Người phụ nữ Việt Nam không đứng ngoài việc thờ cúng tổ tiôn.. về văn boá tín ngưỡng tniyền thống cùa người Việt.. Nhiíng nhìn chung trong xã hội Việt Nam truyền thống nam giới giử trọng
Trang 1"VẤN ĐỀ NGHI LỄ" VÀ CHÍNH SÁCH
CẤM ĐẠO DƯỚI TRIỀU NGUYEN
Nguyễn Quang Hiởig*
I S ự KI LÁC BIỆT GIỮA CÔNG GIÁO VÀ NHO GIÁO
C h ín h s á c h c ấ m đ ạ o c ủ a tr iề u N g u v ễ n là m ộ t sa i lầ m , là m tr ầ m tr ọ n g , v ấ n
đ ề lư ơ n g - g iá o N h ữ n g n g u y ê n n h â n c h ín h trị, q u a n h ệ g iữ a s ự t r u y ề n g iá o v ớ i
c h ủ n g h ĩa t h ự c d â n , s ự c a n d ự c ủ a c á c th ừ a sa i v à o tìn h h ìn h c h í n h trị V iệ t
N a m , đ ã đ ư ợ c đ ề c ậ p n h i ề u (1) T u y n h i ê n , tá c đ ộ n g c ủ a n h ữ n g lý d o v ă n
h o á - t ổ n g iá o v à v ã n h o á - c h í n h trị đ ố ì v ớ i c h í n h s á c h n à y c ủ a t r i ề u H u ế c h ư a
đ ư ợ c đ á n h g iá đ ú n g m ứ c , vì g iớ i n g h iê n c ứ u c h ủ y ế u c h ỉ đ ề c ậ p đ ế n k h ía
c ạ n h v ă n h o á - t ô n g iá o c ủ a “v ấ n đ ể n g h i l ễ ” N ó i m ộ t c á c h g iả n lư ợ c , th ì đ â y
là v ấ n đ ề k h á c b i ệ t g iữ a v ă n h o á tr u y ề n t h ố n g c ủ a n g ư ờ i V iệ t v à C ổ n g g iá o
tr o n g c á c q u a n n i ệ m v ề lễ n g h i, t ậ p tụ c v à g iá trị x ã h ộ i Đ â y là m ộ t v ấ n đ ề
lớ n , đ ò i h ỏ i n h i ể u n g h i ê n c ứ u c ô n g p h u B ài v iế t n à y là m rõ t h ê m m ộ t lý d o
c ủ a v iệ c t r i ề u N g u y ễ n c â m đ ạ o
T ừ k h i d u n h ậ p , C ô n g g iá o là m đ ả o tộ n n h iề u c h u ẩ n m ự c g iá trị c á c q u a n h ệ
xã h ộ i c ơ b ả n c ủ a x ã h ộ i K h ổ n g g iá o X ã h ộ i K h ổ n g g iá o d ự a tr ê n n ề n tả n g c ủ a
b a m ố i q u a n h ệ x ã h ộ i c h ín h , đ ó là v u a -tồ i, v ợ - c h ồ n g v à c h a m ẹ -c o n c ái C ác
v u a tr iề u N g u y ễ n tự x ư n g là “T h iê n tử ”, là b iể u tư ợ n g c ủ a q u ố c g ia , n ê n tr u n g với v u a đ ồ n g th ờ i c ũ n g là tru n g với n ư ớ c B ất tr u n g v ới v u a s ẽ b ị k h é p v à o tộ i
p h ả n q u ố c , c h í n h s ự g á n k ế t g iữ a trung quân với ái quốc k h iế n m ộ t s ố n h à N h o
k h ô n g p h â n b iệ t đ ư ợ c r ằ n g tr o n g lịch sử n ư ớ c n h à từ n g c ó n h ữ n g vị v u a p h ả n
q u ố c , n ê n đ ã tr u n g q u â n m ộ t c á c h m ù q u á n g
T ro n g m ố i q u a n h ệ v ự c h ồ n g , N h o g iá o đ ề c a o n h ữ n g p h ẩ m tiế t c ô n g , d u n g ,
n g ô n v à h ạ n h c ủ a n g ư ờ i p h ụ nữ N a m giới đ ư ự c ư u tiê n tro n g v iệ c th ừ a k ế tà i s â n tro n g g ia đ ìn h v à g iữ trọ n g trá c h c h ín h tr o n g v iệ c th ờ c ú n g tổ tiê n (2) Vị t h ế c ủ a ngư ời p h ụ nữ , n g ư ờ i v ợ k h ô n g th ể đ ặ t n g a n g b ằ n g với n g ư ờ i c h ồ n g M ột n g ư ờ i
p h ụ n ữ m ầ u m ự c p h ả i “tại g ia tò n g p h ụ , x u ấ t g iá tò n g p h u , p h u tử tò n g tử ”
T r o n g q u a n h ệ g iữ a b ố m ẹ v à c o n cái, N h o g iá o đ ề c a o c h ữ h iế u K h ổ n g T ử
từ n g n ó i: “N ế u n h ư đ ố i với c h a m ẹ m à k h ô n g k ín h th ì s ự s ă n s ó c đ ố i với c h a m ẹ
c ó k h á c gì đ ố i với v iệ c s ă n s ó c n u ô i n ấ n g c h ó n g ự a ? ” H iế u vớ i tổ tiê n , v ớ i ô n g
b à đ ã k h u ấ t, h iế u v ớ i b ố m ẹ th ể h iệ n s ự th ả o k ín h đ ố i với b ề tr ê n , đ ư ợ c coi là
p h ẩ m c á c h th ứ h a i, s a u tru n g với v u a N ế u n h ư b ấ t tr u n g v ớ i v u a b ị c o i là tộ i
• T iến sì, Đại h ọ c K hoa h ọ c xã hội và N h â n văn, Đại h ọ c Q u ố c gia H à N ội V iệt N am
Trang 2VIỆT NAM HỌC - KỶ YỀU HỘI THÀO QUÔC TỀ LẴN THỨ HAI
p h ả n q u ố c th ì v iệ c b ấ t h iế u v ớ i tổ tiê n b ị c o i là v ô đ ạ o , m ộ t tr ọ n g tộ i n ặ n g th e o
q u a n n iệ m c ủ a N h o g iá o (5\
N h ữ n g g iá trị, c h u ẩ n m ự c đ ạ o đ ứ c - c h í n h trị c ă n b ả n t r ê n đ â y c ủ a N h o g iá o
k h á c b i ệ t v ớ i h ệ g iá trị C ô n g g iá o N g ư ờ i C ô n g g i á o tin v à o Đ ứ c C h ú a trờ i v ạ n
ru ln g , s iê u t r ầ n t h ế , tr o n g k h i q u a n n iệ m t ổ n g i á o tín n g ư ờ n g t r u y ề n th ố n g
n g ư ờ i V iệ t k h ổ n g h o à n t o à n t á c h b i ệ t g iữ a c á c lự c lư ợ n g s i ê u n h i ê n v à tr ầ n
th ê 1(4) K h á c v ớ i n g ư ờ i V iệ t v ố n c ó t r u y ề n t h ố n g c o i tr u n g q u â n là k h í tiế t q u a n
tr ọ n g n h ấ t , n g ư ờ i c ô n g g iá o c o i Đ ứ c J e s u s C h ris t là đ ố i tư ợ n g d u y n h ấ t c ủ a
đ ứ c tin T u y c h ủ tr ư ơ n g s ố n g tố t đ ờ i đ ẹ p đ ạ o , k ín h C h ú a , p h ụ c t ù n g h o à n g
đ ế , n h ư n g rõ r à n g tr o n g đ ờ i s ố n g t i n h t h ầ n , tì n h c ả m c ủ a n g ư ờ i c ô n g g iá o , vị trí c ủ a h o à n g đ ế b ị đ ặ t x u ố n g h à n g t h ứ h a i s o v ớ i Đ ấ n g c ứ u th ế M ặ c d ầ u s ự
k h á c b i ệ t g iữ a C ô n g g i á o v à c á c v ă n h ó a - tí n n g ư ở n g t r u y ề n t h ô n g c ủ a n g ư ờ i
V iệ t m a n g tí n h k h á c h q u a n , n ằ m tr o n g g iá o lý n h ư n g đ ó v ẫ n là m ộ t tr o n g
n h ữ n g lý d o m à c á c c h ú a T r ịn h , N g u y ễ n v à T â y S ơ n k h ô n g t h i ệ n c ả m v ớ i
C ô n g g iá o N ă m 1663, c h ú a H i ề n V ư ơ n g từ n g n ó i: “T a là c h ú a Đ à n g T ro n g
C á c t h ẩ n d â n c h ị u s ự c a i trị c ủ a ta c h ứ k h ô n g p h ả i c ủ a C h ú a T r ờ i” v à ra lệ n h
c h é m đ ầ u m ộ t g i á o d â n t ể n là P h a o lô s a u k h i n g ư ờ i n à y n ó i r ằ n g trư ớ c h ế t
