một khu rừng, nhưng là nơi để thi hànhnhững hình phạt Tuy nhiên, trong quá trình xây dựng hồ nước trước dinh thựchưa được xây dựng

1.2.2 Kết cấu kiến trúc của dinh thự

Dinh thự cổ Hoàng A Tưởng được xây cách đây hơn 80 năm Đây là tòanhà có cấu trúc kiến trúc đặc biệt, kết hợp hai phong cách Á- Âu [Hình ảnh 4].Đến khi xây dựng công trình, vua Mèo không giữ bản sắc dân tộc của mìnhtrong kiến trúc nhà ở theo kiểu nhà sàn gỗ của người Tày, mà quyết định tạo một

sự phá cách độc đáo Ông cho mời hai kiến trúc sư người Pháp và Trung Quốcđến thực hiện việc thiết kế dựa trên thế đất mà thầy phong thuỷ đã chọn Kiếntrúc dinh thự Hoàng A Tưởng hình thành từ sự kết hợp độc đáo của hai trườngphái Đông Phương và Tây Âu trong xây dựng, với các nguyên vật liệu sánh vàohàng xa xỉ là xi măng, sắt thép, nếu so với các kiến trúc cùng thời ở Tây Bắc lúcbấy giờ Sự hoà trộn của hai trường phái này đã hình thành nên một ngôi nhàđộc nhất vô nhị, trông khá giống cách dựng nhà kiểu tứ hợp viện của TrungQuốc, hay kiến trúc hình chữ “khẩu” với bốn mặt kết cấu liên hoàn khép kín, có

bố cục chặt chẽ khi các cửa đều hướng ra khoảng sân rộng, nơi được dùng thiếttiệc và tổ chức các đêm xoè đặc trưng của người Tày

Nhìn tổng thể, dinh thự họ Hoàng rất hài hòa Vòm trên cùng của ngôinhà chính có đắp nổi hai cành nguyệt quế, giữa có lỗ rỗng hình mặt nguyệt

Tường gạch cao vút nhưng tróc lở, xen kẽ những đám rêu và dương xỉ ẩm ướt.Bước lên theo những bậc thang lượn cong, hé cửa nhìn vào, bạn sẽ thấy mộtkhoảng sân rộng, bao quanh là một dãy hành lang hẹp với hàng cột tròn thanhthoát Xung quanh khu nhà Hoàng A Tưởng có đường rào dày gồm ba cổng:một cổng chính và hai cổng phụ Bốn phía tường rào đều có lỗ châu mai, thươngxuyên có hai trung đội lính canh phòng cẩn mật Chưa hết, phía sau nhà còn cómột hầm thoát hiểm kiên cố và hàm chứa nhiều điều bí mật Có lẽ vì thế mà sau

7 năm xây dựng, đến ngày khánh thành toàn bộ cúp thợ xây hầm, người cầm bản

vẽ và thi công đã mất tích một cách bí ẩn Có người cho rằng, Hoàng YếnTChao đã thủ tiêu họ để giữ bí mật cho hầm nhà

Ngoài việc xây dựng dinh thự để thể hiện quyền uy thống trị, nhà họHoàng còn mang đậm xu hướng cách tân công trình theo kiểu bền chắc củaPháp, cổ kính của Trung Quốc Toàn bộ mái ngói và công xôn gỗ là của Phápnhưng được kết hợp với kiến trúc tâm linh của Trung Quốc qua các hình rồngphượng và tứ linh Với khu đất rộng tới 10000 m2 trên một quả đồi bằng, diệntích xây dựng công trình hai tầng lên tới 4000 m2 Đủ tất cả các phòng cho các

bà vợ, những đứa con và khu ở riêng cho các cơ quan , cố vấn người Pháp Khudinh thự Vua Mèo đã đạt đến trình độ thiết kế tinh xảo và nổi lên với quy mô đồ

sộ tại vùng núi cao xa xôi, hùng vĩ như Bắc Hà Có thể khẳng định, dinh thựHoàng A Tưởng là một kì quan của cao nguyên Bắc Hà, nay đã trở thành một disản văn hóa độc đáo, thu hút nhiều du khách trong và ngoài nước đến thamquan, tìm hiểu vẻ đẹp kiến trúc có một không hai này