ỏ n g ta là tín đ ổ c ủ a Đ ứ c C h ú a trờ i, s a u đ ó m ớ i là t h ẩ n d â n c ủ a c h ú a <S) ANH
EM T â y S ơ n c ũ n g từ n g b a n h à n h c h ỉ d ụ c â m đ ạ o v ớ i n ộ i d u n g s a u : “T ừ k h i
c á c n ư ớ c p h ư ơ n g T â y l é n lú t đ ư a đ ạ o c ủ a h ọ v à o tr o n g v ư ơ n g q u ố c n à y , ta
ti ế c r ằ n g s ự t ổ n t h ờ Đ ứ c K h ổ n g T ử m ỗ i n g à y m ỗ i g iả m v à h ầ u n h ư đ ã h o à n
t o à n b ị b ỏ rơ i, b ở i t á c h ạ i b ở i n h ữ n g lời lẽ lừ a đ ả o v à d ụ d ỗ c ủ a n h ữ n g n g ư ờ i
n g o ạ i q u ố c đ a n g th u h ú t l ò n g n g ư ờ i v à là m m ê h o ặ c d â n c h ú n g b ằ n g đ ủ m ọ i
p h ư ơ n g t i ệ n b í h iể m , là m c h o c o n n g ư ờ i k h ổ n g c ò n s ứ c k h á n g c ự n ữ a T h â y
l ò n g d â n b ị s a y m ê b ở i m ộ t tổ n g iá o lừ a đ ả o v à k h u y n h lo á t, ta q u y ế t h ỗ tr ợ
c h o đ ạ o lý tố t l à n h v à c h â n th ự c c ủ a t i ề n n h â n v à c á c t i ê n đ ế , v à tr i ệ t tiê u
h o à n to à n t ô n g i á o x ấ u x a n à y ”(6\
B ê n c ạ n h đ ó , v iệ c n g ư ờ i c ô n g g iá o tr ư ớ c C ô n g Đ ồ n g V a tic a n II (1962-
1 9 6 5 ) k h ô n g đ ư ợ c T ò a t h á n h c h o p h é p t h ờ c ú n g t ổ t i ê n , đ ã g â y ra n h i ể u b ấ t
b ì n h từ p h í a n g ư ờ i k h ô n g c ô n g g i á o (7) K in h t h á n h c ũ n g từ n g d ạ y n g ư ờ i c ô n g
g i á o lò n g t h ả o k í n h c h a m ẹ , n h ư n g n g ư ờ i c ô n g g i á o t h ể h i ệ n tì n h c ả m n à y
d ư ớ i m ộ t h ì n h th ứ c k h á c v ớ i q u a n n iệ m t r u y ề n t h ố n g c ủ a n g ư ờ i V iệ t C ô n g
g i á o c ò n c h ủ tr ư ơ n g c h ế đ ộ m ộ t v ợ m ộ t c h ồ n g , n a m n ữ b ì n h đ â n g N h ìn
c h u n g , đ ịa v ị c ủ a n g ư ờ i p h ụ n ữ t r o n g q u a n n i ệ m C ô n g g iá o v ố n c h ị u ả n h
h ư ở n g c ủ a v ă n h ó a c h â u  u đ ư ợ c g iả i p h ó n g h ơ n s o v ớ i tr o n g q u a n n iệ m
N h o g iá o X é t từ n h i ề u g ó c đ ộ , s ự k h á c b i ệ t g iữ a C ô n g g i á o v à N h o g iá o là
đ i ề u d ễ h i ể u V à o t h ế k ỷ X IX , đ ó là s ự k h á c b i ệ t g iữ a m ộ t v ă n h ó a t r ê n đ à
m a n g tí n h q u ố c t ế v ớ i m ộ t r ìể n v ă n h ó a m a n g t í n h k h u v ự c Đ â y là s ự k h á c
b i ệ t g iữ a n ề n v ă n h o á - t ư tư ở n g T â y p h ư ơ n g v ớ i m ộ t n ề n v ă n h ó a - t ư tư ở n g
t i ê u b i ể u Đ ô n g p h ư ơ n g Đ ó c ò n là s ự k h á c b i ệ t g iữ a m ộ t t ô n g iá o c ó th a m
v ọ n g m ở r ộ n g n ư ớ c tr ờ i ra t o à n t h ế g iớ i v ớ i m ộ t tư tư ở n g h ệ c h í n h t h ổ n g c ủ a
m ộ t q u ố c g ia c ó c h ả q u y ề n
Trang 3'V A N ĐỄ NGHI LẼ' VÀ CHÍNH SÁCH CẰM ĐẠO DUÚ1 TRIÊU NGUYỄN
II BẤT ĐỔNG CỦA NGUYÊN ÁNH - GIA LONG VỚI CÔNG GIÁO TRONG “VAN
ĐỀ NGHI LỄ”
“V â n đ ề n g h i lễ ” x u ấ t h iệ n từ k h i C ô n g g iá o đ ư ợ c tr u y ề n v à o n ư ớ c ta v à là
m ộ t tr o n g n h ữ n g n g u y ê n n h a n c ủ a c á c c u ộ c c â m đ ạ o d ư ớ i th ờ i T r ịn h - N g u y ễ n
v à T â y S ơ n t h ế k ỷ XVII-XVIII A le x a n d r e d e R h o d e s k ể lạ i m ộ t c h ỉ d ụ c ủ a T rịn h
T r á n g (1 6 2 3 -1 6 5 7 ) c ấ m c á c th ừ a s a i c h â u  u t a i y ề n đ ạ o “Đ ạ o n à o ( h ở c á c n g ư ơ i)
c á c n g ư ơ i g iả n g tr o n g n ư ớ c ta? C á c n g ư ơ i tr u y ể n c h o t h ầ n d â n ta c h ỉ đ ư ợ c lấ y
m ộ t v ợ m à ta th ì m u ố n c ó n h iề u đ ể s in h n h iề u c o n tr u n g t h à n h với ta T ừ n a y
c á c n g ư ơ i h ã y g ạ t đi đ ừ n g g iả n g đ ạ o đ ó n ữ a ”(8) N ă m 1785, T â y S ơ n c ũ n g đ ã b a n
h à n h m ộ t c h ỉ d ụ n h ư sa u : “N ay ta m u ố n lo ạ i k h ỏ i đ ấ t n ư ớ c ta m ộ t tô n g iá o c ủ a
c h â u Âu ( ) M ột tô n g iá o k h ô n g n h ìn n h ậ n c h a , k h ô n g n h ìn n h ậ n v u a ; k h ô n g
th ờ k ín h th ầ n lin h ; s u ố t đ ê m , đ ọ c k in h đ ọ c s á c h ( ) v ô c ô n g n h à n rỗ i, k h ô n g
là m gì c ả đ ể s ả n x u ấ t v à tíc h lu ỹ ”(9)
Vì s ù n g N h o , c á c v u a tr iề u N g u y ễ n x u n g k h á c v ớ i C ô n g g iá o tr o n g “v â n đ ề
n g h i l ễ ” h ơ n c á c c h ú a T r ịn h , N g u y ễ n v à a n h e m T â y S ơ n {10\ N g u y ễ n Á n h từ trư ớ c k h i lê n n g ô i v u a n ă m 1802 đ ã k h ô n g c h ấ p n h ậ n C ô n g g iá o v ề “v ấ n đ ề
n g h i l ễ ” Ô n g th ư ờ n g n ó i: “Đ ạ o n à y h a y lắ m n h ư n g k h ô n g t h e o đ ư ợ c ” m ỗ i k h i
P ig n e a u đ ề n g h ị ô n g rử a tộ i T r o n g c â u tr ả lời đ ầ y v ẻ lịc h s ự k iể u Á c h â u đ ó
c h ứ a đ ự n g s ự b ấ t đ ồ n g c ủ a vị c h ú a N g u y ễ n đ ố i v ớ i C ô n g g iá o C á c th ừ a s a i c h â u
 u k h ô n g h à i lò n g v iệ c ồ n g tu y tỏ ra h à m ơ n n g ư ờ i c ổ n g g iá o , n h ư n g tr o n g th â m
tâ m v â n k h ô n g th i ệ n c ả m v ớ i tổ n g iá o n à y C ó lổ n N g u y ễ n Á n h n ó i v ớ i c á c th ừ a sai: “Đ ạ o c ủ a c á c c h a h a y lắ m , n h ư n g k h ắ t k h e q u á n ê n c h ả ai t h e o đ ư ợ c T ôi
k h ô n g t h ể c h ỉ lấ y m ỗ i m ộ t v ợ ” L o u v e t c h o r ằ n g N g u y ễ n Á n h c ả đ ờ i c ó m ặ c c ả m với C ô n g g iá o (11) M ột th ừ a s a i P h á p k h á c , Le L a b o u s s e từ n ă m 1792 đ ã tin r ằ n g
" k h ô n g b a o g iờ n h à v u a s ẽ t h e o K itô g iá o , m ộ t tô n g iá o m à ô n g b iế t k h á rõ
Ô n g th íc h c h â m c h ọ c v à d iễ u c ợ t n h iề u đ i ể m tr o n g g iá o lý C ô n g g iá o , n h ư n g
k h ô n g b a o g iờ n ó i trư ớ c m ặ t G iá m m ụ c P ig n e a u " (12) B u ttin g e r n h ậ n x é t: “g iữ a
th á i đ ộ t h ù g h é t m ộ t c á c h th ụ đ ộ n g đ ố i v ớ i C ô n g g iá o c ủ a G ia L o n g v ớ i n h ữ n g
b iệ n p h á p đ ạ t C ô n g g iá o ra n g o à i v ò n g p h á p lu ậ t c ủ a M in h M ạ n g k h ô n g c ó s ự
k h á c n h a u n h i ề u ”(l3)
Vì h à m ơ n P ig n e a u v à n g ư ờ i P h á p n ê n N g u y ễ n Á n h k h ô n g t h ể h i ệ n q u a n
đ iể m c h ố n g C ô n g g iá o m ộ t c á c h c ổ n g k h a i C ó n h i ề u c â u c h u y ệ n v ề s ự từ
c h ố i “lịc h sự " c ủ a N g u y ễ n Á n h đ ố i v ớ i n g ư ờ i c ô n g g iá o C h ẳ n g h ạ n , ở m ộ t s ố
v ù n g N a m B ộ c ó lệ đ ầ u n ă m d â n c h ú n g q u y ê n g ó p đ ể tu s ử a đ ề n c h ù a v à lễ
h ộ i c ẩ u T rờ i b a n c h o d â n l à n g n ă m m ớ i đ ư ợ c m a y m ắ n D â n c ô n g g i á o k h ô n g
c h ịu q u y ê n g ó p vì c h o n h ữ n g lễ h ộ i đ ó là d ị đ o a n C á c q u a n k h ô n g c h ịu , tâ u
lê n N g u y ề n Á n h D â n c ô n g g i á o c ũ n g m o n g s ự c h e c h ở c ủ a g iá m m ụ c P ig n e a u
n ê n g iá m m ụ c b è n c h o t ổ c h ứ c lễ c ầ u n g u y ệ n r iê n g , c o i đ ó n h ư m ộ t h ì n h th ứ c
th a m g ia c ủ a n g ư ờ i c ô n g g iá o N h ư n g c á c q u a n v â n k h ô n g c h ị u v à đ ề n g h ị
N g u y ễ n Á n h p h â n x ử N g u y ễ n Á n h b è n “đ á q u ả b ó n g ” c h o c h o c á c q u a n tr o n g
tr iề u C u ộ c h ọ p c ủ a c á c q u a n m à p h ẩ n đ ổ n g là n g ư ờ i k h ô n g c ô n g g i á o g iả i
q u y ế t m ộ t c á c h c h ó n g v á n h , b u ộ c n g ư ờ i c ô n g g i á o c ũ n g p h ả i đ ó n g g ó p k h ô n g
c ó n g o ạ i lệ , b ở i đ â y là t r u y ề n t h ố n g c ủ a q u ố c g i a (14) B u tt in g e r c h o r ằ n g “n h à
Trang 4VIỆT NAM HỌC - KỶ YỀU HỘI THÀO QUỖC TỀ LAN THỨ HAI
lã n h đ ạ o Q u a n g T r u n g c ủ a T â y S ơ n c ò n k h o a n d u n g v ớ i C ô n g g iá o h ơ n c ả
N g u y ễ n Á n h ”(15)
X u n g k h ắ c c ủ a N g u y ễ n Á n h với C ô n g g iá o k h ô n g d ừ n g lại b ở i q u a n n iệ m c h ế
đ ộ m ộ t v ợ m ộ t c h ồ n g m à C ô n g g iá o c h ủ trư ơ n g , m à c ò n ở n h iề u n g h i lễ k h á c
c ủ a C ô n g g iá o k h á c b iệ t với n h ữ n g q u a n n iệ m K h ổ n g g iá o , đ ặ c b iệ t tro n g v iệ c
n g ư ờ i C ô n g g iá o k h ô n g th ờ c ú n g tổ tiê n Ô n g tr a n h iu ậ n với P ig n e a u v ề đ ề tài
n à y P ig n e a u c h o r ằ n g tổ tiê n tr ê n th ự c t ế k h ô n g tồ n tạ i, n ê n k h ô n g c ầ n th ờ c ú n g
T h e o N g u y ẻ n Á n h , th ờ c ú n g tổ tiê n b iể u th ị s ự tô n k ín h , h iế u th ả o c ủ a c o n c h á u
đ ố i v ớ i ô n g b à , s ự th à n h k ín h c ủ a n g ư ờ i đ a n g s ố n g đ ố i với n h ữ n g n g ư ờ i đ ã k h u ấ t
tr o n g g ia đ ìn h , d o v ậ y c đ n đ ư ợ c co i trọ n g N g u y ễ n Á n h đ ồ n g ý v ớ i P ig n e a u rằ n g
ở V iệt N am c ò n n h iề u m ê tín d ị đ o a n c ầ n p h ê p h á n , n h ư n g k h ô n g c h ấ p n h ậ n
v iệ c n g ư ờ i c ô n g g iá o k h ô n g th ờ c ú n g tổ tiê n N g a y c ả k h i c ò n c ầ n đ ế n s ự g iú p
đ ở c ủ a P ig n e a u , N g u y ễ n Á n h đ ã d ứ t k h o á t, k h ô n g th ỏ a h iệ p với n g ư ờ i c ô n g g iá o tro n g “v ấ n đ ề n g h i lế ”(l6)
B ất đ ồ n g c ủ a N g u y ễ n Á n h với C ô n g g iá o tr ở n ê n tr ẩ m tr ọ n g từ k h i H o à n g tử
C ả n h từ P h á p v ề T r o n g lễ s in h n h ậ t n ă m 1 7 97, h o à n g tử C ả n h đ ã k h ô n g c h ịu
q u ỳ lạ y trư ớ c b à n th ờ tổ tiê n n h à N g u y ễ n T rư ớ c m ặ t v u a c h a v à c á c q u a n , h o à n g
tử n ó i rằ n g th à c h ịu c h é m đ ầ u h ơ n là v â n g lời v u a c h a q u ỳ lạ y trư ớ c b à n th ờ tổ tiê n Đ iề u n à y là m N g u y ễ n Á n h bị tổ n th ư ơ n g n g h iô m tr ọ n g N ó c h o th ấ y , q u a n
n iệ m N h o g iá o v ề tin h th á n ta in g q u â n v ớ i v u a v à lò n g h iế u th ả o c ủ a c o n cái
đ ố i với c h a m ẹ ( c h í ít th e o q u a n n iệ m N h o g iá o ) b ị s u y g iả m trư ớ c s ự tr u y ề n b á
c ủ a C ô n g g iá o N g u y ề n Á n h k h ô n g q u ê n s ự k iệ n n à y v à n h ậ n ra r ằ n g c o n trai
c ả c ủ a ô n g d o ả n h h ư ở n g c ủ a C ô n g g iá o v à v ă n h ó a  u c h â u m à g iữ k h o ả n g
c á c h với g ia tộ c n h à N g u y ễ n N h à v u a “đ a u k h ổ , tủ i n h ụ c v à tứ c g iậ n , vứt b ỏ
p h ẩ m p h ụ c , m ũ m iệ n , n ó i r ằ n g ô n g là m ộ t n g ư ờ i c h a b ấ t h ạ n h ”(17)
Đ iề u G ia L o n g ỉo n g ạ i c h ín h là s ự c á c h ly c ủ a d â n c ô n g g iá o v ớ i c ộ n g đ ồ n g
n g ư ờ i V iệt Ô n g m u ố n n g ư ờ i c ô n g g iá o , n h ữ n g n g ư ờ i từ n g g iú p ô n g n h iề u tro n g
c u ộ c c h i ế n c h ố n g T â y S ơn, h o à n h ậ p với c ộ n g đ ổ n g V iệt N a m Ô n g lo rằ n g ,
c ộ n g đ ồ n g n g ư ờ i c ô n g g iá o đ ư ợ c tổ c h ứ c t h e o k iể u g iá o x ứ , g iá o p h ậ n , q u y tụ
v ớ i n h a u , tổ n tạ i c h ả k h á c g ì m ộ t “q u ố c g ia r i ê n g ” Đ a y c ó t h ể là m ộ t n g u y c ơ
g â y b ấ t ổ n c h ín h trị N h ư v ậ y , “v ấ n đ ề n g h i lễ " c ù n g v ớ i v iệ c tr i ề u N g u y ễ n x â y
d ự n g N h o g iá o trở th à n h q u ố c g iá o , k h ô n g c h ỉ m a n g tín h v ă n h o á - tín n g ư ỡ n g ,
m à c ò n bao hàm cả khía cạnh chínb trị-xã hội.