Các gian nhà tuy không đồng nhất về mặt chiều cao, được bố trí lệch tầng,nhưng kết lại với nhau rất nhịp nhàng và thanh thoát Đây là một thiết kế kiếntrúc hiếm gặp của thời kỳ thuộc địa, với công năng vừa làm nhà ở, làm việc, vàcũng là pháo đài để phòng thủ, bảo vệ Dinh thự vua Mèo thực sự là một nétchấm phá độc đáo, một quần thể kiến trúc đẹp trên quê hương của rượu ngô, củanhững phiên chợ rộn ràng sắc màu thổ cẩm ở miền cao nguyên trắng Bắc Hà,

mà ai từng đến, hẳn phải hơn một lần nhớ

Tiểu kết

Ở chương 1, tôi đã trình bày hai vấn đề lớn đó là vùng văn hóa xứ Bắc Hà

và tổng quan về dinh thự Vua Mèo Hoàng A Tưởng Trong đó, ở vấn đề thứnhất tôi đã khái quát về vị trí địa lý của huyện Bắc Hà, đời sống văn hóa conngười xứ Bắc Hà Ở vấn đề thứ hai, tôi cũng khái quát về vị trí địa lý của dinhthự Vua Mèo và kết cấu kiến trúc của dinh thự Qua đó, biết được những cảnhquan hùng vĩ, tuyệt đẹp nơi đây, những giá trị bản sắc văn hóa, công trình kiếntrúc nghệ thuật mà người dân Bắc Hà đã và đang lưu giữ

CHƯƠNG 2: LỊCH SỬ HÌNH THÀNH, QUÁ TRÌNH TỒN TẠI VÀ GIÁ

TRỊ KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT CỦA DINH THỰ 2.1 Lịch sử hình thành và quá trình tồn tại của dinh thự

2.1.1 Một số thuật ngữ

Vua Mèo hay Vua H’Mông là một chức vụ thủ lĩnh tinh thần, hoặc “ lãnhchúa”, của cộng đồng người H’Mông tại các vùng nhất định của Việt Nam vàLào

Tại Việt Nam chức này có trước Cách mạng tháng tám, với các lãnh chúanhư Vương Chính Đức ở Đồng Văn (Hà Giang), Hoàng A Tưởng ở Bắc Hà (LàoCai) Sau Cách mạng tháng tám, chính quyền mới không công nhận chức nàytrong nước vì mang tính tự trị tuyệt đối, kinh tế chủ yếu dựa vào trồng cây anhtúc chế xuất buôn bán thuốc phiện Ngày nay vua H’Mông là một từ của huyềnthoại, quá khứ của dân tộc H’Mông

Ở các vùng cao nguyên khu vực gần biên giới chủ yếu là các dân tộc.Thời phong kiến mỗi vùng đều có một Châu cai quản người ta gọi là Thổ ty.Những người dân tộc nơi đây coi Thổ ty là vua, là lãnh chúa cai quản vùng đấtcủa mình Ở Hà Giang có “Vua Mèo” Vương Chí Sình cùng với Hồ chủ tịchchống giặc ngoại xâm, khi nhắc đến ông đó là niềm tự hào của người dân HàGiang Còn ở Bắc Hà có Thổ ty Hoàng Yến TChao cũng được coi là một vị lãnhchúa ở xứ Bắc Hà, Lào Cai Nơi đây có 14 dân tộc như Mông, Tày, Nùng, Dao,Phù La, La Chí nhưng đông nhất có lẽ là người dân tộc Mông (hay còn gọi làMèo chiếm tới hơn 70%) nên người ta cũng gọi Hoàng Yến TChao là “VuaMèo”

Dinh thự (Tiếng Anh “Mansion”) hiểu theo nghĩa phổ quát nhất là mộtngôi biệt thự rất rộng lớn cả về diện tích đất và diện tích xây dựng Khái niệmdinh thự xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ 15 ở Châu Âu Dinh thự được xem làkhông gian sống xa hoa của tầng lớp cai trị, tầng lớp quý tộc thượng đẳng thời