B ất đ ồ n g c ủ a G ia L on g đ ố i với C ô n g g iá o tr o n g " v ấ n đ ề n g h i l ễ ” đ ư ợ c th ể
h iệ n rõ tr o n g “Đ iề u lệ h ư ơ n g đ ả n g " : “Lại n h ư đ ạ o G ia T ô là tô n g iá o n ư ớ c k h á c
tr u y ề n v à o n ư ớ c ta , b ịa đ ặ t ra th u y ế t th iê n đ ư ờ n g đ ịa n g ụ c k h iế n k ẻ n g u p h u
n g u p h ụ c h ạ y v ạ y n h ư đ iê n , tiê m n h iễ m t h à n h q u e n , m ê m à k h ô n g b iế t T ừ n ay
v ề s a u , d â n c á c tổ n g x ã n à o c ó n h à th ờ G ia T ô đ ổ n á t th ì p h ả i đ ư a đ ơ n trìn h
q u a n tr ấ n m ớ i đ ư ợ c tu b ổ , d ự n g n h à th ờ m ớ i th ì đ ề u c ấ m N h ữ n g đ iề u tr ê n n à y
đ ề u là n ê n cô" đ ổ i tệ c ũ , k ín h g iữ g iá o đ iể u N ế u c ứ q u e n th e o th ó i là n g , c a n
p h ạ m p h é p n ư ớ c , c ó n g ư ờ i p h á t g iá c th ì x ã tr ư ở n g p h ả i đ ồ lư u đ i v iễ n c h â u ,
d â n h ạ n g , n ặ n g th ì s u n g d ịc h p h u , n h ẹ th ì x ử roi h a y trư ợ n g , đ ể b ớ t tổ n p h í
c h o d â n , m à g iữ p h o n g tụ c th u ầ n h ậ u ) ”(18)
T u y v ậy , C ô n g g iá o v ẫ n đ ư ợ c h ư ở n g t h a n h b ìn h d ư ớ i th ờ i G ia Long
Trang 5■VẰN ĐỄ NGHI LỂ' VÀ CHỈNH SÁCH CÂM ĐẠO DUỠ1 TRIỀU NGUYẼN
UI “VẤN ĐỀ NGHI LỄ” VÀ CHÍNH SÁCH CẤM ĐAO CỦA MINH MANG• •
S ự b í t đ ồ n g c ủ a M in h M ạ n g đ ố i với C ô n g g iá o tro n g “v â n đ ề n g h i l ễ ” c ò n
g a y g ắ t h ơ n s o v ớ i G ia L o n g b ở i h a i lý d o s a u T h ứ n h ấ t, là n g ư ờ i a m h iể u v à
s ù n g N h o , M in h M ạ n g đ ặ c b iệ t q u a n tâ m tớ i N h o h ọ c v à h ệ th ố n g th i cử , m ở
t h ê m th i đ ìn h là h ìn h th ứ c th i c a o n h ấ t c ủ a triề u đ ìn h m à v u a trự c tiế p ra đ ề b ài
N h o g iá o v ố n đ ư ợ c coi là q u ố c g iá o d ư ớ i th ờ i G ia L ong, g iờ đ â y lại c à n g đ ư ợ c
c o i tr ọ n g v à c ủ n g cố v ề p h ư ơ n g d i ệ n n à y , n ế u G ia L o ng là n g ư ờ i c ó c ô n g h o à n
t h à n h th ố n g n h ấ t đ ấ t n ư ớ c c ả v ề p h ư ơ n g d iệ n lã n h th ổ , c h ín h trị v à h à n h c h ín h
s a u m ấ y tr ă m n ă m c h ia c ắ t, ổ n đ ị n h tìn h h ìn h c h ín h trị đ ấ t n ư ớ c s a u m â y c h ụ c
n ỉlm n ộ i c h iế n , đ ặ t n ề n m ó n g c h o s ự x â y clựng m ộ t n h à n ư ớ c p h o n g k iế n q u â n
c h ủ c h u y ê n c h ế , p h ỏ n g t h e o m ô h ìn h T ru n g H o a , th ì M in h M ạ n g là n g ư ờ i c ủ n g
c ố , đ ư a n h à n ư ớ c ấ y p h á t tr iể n đ ế n đ ỉn h c a o T h ứ h a i, b ả n ch ân M in h M ạ n g
k h ô n g trự c tiế p c h ịu h à m ơ n P ig n e a u và n g ư ờ i c ô n g g iá o n h ư c h a m ìn h , n ê n
k h ô n g b ị r à n g b u ộ c b ở i q u a n h ệ n à o c ả , c ó t h ể r ả n h ta y tr o n g v iệ c b a n h à n h
c h í n h s á c h c ủ a m ìn h
Là n g ư ờ i c ó tí n h c á c h m ạ n h m ẽ v à q u y ế t đ o á n , từ k h i c h ư a lê n n g ô i,
h o à n g tử Đ ả m ( tứ c M in h M ạ n g s a u n à y ) đ ã k h ô n g t h i ệ n tì n h v ớ i C ô n g g iá o
Ô n g c a n g ợ i s ự c ấ m đ ạ o ở N h ậ t B ả n P h ư ơ n g c h â m c ủ a ổ n g là m ộ t n ư ớ c c ó
h a i t ô n g i á o là k h ô n g t ố t (19) V iệ c Lê V ă n D u y ệ t v à n g ư ờ i c ô n g g i á o h ữ u h ả o
v ớ i n h a u tự a n h ư m ộ t t h á c h đ ố đ ô ì v ớ i v ị v u a tr ẻ tu ổ i n à y T u y n h i ê n , p h ầ n
vì c h ư a c ó n g u y ê n c ớ , p h ẩ n v ì n ể tr ọ n g Lê V ă n D u y ệ t, c ù n g v ớ i n h ữ n g c ă n
d ặ n tr o n g d i c h ú c c ủ a G ia L o n g là g iữ h o à k h í v ớ i c á c t ô n g i á o lớ n n h ư P h ậ t
g iá o , N h o g i á o v à C ô n g g iá o , n ê n M in h M ạ n g c h ư a t h ể c ấ m đ ạ o c ô n g k h a i
tr o n g n h ữ n g n ă m 1820
T u y n h iê n , M in h M ạ n g đ ã k h ô n g giâ'u đ iế m n h ữ n g b ấ t đ ồ n g c ủ a m ìn h đ ô i
v ớ i tô n g iá o n à y V u a đ ọ c đ o ạ n k ể v ể t h á p B a b e l tr o n g K in h C ự u ư ớ c v à m ỉa
m a i n h ữ n g tín đ i ề u c ủ a K itô g iá o (20) Dịp T ế t n ă m 1 824, k h i c á c th ừ a s a i tớ i
c h ú c T ế t, v u a trả lạ i q u à c ủ a h ọ , m ộ t c ử c h ỉ th ư ờ n g c h ỉ g ặ p k h i q u a n h ệ h a i
b ê n c ó v ấ n đ ề C ũ n g T ế t n ă m đ ó v u a tr u y ề n lệ n h c h o m ộ t ô n g q u a n n g ư ờ i
c ô n g g iá o tr ổ n g c â y n ê u tr ư ớ c n h à đ ó n n ă m m ớ i VỊ q u a n n à y đ á p lại: T â u
H o à n g th ư ợ n g , Đ ứ c ti ê n đ ế k h ô n g b a o g iờ b ắ t é p h ạ t h ầ n là m m ộ t đ iề u n h ư
th ế H ạ t h ẩ n s ẵ n lò n g c h ịu p h ạ t , n h ư n g s ẽ k h ô n g b a o g iờ tr ồ n g c â y n ê u Đ iề u
đ ó th ự c n h ư m ộ t g á o n ư ớ c l ạ n h đ ố i v ớ i M in h M ạ n g , n h ư n g ô n g v ẫ n k iề m c h ế
đ ư ợ c v à n ó i: “T a m ế n k h a n h n ê n k h ổ n g tr ừ n g p h ạ t k h a n h N h ư n g k h a n h n ê n
b iế t r à n g từ n a y v ề s a u c á c lin h m ụ c c h â u  u s ẽ k h ô n g đ ư ợ c v à o n ư ớ c c ủ a ta
N h ữ n g ô n g đ a n g ở tr o n g n ư ớ c th ì k h ô n g s a o , n h ư n g ta k h ô n g m u ố n c á c ô n g
k h á c đ ế n n ữ a H ìn h n h ư n ư ớ c ta k h ô n g p h ả i ỉà m ộ t n ư ớ c lớ n , m ộ t n ư ớ c c ó v ă n
h o á sao ? K h a n h là m ta h ổ t h ẹ n lú c k h a n h đ i tìm n h ữ n g đ ạ o tr ư ở n g  u T â y ”(21)
T rư ớ c đ ó , v u a là m n g ơ trư ớ c v iệ c m ộ t n g ư ờ i e m c ủ a m ìn h đ ã c ả i b i ế n m ộ t n h à
th ờ t h à n h m ộ t s â n k h ấ u
C h ư a m u ố n c ô n g k h a i là m m ế c h lò n g c á c th ừ a sa i, M in h M ạ n g p h o n g q u a n
tư ớ c c h o h ọ với h y v ọ n g h ọ n g ừ n g v iệ c g iả n g đ ạ o N ă m 1825, v ớ i lý d o triề u
Trang 6VIỆT NAM HỌC - KỶ YÊU HỘI THẢO QUÔC TỀ LẲN THỨ HAI
đ ìn h Cần n g ư ờ i p h iê n d ịc h , ô n g c h o t ậ p tr u n g h ế t c á c th ừ a s a i c h â u  u lại, th ự c
c h ấ t là đ ể k iể m s o á t h o ạ t đ ộ n g c ủ a h ọ N ội d u n g c ủ a c h ỉ th ị n à y n h ư s a u : “T à
đ ạ o T â y d ư ơ n g là m h ạ i lò n g n g ư ờ i T ừ b ấ y lâ u n a y c á c tà u b u ô n  u T â y tớ i V iệt
N a m rồ i đ ể c á c th ừ a s a i ở lại N h ữ n g k ẻ n à y là m p h ù p h é p d â n c h ú n g , p h á h o ạ i
p h o n g tụ c Đ ó k h ô n g p h ả i là m ố i n g u y lớn c h o n ư ớ c ta sao ? V ậy , ta tr u y ề n c ấ m
n h ữ n g đ iề u b ậ y b ạ ấ y đ ể c h o d â n ta q u a y v ề c h í n h đ ạ o ”(22) N h ờ c a n th i ệ p c ủ a
Lê V ă n D u y ệ t, n ă m 1827 c á c th ừ a sai lại đ ư ợ c tự d o , n h ư n g b ấ t đ ồ n g c ủ a vị v u a
n à y với C ô n g g iá o k h ô n g vì t h ế m à g iả m đ i(23)
S au c á i c h ế t c ủ a Lê V ăn D u y ệ t, M in h M ạ n g c ó t h ể r ả n h ta y b a n h à n h c h ín h
s á c h th e o ý m ìn h C ó t h ể th â y s ự x u n g k h á c c ủ a tr iề u N g u y ễ n v ớ i C ô n g g iá o tro n g “v ấ n đ ề n g h i l ễ ” t h ể h iệ n ở c h ỉ d ụ c ấ m đ ạ o b a n h à n h n ă m 1833- “Đ ạ o G ia
tô n g u y ê n từ n g ư ờ i T â y d ư ơ n g đ e m vào tr u y ề n b á đ ã lâ u , d â n n g u p h á n n h iề u
b ị m ê h o ặ c m à k h ô n g b iế t h ố i T h ử n g h ĩ: c á i th u y ế t th i ê n đ ư ờ n g , tó m lại c h ỉ đ ề u
là c h u y ệ n h o a n g đ ư ờ n g , k h ô n g c ó b ằ n g c h ứ n g H ớ n n ữ a , k h ô n g k ín h th ầ n m in h ,
c h ẳ n g t h ờ tiê n tổ , rấ t trá i v ớ i c h ín h đ ạ o T h ậ m c h í lậ p r iê n g n h à g iả n g , tụ tậ p
n h iề u n g ư ờ i ( ) N h ữ n g v iệ c trá i lu â n lý, h ạ i p h o n g h ó a , đ iề u ấ y k ể ra c ò n n h iề u ,
th ự c đ ã p h ạ m đ ế n p h á p lu ậ t Đ ạ o ấ y q u y là tà th u ậ t h ơ n đ ạ o n à o h ế t T r o n g lu ậ t
đ ã c ó đ iề u c ấ m rõ r à n g rồ i”(24)
N h ữ n g c ă n n g u y ê n v ã n h o á - c h í n h trị n à y đ ã đ ư ợ c T r ầ n T r ọ n g K im n h â n
m ạ n h Vì M in h M ạ n g “tin h th ả m N h o h ọ c , s ù n g đ ạ o K h ổ n g M ạ n h , c h o n ê n
k h ô n g ư a đ ạ o m ớ i, c h o ỉà m ộ t tả đ ạ o lấ y trờ i t h á n h ra m à là m m ê h o ặ c lò n g
d â n B ở i v ậ y , n g à i m ớ i n g h iê m c ấ m v à tr ừ n g trị n h ữ n g n g ư ờ i t h e o đ ạ o G ia
t ô ”(25) S o n g s o n g v ớ i n h ữ n g b iệ n p h á p c ư ỡ n g c h ế , n ă m 1835, M in h M ạ n g b a n
h à n h “T h ậ p h u ấ n đ i ề u ” đ ể n g ă n c h ặ n d â n c h ú n g t h e o tà đ ạ o N ộ i d u n g c ủ a
c h ú n g t ậ p tr u n g v à o v iệ c tă n g c ư ờ n g g iá o d ụ c d â n c h ú n g t h e o n h ữ n g c h u ẩ n
m ự c N h o g iá o , b ả o v ệ th u á n p h o n g m ỹ tụ c n ư ớ c n h à trư ớ c n g u y c ơ la n r ộ n g
c ủ a tà đ ạ o
C ả tr o n g c h ĩ d ụ c ấ m đ ạ o đ ư ợ c c o i là n g h i ê m k h ắ c n h ẵ t c ủ a M in h M ạ n g đ ư ợ c
b a n h à n h n ă m đ ó , g ắ n liề n với v iệ c tr iề u đ ì n h b á t đ ư ợ c th ừ a s a i M a r c h a n d ( C ố
D u ) tr o n g t h à n h P h iê n A n s a u k h i d ẹ p x o n g c u ộ c n ổ i lo ạ n c ủ a Lô V ă n K h ô i, th ì
“v ấ n đ ề n g h i l ễ ” c ũ n g v ẫ n đ ư ợ c đ ề c ậ p đ ế n Đ ịn h rõ đ iề u lệ c ấ m c h ỉ tà g iá o
T â y d ư ơ n g T ả p h ó đ ô n g ự s ử v iệ n Đ ô s á t P h a n B á Đ ạ t tâ u n ó i: “T à g iá o T â y
d ư ơ n g là m s a y đ ắ m lò n g n g ư ờ i, th ự c là m ộ t đ ạ o k iệ t liệ t h ơ n h ế t tr o n g c á c đ ạ o
d ị đ o a n ( ) N h ừ n g đ ịa p h ư ơ n g m à b ọ n c h ú n g ở đ ề u b ị tr u y ề n b á tà đ ạ o đ ể m ê
h o ặ c lò n g n g ư ờ i, c ó q u a n h ệ đ ế n p h o n g h ó a k h ô n g n h ỏ K ín h x é t tr o n g th i ê n
“V ư ơ n g c h ế ”, Kinh Lễ c ó n ó i: “T h e o tà đ ạ o là m lo ạ n , c h í n h s ự th ì p h ả i g i ế t ”
Đ iề u lu ậ t n ư ớ c ta c ó n ó i: “N h ữ n g th u ậ t tà đ ạ o , d ị đ o a n , x u i g iụ c , m ê h o ặ c n h â n
d â n , k ẻ đ ứ n g đ ầ u th ì b ị g iả o g ia m h ậ u ” T h ế th ì tà g iá o th ự c là th e o đ ạ o m à
“V ư ơ n g c h ế ” k h ô n g b a o d o n g , m à x ư a n a y p h ả i tr ừ b ỏ h ẳ n N a y x in th a m b á c
c h â m c h ư ớ c th e o Lễ v à L u ật, đ ịn h rỗ đ iề u c ấ m , k h i ế n c h o n g ư ờ i ta b iế t s ự r ă n
c h ừ a , n g õ h ẩ u m ớ i d ậ p tá t đ ư ợ c d ị đ o a n , g i ú p c h o c h í n h đ ạ o lư u h à n h , m à th iê n
h ạ c ù n g th e o th ó i tôV,f26)
Trang 7-VẰN ĐẾ NGHI LÉ" VÀ CHÍNH SÁCH CẦM ĐẠO DUỨI TRỂU NGUYỄN
H ầ u h ế t tr o n g c á c c h ỉ ciụ c ấ m đ ạ o q u a n trọ n g c ủ a M in h M ạn g , v ấ n đ ề x u n g
k h ắ c g iữ a c h ín h đ ạ o (N h o g iá o ) v à tà đ ạ o (C ô n g g iá o ) đ ư ợ c đ ề c ậ p , h o ặ c trự c tiế p , h o ặ c g iá n tiế p T h e o T r ầ n T r ọ n g K im , v iệ c c ấ m đ ạ o c ủ a M in h M ạ n g là m ộ t
sa i lầ m , n h ư n g k h ó tr á n h k h ỏ i “P h ả i b iế t r ằ n g n ư ớ c ta từ x ư a đ ế n n a y , đ i ề u gì
c ũ n g th e o N h o g iá o , lấ y ta m c ư ơ n g n g ũ th ư ờ n g là m c ă n b ả n c h o s ự ă n ở ( ) V ậy
c o n p h ả i th e o c h a , tô i p h ả i th e o v u a , ai trá i với c á i đ ạ o ấy ra p h ả i tộ i n ặ n g , đ á n g