đó như Quan lại, Lãnh chúa, Những người đúng đầu giáo hội La Mã Ngoàicông năng để ở và sinh sống cho một đại gia đình, Dinh thự còn được xem nhưnơi trú ngụ an toàn cho vị chủ nhân vì Dinh thự thường được thiết kế có lính

canh, cận vệ và gia nhân sống quanh không gian sống của chủ nhân với mụcđích phục vụ và bảo vệ an toàn cho gia chủ Về nơi xây dựng Dinh thự thườngđược chọn trên những triền đồi rộng, thoáng mát, có thể có hồ nước, một nơi antoàn, dễ phòng thủ Nơi xây Dinh thự có thể là phía ngoài ngoại ô, cách xa làngmạc có không gian thoáng mát và yên tĩnh, có cảnh quan đẹp và hùng vĩ là mộtlợi thế Dinh thự được xem là một cách khẳng định địa vị xã hội của chủ nhân.Với mục đích này, Dinh thự ngoài công năng để ở còn được xem như một xã hộisống thu nhỏ của chủ nhân và là nơi giới thượng lưu thăm viếng trao đổi côngviệc, dự yến tiệc [3.tr 43] Về kiến trúc, Dinh thự cổ đa phần bị ảnh hưởng bởikiến trúc Gothic và trường phái kiến trúc cổ điển với mái vòm nhọn, hệ thốngcột, ống khói, tượng và hệ thống trang trí tinh tế thể hiện địa vị và phong tháicủa chủ nhân Thêm vào đó không gian vườn, cây xanh cũng được thiết kế rấtcầu kì tôn lên vẻ bề thế cho dinh thự Theo Vũ Tam Lang về kiến trúc cung điện-dinh thự: “Kiến trúc cung điện - dinh thự là kiến trúc tiêu biểu và điển hình củacác triều đại phong kiến Việt Nam Loại hình kiến trúc này huy động tập trungđược cao độ vật tư và tài lực của cả nước hoặc một địa phương, thể hiện sự giàu

có và quyền lực trong từng giai đoạn của từng hoàng đế trị vì Có thể nói đây làloại hình kiến trúc phong kiến quy mô nhất trong các loại hình kiến trúc thờiphong kiến, mà di sản còn được gìn giữ lại cho đến ngày nay” [1.tr 43]

2.1.2 Lịch sử hình thành của dinh thự

Sau gần 100 năm tồn tại với thời gian, dinh thự Vua Mèo hay dinh Hoàng

A Tưởng vẫn giữ được sự bề thế, uy nghi của một gia tộc quyền lực nhất miềncao nguyên trắng

Dinh thự Hoàng A Tưởng được khởi công xây dựng từ năm 1914 songđến năm 1921 dinh Vua Mèo mới được hoàn thành Người có công xây dựng làThổ ty Hoàng Yến TChao, người dân tộc Tày và là cha đẻ của Hoàng A Tưởng

Lý do mà dinh thự này được đặt tên là dinh thự Hoàng A Tưởng, theo như các vịgià làng kể thì đó là vì ngay từ khi còn nhỏ ông Hoàng A Tưởng đã thông minhsắc sảo hơn người và được cha Hoàng Yến TChao vô cùng yêu mến, về sau mọiviệc lớn nhỏ trong gia đình ông đều giao cho con trai thứ là Hoàng A Tưởng tiếp

quản và ngôi nhà cũng được đặt theo tên của ông Gia tộc họ Hoàng là gia tộcquyền lực nhất xứ Bắc Hà thời bấy giờ Dinh Hoàng A Tưởng (còn gọi là DinhBắc Hà) mang tên con cháu nhiều đời của thủ lĩnh họ Hoàng.

Trước năm 1945, Bắc Hà là một xã hội thuộc địa nửa phong kiến, có giaicấp thống trị và bị trị, trong đó tầng lớp cai trị là các thổ ty mà điển hình là chacon Hoàng Yến TChao- Hoàng A Tưởng Dù là gia tộc người Tày nhưng cai trịmột vùng đất có tới 70% là người Mông nên dân trong vùng quen gọi là VuaMèo Lại được Pháp hậu thuẫn, gia tộc họ Hoàng càng thêm hùng mạnh, ra sứcchiếm giữ các vùng đất màu mỡ, bóc lột nhân dân, đồng thời độc quyền khaithác lâm thổ sản, bán muối, hàng tiêu dùng, thuốc phiện và lương thực