c h é m g iế t ( ) V ăn b iế t r ằ n g s ự g iế t đ ạ o là s ự k h ô n g là n h , n h ư n g p h ả i h iể u cái trí n ã o n g ư ờ i V iệt N am ta lú c b ấ y g iờ , k h ô n g rõ cái tô n g c h ỉ đ ạ o T h iê n c h ú a ra
t h ế n à o , c h o n ê n d ẫ u k h ô n g p h ả i là v u a T h á n h T ổ n ữ a , th ì ô n g v u a k h á c c ũ n g
k h ô n g c h ắ c đ ã tr á n h k h ỏ i c á i lỗi g iế t đ ạ o ấ y ”(27) N h ư v ậ y , b ấ t đ ồ n g c ủ a triề u
N g u y ễ n với C ô n g g iá o tr o n g “v â n đ ề n g h i lễ ” lu ô n là m ộ t n g u y ê n n h â n tiề m ẩ n
d ẫ n tớ i c h ín h s á c h c ấ m đ ạ o C à n g v ề s a u , trư ớ c n g u y c ơ x â m lư ợ c c ủ a P h á p th ì
n h ữ n g n g u y ê n n h â n c h ín h trị c à n g n ổ i trộ i, n h ư n g s ự c h ế ư ớ c c ủ a n h ữ n g c ă n
n g u y ê n v ă n h o á - c h ín h trị k h ô n g g iả m
rv “VẤN ĐỀ NGHI LỄ” QUA NHỮNG CHỈ DỤ CAM ĐẠO CỦA THIỆU TRỊ VÀ
T ự ĐỨC
N g a y c ả k h i n g u y c ơ x â m lư ợ c c ủ a P h á p tớ i g ầ n , chì “v ấ n đ ề n g h i l ễ ” v ẫ n
đ ư ợ c đ ề c ậ p tr o n g c á c c h ỉ d ụ c â m đ ạ o c ủ a T h iệ u Trị v à T ự Đ ứ c H ai vị v u a n à y
đ ề u c ó c á c h n h ìn b ả o th ủ , c o i v iệ c tr u y ề n b á C ồ n g g iá o n h ư m ộ t n g u y c ơ là m
h ạ i th u ầ n p h o n g m ỹ tụ c n ư ớ c n h à , c h ứ k h ô n g p h â i n h ư m ộ t c ơ h ộ i m ở r ộ n g g ia o lưu v ă n h o á S au s ự k iệ n 1847 ở Đ à N ẵ n g , T h iệ u Trị rấ t g iậ n , c h o h ọ p V iệ n c ơ
m ậ t v ề v iệ c tr u y ề n b á K itô g iá o , v u a n ó i: “N g ư ờ i T â y d ư ơ n g lò n g v ố n x ả o trá,
n ế u b ỏ c ấ m ( đ ạ o ) thì A n h C á t Lợi n g h e th ấ y c ũ n g s ẽ c ầ u x in b ỏ th u ố c p h iệ n
N h ư n g đ ịc h là g iố n g s à i la n g k h ổ n g t h ể th o ả m ã n n ó đ ư ợ c! ( ) v ả lạ i đ ạ o G ia
tô là tà g iá o , c á i h ạ i rồi đ ế n b ở i c h u y ệ n n g o à i b iê n , m ở đ ư ờ n g c h in h c h iế n T h u ố c
p h iệ n là th ứ th u ố c m ê , c á i h ạ i rồ i đ ế n k h u y n h g ia b ạ i s ả n , h ạ i tín h m ạ n g n g ư ờ i
H ai đ iề u ấ y là n g h iê m c ấ m ở tr o n g n ư ớ c ”(28)
M ột c h ỉ d ụ c ấ m đ ạ o k h á c c ủ a T h iệ u T rị c ũ n g n h á c đ ế n n g u y c ơ n h ữ n g g iá trị v ă n h o á tr u y ề n th ố n g m à t h e o c á c h n h ìn c ủ a c á c v u a N g u y ễ n , c h ủ y ế u là
N h o g iá o , b ị x â m h ạ i d o v iệ c t r u y ề n b á C ô n g g iá o “G ia tô là tà đ ạ o từ T â y
D ư ơ n g đ ế n C ái đ ạ o c ủ a c h ú n g k h ô n g th ờ c h a m ẹ , k h ô n g k ín h q u ỷ th ầ n , th á c
ra c á i th u y ế t G iê s u v ớ i t h ậ p tự g iá đ ể m ê h o ặ c lò n g n g ư ờ i, đ ặ t ra th u y ế t T h iê n
Đ ư ờ n g v à n ư ớ c p h é p , đ ể n g ư ờ i ta n g h e đ ế n th ì m ê T à đ ạ o ấ y r ấ t h ạ i c h o p h o n g
h o á ( ) N ế u c ó đ ạ o tr ư ở n g G ia tô c ò n n g ấ m n g ầ m ẩ n g iấ u ở đ ịa h ạ t n à o , th ì
q u a n s ở tạ i p h ả i th ư ờ n g g ia k iể m s o á t ( ) đ ể c h o th i h à n h p h á p lu ậ t, lậ p n ê n
g iá o h ó a , m ộ t n ề n đ ạ o đ ứ c , m ộ t lố i p h o n g tụ c , k é o lạ i th ó i t h u ầ n m ỹ , c ù n g
h ư ở n g p h ú c th á i b ìn h , h á c h ẳ n g tố t lắ m th ay ! N ế u c ò n k ẻ p h ạ m p h á p , tấ t b ắ t
tộ i k h ô n g th a ! ”(29)
T ro n g m ộ t c h ỉ d ụ k h á c đ ư ợ c b a n h à n h trư ớ c lú c T h iệ u T rị b ă n g h à , “v ấ n đ ề
n g h i l ễ ” c ũ n g đ ư ợ c n h ắ c tới: “Đ ạ o G ia tô là tà g iá o , là m m ê h o ặ c lò n g n g ư ờ i rấ t
s â u , k h ô n g n h ữ n g c á m d ỗ là m c h o tiể u d â n u m ê m à c ả đ ế n n g ư ờ i tr o n g q u a n
c h ứ c c ũ n g c ó k ẻ s a y m ê k h ô n g tỉn h ! p h â n p h ủ T r ầ n Q u a n g G iá o ở tỉn h S ơ n T â y
Trang 8VIỆT NAM HỌC - KỶ YỀU HỘI THÀO QUÔC TỀ LẪN THỨ HAI
n g ầ m th e o tà đ ạ o , k h ô n g lo là m v iệ c ta n g m ẹ N h ữ n g h ạ n g n g ư ờ i n h ư th ế , k ể
c ũ n g c ó n h iề u , k h ô n g t h ể đ ể c h o n ó lớ n d ầ n lê n m ã i đ ư ợ c ”(30)
D ư ớ i th ờ i T ự Đ ứ c, c h ú n g ta c ủ n g th â y “v â n đ ề n g h i l ễ ” đ ư ợ c đ ề c ậ p tro n g
m ộ t c h ỉ d ụ c ấ m đ ạ o , b a n h à n h 3 0 -3 -1 8 5 1 , s a u k h i v u a h ộ i k iế n v ớ i c á c q u a n tro n g triề u “T ô n g iá o c ủ a J e s u s đ ế n từ T â y d ư ơ n g : k h ô n g th ờ c ú n g ô n g b à v à th ầ n lin h , là m c h o n g ư ờ i ta m ê m u ộ i b ằ n g th u y ế t th iê n đ ư ờ n g , đ ịa n g ụ c v à n ư ớ c th á n h
N h ữ n g k ẻ tr u y ề n đ ạ o d ù b iế t là lu ậ t n ư ớ c ta k h ô n g d u n g th ứ tà th u y ế t đ ó , n h ư n g
v ẫ n g ia o g iả n g v ề s ự k h ổ n ạ n c ủ a J e s u s , C h ú a c ủ a h ọ , d ụ d ỗ n h ữ n g k ẻ n g u d ố t,
s ẵ n s à n g liề u c h ế t m à k h ô n g h ố i h ậ n T h ậ t là m ộ t s ự th ô b ỉ là m sao! T h ậ t là m ộ t
s ự lừ a g ạ t k ỳ q u ặ c là m sao! ( ) N ề n tả n g c ủ a v ă n m in h c h ú n g ta là g iữ n ề n ế p ,
p h o n g tụ c N h ữ n g th u ầ n p h o n g m ỹ tụ c n à y đ a n g b ị đ e d ọ a b ở i s ự tr u y ề n b á th ứ
tà th u y ế t m ặ t n g ư ờ i clạ th ú n à y c ) ”(31)
C ả tr o n g n h ữ n g c h ỉ d ụ c â m đ ạ o c u ố i c ù n g c ủ a T ự Đ ứ c k h i N a m K ỳ tr ở t h à n h
c h i ế n trư ờ n g n ư ớ c s ô i lử a b ỏ n g th ì “v ấ n đ ề n g h i l ễ ” trự c h o ặ c g iá n t i ế p v ẫ n đ ư ợ c
đ ề c ậ p V ấn đ ề tà đ ạ o lu ô n là đ iể m k h ó n h ấ t tr o n g c á c c u ộ c th ư ơ n g lư ợ n g g iữ a
tr iề u đ ìn h H u ế v à liê n q u â n P h á p - T â y B an N h a
N h ư v ậ y , c h í n h s á c h c ấ m đ ạ o c ủ a triề u N g u y ễ n , n g o à i n h ữ n g lý d o c h ín h trị d o v iệ c c á c th ừ a sa i v à m ộ t b ộ p h ậ n g iá o d â n c a n d ự v à o n ộ i tì n h c h í n h trị V iệ t N a m , c ò n c ó c ă n n g u y ê n s â u xa d o s ự k h á c b iệ t g iữ a C ô n g g iá o v à
N h o g iá o tr o n g c á c q u a n n iệ m v ề t ậ p tụ c , lễ n g h i v à g iá trị x ã h ộ i v ề g iá o
lý , N h o g iá o c ó t h ể c h ấ p n h ậ n h ỗ n d u n g v ớ i m ộ t t ồ n g i á o k h á c , c h ẳ n g h ạ n
v ớ i P h ậ t g iá o h a y L ão g iá o , n h ư n g k h ô n g c h ấ p n h ậ n b ị m ộ t t ô n g iá o k h á c
đ ồ n g h o á , lâ n á t, tr o n g k h i C ô n g g iá o k h i đ ó lạ i c h ủ tr ư ơ n g k h ô n g h o à n h ậ p
v ớ i v ă n h o á - t ô n g iá o t r u y ề n t h ô n g c ủ a n g ư ờ i V iệt
T u y n h iê n , s ự k h á c b iệ t tr ê n g iữ a N h o g iá o v à C ô n g g iá o tr o n g c á c q u a n n iệ m
v ề c h u ẩ n m ự c g iá trị, lễ n g h i, m ớ i c h ỉ là p h ầ n n ổ i c ủ a tả n g b ă n g Đ iề u c h ín h
y ế u ở đ â y là: u y q u y ề n , s ự h ợ p th ứ c (le g itim a tio n ) c ủ a n h à v u a , c ủ a m ộ t triề u
đ ìn h c a i trị q u ố c g ia d ự a tr ê n n ề n tả n g đ ạ o đ ứ c - c h ín h trị N h o g iá o b ị đ e d ọ a trư ớ c s ự la n r ộ n g c ủ a tô n g iá o m ớ i n à y Đ â y c h ín h là khia cạnh chính trị c ủ a
“v ấ n đ ề n g h i l ễ ” M ột triề u đ ìn h đ ư ợ c x â y d ự n g tr ê n n ề n tả n g N h o g iá o s ẽ k h ô n g
c ò n tín h h ợ p h iế n n ế u V iệt N a m tr ở th à n h m ộ t q u ố c g ia K itô g iá o , vì n g ư ờ i K itô
h ữ u “h ư ớ n g đ ứ c tin tới C h ú a T rờ i v à J e s u C h rist, c h ứ k h ô n g p h ả i là vị T h iê n tử
n g ồ i tr o n g c u n g đ iệ n v à đ ò i h ỏ i b ầ y tôi p h ả i tu y ệ t đ ố i p h ụ c tù n g Đ ứ c tin m ớ i
n à y k h ô n g tô n th ờ H o à n g đ ế n h ư m ộ t vị th ầ n lin h n h ư tr o n g K h ổ n g g iá o , c ả g ia
đ ìn h v à tổ tiê n v ới tư c á c h n h ư là t ế b à o c ủ a q u ố c g ia c ũ n g m ấ t đ i ý n g h ĩa M ột
q u a n n iệ m h o à n to à n m ớ i x u ấ t h iệ n , q u a n n iệ m h ạ t h ấ p tr ầ n th ế , đ ề c a o c u ộ c
đ ờ i m ớ i s a u k h i tạ th ế Đ iề u n à y k h ô n g h ợ p với s u y n g h ĩ c ủ a g iớ i q u a n lại T r u n g
H o a v à V iệ t N a m ”(32)
T ừ s ự p h â n tíc h tr ê n , tạ m c ó m ấ y k ế t lu ậ n sa u T h ứ n h ấ t, “v ấ n đ ề n g h i l ễ ”
n ả y s in h từ k h i C ô n g g iá o d u n h ậ p v à o V iệt N a m , là m ộ t tr o n g n h ữ n g n g u y ê n
n h â n c ủ a c á c c u ộ c c ấ m đ ạ o d ư ớ i th ờ i T rịn h - N g u y ễ n v à T â y S ơ n t h ế k ỷ
XVII-X VIII S a n g t h ế k ỷ XVII-XIXVII-X, v iệ c triề u N g u y ễ n co i N h o g iá o lù q u ố c g iá o , x â y d ự n g
Trang 9•VÂN ĐẾ NGHI LẼ- VÀ CHÍNH SÁCH CẰM ĐẠO DUỨ1 TRIỀU NGUYÊN
v ư ơ n g tr iề u p h ỏ n g th e o m ô h ìn h T ru n g H o a, “v â n đ ề n g h i lễ" c à n g n ổ i c ộ m , b a o
h à m c ả kbía cạnh chính trị. Đ ằ n g s a u sự bâ't đ ồ n g g iữ a c h ín h đ ạ o v à tà đ ạ o c ò n
là v â n đ ề s ự h ợ p th ứ c (le g itim a tio n ) c ủ a n h à v u a v à c ả m ộ t triề u đ ìn h cai trị d ự a
tr ê n c á c c h u ẩ n m ự c N h o g iá o N h ữ n g lý d o v ă n h o á - c h ín h trị v à tô n g iá o n à y c ó
t h ể d ã n M in h M ạ n g v à n h ữ n g n g ư ờ i k ế vị tớ i c h ỗ c ấ m đ ạ o
T h ứ h a i, m ặ t k h á c , n g ư ờ i V iệt v ố n c ó s ự k h o a n d u n g tô n g iá o S ự k h á c b iệ t
g iữ a c á c g iá trị v ă n h o á tr u y ề n th ố n g v à c á c g iá trị v ă n h o á T â y p h ư ơ n g c ó t h ể
đ ư ợ c th u h ẹ p , q u a n h ệ g iữ a C ô n g g iá o v à d â n tộ c đ ã c ó t h ể d i ễ n ra th e o m ộ t
c h i ề u h ư ớ n g k h á c n ế u C ô n g g iá o c h ủ trư ơ n g h o à n h ậ p v ớ i v ă n h o á b ả n x ứ m à
k h ô n g b ị s u y b ở i n h à c ẩ m q u y ề n P h á p v à tr iề u N g u y ễ n c ó th á i đ ộ m ề m d ẻ o ,
cở i m ở h ơ n , c o i s ự tr u y ề n b á C ô n g g iá o n h ư m ộ t c ơ h ộ i g ia o lư u v ă n h o á Đ ô n g -
T â y , là m p h o n g p h ú v ã n h o á n ư ớ c n h à
V ừ a tiế p th u tin h h o a c ủ a v ă n m in h n h â n lo ại, đ ổ n g th ờ i g iữ g ìn b ả n s ắ c v ă n
h o á d â n tộ c đ a n g là v ấ n đ ề n a n g iả i X ét th e o k h ía c ạ n h n à y , c h í n h s á c h c ấ m
đ ạ o c ủ a triề u N g u y ễ n d ư ớ i g ó c n h ìn v ă n h o á - tô n g iá o là b à i h ọ c lịc h s ử c h o
c h ú n g ta trư ớ c v ấ n đ ể to à n c ầ u h ó a h iệ n n ay
CHÚ THÍCH
1 Xem: Nguyễn Văn Kiệm, Sự dìt nhập của Thiên chúa giáo tào Viột Nam tù thổ kỷ XVI! đến tbế kv XIX,
Hội KH Lịch sử, Hà Nội, 2001
2 Người phụ nữ Việt Nam không đứng ngoài việc thờ cúng tổ tiôn Xom: Leopold Cađière về văn boá tín ngưỡng tniyền thống cùa người Việt. Tập I, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 1997, tr 83 Bộ luật Hồng Đức cho p h é p người phụ nữ được k ế thừa một phán tài sản Nhiíng nhìn chung trong xã hội Việt Nam truyền thống nam giới giử trọng trách chủ đạo trong việc thờ cúng tổ tiên và được ưu tiên trong việc thừa kố tài sản
3 Gia Long đổ cao sự hiếu thảo cùa con cái đối với cha mẹ Năm 1802, ổng chấp thuận đề nghị cùa Trần Quang Diệu không giết mẹ của vị tướng Tây Sơn này
4 Có hai sự khác biột giữa Kitô giáo và tôn giáo-tín ngưỡng truyền thống người Việt Thứ nhất, Kitô giáo
là tôn giáo độc th;1n (Monotheism) thờ Thiên chúa ba ngôi, trong khi các tôn giáo-tín ngưỡng người Việt thiôn về đa thần giáo (Polytheism) Thứ hai, người Kiiô hữu tin vào Đấng sáng thế, một lực lượng siêu nhiên, tách biệt khỏi trần thế, trong khi Nho giáo và Phạt giáo không đạt v in để Đấng sáng thế