Đó là lý do tại sao gia tộc họ Hoàng có quyền lực bậc nhất tại Bắc Hàngày đó Hoàng Yến TChao tổng cộng có ba bà vợ và có tổng cộng bảy ngườicon Trong đó có hai người con trai và năm người con gái Vợ cả của ông HoàngYến TChao là ngườiTày, bà đến với ông TChao bằng tình yêu và lấy ông TChaokhi ông này còn chưa được thực dân Pháp sử dụng Bà cả sinh cho ông TChaođược ba người con, hai người con trai và một người con gái Con trai cả làHoàng A Tiển và con trai thứ hai là Hoàng A Tưởng bà hai là người tội nghiệpnhất, lấy chồng giàu chưa được hưởng vinh hoa phú quý thì đã bị bệnh và mấtsớm, không có một chút tài sản nào cũng chẳng mấy ai biết là bà có tồn tại, bàhai sinh cho ông TChao được hai cô con gái và ra đi khi tuổi đời vẫn còn trẻ.Tuy nhiên bà hai mất không được bao lâu thì ông Hoàng Yến TChao cũngnhanh chóng rước bà thứ ba về làm vợ, bà ba là người gốc Hoa Bà ba sang Bắc

Hà làm ăn, với những nét đẹp sắc sảo của con gái Trung Hoa, ngoại hình của bà

ba đã nhanh chóng lọt vào mắt xanh của “Vua Mèo” Bà ba là người thích sống

tự lập và làm ăn buôn bán rất giỏi Lấy ông TChao một thời gian, sinh cho ônghai cô con gái thì bà không thích sống trong dinh thự của ông TChao mà rangoài ở riêng và làm ăn buôn bán chứ không phụ thuộc bất cứ thứ gì từ ôngTChao Về phần các con của ông Hoàng Yến TChao thì có Hoàng A Tưởng làngười thông minh xuất chúng hơn cả và cũng là người được ông TChao tin yêunhất nên được chọn là người thay ông tiếp quản mọi công việc, đó cũng chính là

lý do tại sao ông TChao mới chính là “Vua Mèo” nhưng lại đặt tên dinh thự theotên của con trai thứ chứ không phải là con trai trưởng [Hình ảnh 10].

Ngày càng giàu có, cha con Thổ ty Hoàng Yến TChao và Hoàng A Tưởngcho mời hai kiến trúc sư người Pháp và người Trung Quốc đến để chọn đất, thiết

kế, giám sát thi công xây dựng, dinh thự được xây dựng gần 10 năm mới hoànthành và trở thành lâu đài lớn nhất vùng Tây Bắc Độ xa hoa của dinh thự họHoàng không chỉ thể hiện trong quy mô và kiến trúc mà còn ở cách thức xâydựng Các loại gạch ngói được xây dựng tại chỗ một cách công phu, trong khisắt thép, xi măng được mua từ dưới xuôi và chở lên bằng máy bay của Pháp.Nhân công là những người thợ xây giỏi nhất từ các bản làng, dưới xuôi lên và cảtrong các nhà tù Những người thợ phải làm cả ngày đêm để hoàn thành côngtrình

2.1.3 Quá trình tồn tại và phát triển của dinh thự

Qúa trình tồn tại và phát triển của dinh thự Hoàng A Tưởng gắn liền với

sự cai trị hà khắc của cha con họ Hoàng dưới sự bảo hộ của Pháp Trước khithực dân Pháp đến xâm lược, thì Thổ ty Hoàng Yến TChao đã là một trưởng bảngiàu có và quyền thế ở xứ Bắc Hà này

Thực dân Pháp tìm đến, áp đặt chế độ cai trị tàn khốc, chúng sớm có thểnhìn thấy những điểm có thể lợi dụng từ gã trưởng bản quyền uy này Quân giặchiểu, việc cai tri các dân tộc ít người tại đây sẽ trở nên dễ dàng hơn, bởi bà conthường chỉ chịu nghe lời khi kẻ cầm quyền là dân bản địa Suy đi tính lại, giặcPháp phong cho Hoàng Yến TChao chức quan Châu của Bắc Hà (Sau năm

1970, tỉnh Lào Cai Được thành lập, Bắc Hà trở thành một Châu của tỉnh LàoCai) Thời gian sau đó, giặc Pháp “mắt nhắm mắt mở”, dung túng cho HoàngYến TChao làm thuốc phiện nhằm đầu độc và bóc lột nhân dân ta Được sự hậuthuẫn của thực dân Pháp, thế lực Hoàng Yến TChao đã mạnh càng trở nên hùnghậu khiến ngươi dân nơi đây ai cũng phải khiếp sợ

Trong suốt thời gian trị vì từ năm 1905 đến năm 1950, dựa vào sự bảo hộcủa Pháp, Thổ ty Hoàng Yến TChao bắt nhân dân phải chịu mhiều sự bóc lột vô

lý Chúng tự cho mình là vua của xứ Bắc Hà, tự ý tịch thu tất cả ruộng đất, cây