“Người cháu Âu, dẫu sùng đạo, thường vẫn không sống với Thượng đ ế của mình Dân An nam, ngược lại, ( ) đéu cảm thấy mình tiếp xúc thường xuyốn với các thần thánh trong thiôn nhiên, những thần thánh luôn lioạt động cùng vói loài người và đảm bảo sự thành công cho các nồ lực của họ Người
An nam thấy mọi biến cố xủy đốn, biến cố may và nhất là biến cố rủi, đổu biểu hiện sự can thiệp của T hần thánh hay tổ liôn.” L Cadìere, về văn hóa và tin ngưỡng Irttyểti thống tigttòi Việt, tập I, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội, 1997, tr 90
5 Mạc Đường, Người Việt Nam thiên chúa giáo ở mién Nam nước ta từ t h í kỷ 17 đến thế kỷ 19 Trong: Một
số rần đề lịcb sử dạo T!)iôn chiia trong lịch sù dàn tộc Việt Nam, Thành phô’ Mồ Chí Minh, 1988, tr 69
6 Louvet E.L., La Cochinchine rdigieiise, tome I, Ư 517 Trích theo: Trương Bá cán, Côtỉg giáo Đàng Trong thời Giám mục Pigneau, Thành phố Hồ Chí Minh, 1992, tr 103-104 Chưa rõ sác chỉ này được ban hành ở thời điểm nào
7- Sau nhiều lần tranh luận với Nguyễn Ánh, Pigneau đé xiiất xin Tòa thánh cho ph ép giáo dân Việt Nam được thờ cúng ông bà Nhưng để xuất đó khồng được Tòa thánh ch:íp thuận Tòa thánh giữ nguyên phán quyết cùa các sác chỉ Orden Ex illa nam 1715 của Giáo hoàng Clement XI và sác chỉ
Ex quo năm 1742 cùng sác chì Omnium sollicitudo n im 1744 cùa Benedieto XIV Xem: Trương Bá
C ần, S đđ, tr 132-133
Trang 10VIỆT NAM HỌC - KỶ YỀU HỘI THẢO QUỖC TỀ LÁN THỨ HAI
8 Alexandre de Rhodes, Lịch sừ ntơiìg quốc Dàng Sgoài, bản dịch tìr tiếng 1’háp cùa Hổng Nhuệ, Tp
Hồ Chí Minh, 1994, ư 124
9 Launay A., Histoire de la mission de Cochinchine Documents bistorứỊue, Tome III, Paris, 1925, tr 119 Trích theo: Trương Bá c ầ n , Sđd, tr 104
10 Thêm vào đó, trong "vấn đẻ nghi lẻ" thì các thừa sai cùa Hội truyOn giáo hải ngoại (MEP) và dòng
Đa Minh cũng cực đoan hơn các thừa sai Dòng Tên nửa <íđu thố kỷ XVII
11 Louvet L.E., Mrg, Adran, Paris, 1900, tr 263 Trích theo: 1’han Phát Huồn, Viột Nam giáo sử, Quyển I, Sài Gòn, 1958, tr l6fi
12 Launay A., Histoirc dc kt mission ức la Cocbinchine (1658-1823) Documents bistorừỊHes, vol Ill, Paris,
1925, ír 222-223, và 283 Trích theo Trương Bá cán, Sđd, tr 135
13- Buttinger Joseph, The smaller dragon A political history o f Vietnam, New York/Washington, third printing, 1969, tr 274
14 Vé những bất đồng của Nguyễn Ánh đối với Công giáo trong “vấn đổ nghi lể", xtrnv Trương Bá c ầ n , Sđd, tr 130-137
15 Buttinger Joseph, sđd, tr 265
16 Trong một bức thư tháng 8/1789, Pigneau trích dẫn đé nghị cùa Nguyền Ánh vổ vấn để này “Nếu như một ngày nào đó nhiều vị quan trong triều trờ thành người công giáo và không theo các nghi lẻ truy ổn ửiống thì ỏng trở thành người đơn độc Như vậy, uy th ế của vương triổu suy giảm Do đó, ông muốn tất cả các quan, người công giáo cũng như không công giáo đổu phải thờ cúng tổ tiẽ n T r ư ơ n g
Bá Cần, sđd, tr 133
17 Thư cỉia thừa sai La Labousse tháng 6/1792 Trong: Launay A., Histoire de la mission de ỉa Cocbitichine Documents bistoriqncs, Vol Ill, Paris, 1925, tr 284 Trích theo: Trương Bá cần , Sđtl, tr 132
18 Dai nam tbực lục chinh biõtì. Độ nha't kỷ Tập III Nxb sử học, Hà Nội, 1963, tr 168-169 Đoạn trích này theo bủn của thìía sai Louvet ghi lại có nội dung hơi khác Xem: Louvet L.E., La Cochinchine Reiigiuese, vol II, Paris, 1885, tr 18-19
19 Tường trình của thừa sai Labartette lẽn Bộ trưởng Ngoại giao Pháp ngày 17-5-1819 Lưu trữ Hội truyển giáo hải ngoại (MEP) Tập 747 Dẫn theo: Buttinger Joseph, sđd, ư 269
government in the First Half o f the Nineteenth Century, H a rv ard University, Cambridge, Massachusetts and London, 1988, tr 288 Đoạn kinh kể ràng ban đđu loài người trôn th ế gian đều sống ở một nơi, xua't phát từ cùng m ột dân tộc và giao tiếp với nhau b in g một ngôn ngữ thống
n h ít Loài người đ i chung sức xây một thành phố cao n g ít trời xanh, gọi là tháp Babel, chạm cả tới trời Điểu đó làm Chúa Trời nổi giận Chúa Trời đà phá tháp, đưa loài người rải kh áp th ế gian, làm cho họ đa dạng vổ tlăn tộc và ngôn ngữ (Sáng th ế ký, 11,1-9)
21 Phan Phát Huồn, Sđd, tr 200-201
22 Louvet, L.E., La Conchinchine religieuse, tome II, Libraire de la Sociéte Asiatique, Paris, 1885, ư 41 Văn bản cùa chỉ dụ này không thấy đổ cộp trong Đại nam thực lục chính biôn
23 Bối cảnh th ế kỷ XIX khó có sự hiệp thông giữa Công giáo và triổu Nguyẻn trong “v ín để nghi lẻ" Minh Mạng sùng Nho vổ phía Công giáo, Hội nghị tôn giáo của các thừa sai ở Trung, Nam Kỳ và Nam Vang năm 1841 ở Gò Thị ra quyết nghị cấm người công giáo trong hôn lẻ không được tháp hương trước bàn thờ tổ tiổn Người công giáo cũng không được p h ép chọn “ngày tành tháng tốt” cho hôn lẻ cùa mình, một thói lệ khá phổ biến trong dân chúng Việt Nam T ít cả những điẻu trên
M uenchen/Zuerich, 1984, tr 147
24 Dại nam thực lục cbính biỀn. Đệ nhị kỷ VII Minh Mệnh nam thứ mười ba T ạp 9 Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1964, tr, 235-236
26 E>ại tìam thục lục chinh biôtĩ Đệ nhị kỳ XIII Tập 17 Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1966, tr 243-244
28 Dại nam thực tục, Đệ tam kỳ, Tập 26, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1968, tr 276-277
29 Dại nam thực lục, tam kỳ, Tập 26, Nxb Khoa học xã hội Hà Nội, 196fi, tr 276-277