Bài viết sau đây mình sẽ phân tích những yêu cầu cơ bản và tiêu chỉ xây dựng mô hình này [phục vụ cho môn học chuyên ngành: Luật cạnh tranh chống độc quyền] Dù có những tên gọi khác nhau
Trang 1Cơ quan cạnh tranh là một thiết chế đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Lịch sử cạnh tranh thế giới đã chứng mình rằng, Luật Cạnh tranh được thực thi đến đâu là phụ thuộc vào hoạt động của cơ quan này Tuy nó là một cơ quan NN nhưng lại có những yêu cầu riêng rất khác biệt Bài viết sau đây mình sẽ phân tích những yêu cầu cơ bản và tiêu chỉ xây dựng mô
hình này [phục vụ cho môn học chuyên ngành: Luật cạnh tranh chống độc quyền]
Dù có những tên gọi khác nhau nhưng về cơ bản, những thiết chế thực thi Luật Cạnh tranh đều cần có những yếu tố sau :
- Phải được trao đầy đủ quyền hạn;
- Hoạt động phải đảm bảo tính tin cậy cao;
- Phải đảm bảo việc hoạt động và ra quyết định một cách độc lập;
- Phải đảm bảo tính minh bạch trong thực thi nhiệm vụ
♦ Tính độc lập
Dù được tổ chức theo mô hình cụ thể như thế nào thì nguyên tắc quan trọng hàng đầu đối với cơ quan này là bảo đảm tính độc lập cho nó, chính điều này đã gợi mở ra một tư duy mới, một cách tiếp cận mới vượt ra khỏi cách tiếp cận truyền thống về phương pháp tổ chức bộ máy nhà nước phải được chia theo lập pháp, hành pháp và tư pháp Cơ quan hành chính độc lập, cụm từ này không chỉ thể hiện tính chất "lưỡng tính" như vừa đề cập tới ở trên, mà nó gợi ra một vấn đề lớn hơn, đó là tổ chức, hoạt động của thiết chế này phải được thiết kế làm sao để bảo đảm không để can thiệp hoặc bị chi phối từ các cơ quan khác (lập pháp, hành pháp, tư pháp) Độc lập là yếu tố tiên quyết để có sự công bằng trong việc xử lý các vụ việc, điều mà các bên đương sự luôn chờ đợi ở cơ quan này
Tính độc lập của các cơ quan cạnh tranh trong tổ chức và hoạt động luôn luôn là mục tiêu hàng đầu mà các nước này hướng tới xây dựng Đây là nội dung rất quan trọng đảm bảo cho những cơ quan này có thể thực hiện chức năng xử lý một cách công minh, vì mục tiêu bảo vệ trật tự công cộng – cạnh tranh lành mạnh trên thị trường
Để đạt được việc này, Luật Cạnh tranh của các nước đều quy định nguyên tắc tối cao là các
cơ quan cạnh tranh hoàn toàn độc lập trong các hoạt động của mình mà không bị chi phối hay can thiệp của bất kỳ cơ quan thứ ba nào Các cơ quan cạnh tranh được thành lập theo Luật và thực hiện các quyền năng được Luật này trao cho Họ cũng có thể sử dụng những quyền hạn này để yêu cầu sự phối hợp, hỗ trợ của các cơ quan khác
Để tạo lập sự độc lập về mặt tổ chức và tài chính, một số nước như Italia đã thành lập cơ quan cạnh tranh của mình trực thuộc Quốc hội, độc lập với tư pháp và chính phủ Một số cơ quan cạnh tranh khác lại được tổ chức như một Bộ hay ngang Bộ, độc lập với các bộ ngành khác Một số trường hợp khác mặc dù đặt trong một bộ ngành nào đó nhưng lại duy trì một chế độ độc lập rất cao trong hoạt động Các cơ quan này chỉ bị phụ thuộc về mặt hành chính Việc độc lập này còn đạt được thông qua bổ nhiệm những nhân sự của các cơ quan cạnh tranh này Ngoài ra, Luật Cạnh tranh các nước còn quy định rõ ngân sách hoạt động cũng như chế độ đãi ngộ cho các cơ quan cạnh tranh và thành viên cơ quan này
♦ Tính minh bạch
Minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước kể cả cơ quan cạnh tranh đang là một đòi hỏi hết sức quan trọng Tuy nhiên, đối với các cơ quan cạnh tranh thì đây lại là yêu cầu
có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Điều này xuất phát chính từ vai trò trong việc duy trì trật tự cạnh tranh rõ ràng, lành mạnh Thông tin trong thị trường phải được thông suốt Tính minh bạch sẽ nâng cao thêm uy tín của chính các cơ quan này
Pháp luật cạnh tranh của các quốc gia nói trên đều quy định rất chặt chẽ về những yêu cầu phải công bố công khai các hoạt động của cơ quan cạnh tranh Ngoài ra, các bên liên quan
có quyền yêu cầu các cơ quan cạnh tranh cho phép tiếp cận thông tin liên quan tới vụ việc
Trang 2Trên thực tế, các cơ quan cạnh tranh cũng luôn đề cao tiêu chí minh bạch (Transparency) trong các hoạt động cụ thể của mình, từ việc công khai các chính sách, pháp luật cũng như các quy trình xử lý công việc… cho đến nội dung các quyết định cụ thể trên các website của mình Tuy nhiên, cơ quản cạnh tranh phải có trách nhiệm bảo mật các thông tin thu thập được trong quá trình điều tra liên qua đến bí mật kinh doanh của các doanh nghiệp là đối tương bị điều tra
♦ Về nguồn lực hoạt động
Kinh phí hoạt động cho cơ quan cạnh tranh của tất cả các nước này đều lấy từ Ngân sách nhà nước Ở một số nước khoản ngân sách này được quy định trong pháp luật cạnh tranh Chẳng hạn, Luật chống độc quyền của Italia quy định: cơ quan chống độc quyền được cấp ngân sách từ Chính phủ Trung ương thông qua việc phân bổ ngân sách hàng năm Trong phạm vi ngân sách này, cơ quan có trách nhiệm quản lý chi phí điều hành và hoạt động của bản thân Cơ quan chống độc quyền kết thúc năm tài khoá của mình vào ngày 30/04 của năm tiếp theo, và phải đệ trình báo cáo lên Cơ quan kiểm toán
Luật Cạnh tranh của Nam Phi đã quy định rất rõ về vấn đề ngân sách Theo quy định, ngân sách hoạt động bao gồm ngân sách hàng năm mà Quốc Hội (Parliament) dành cho Uỷ ban/Toà án Cạnh tranh; các khoản phí có thể trả cho Uỷ ban theo quy định của Luật Cạnh tranh; thu nhập có được từ việc đầu tư hoặc ký gửi khoản tiền dư thừa (Luật cho phép Uỷ ban có thể đầu tư hoặc gửi tiết kiệm ngân hàng khoản tiền này khi Uỷ ban không có nhu cầu cho các khoản chi tiêu bất ngờ hoặc trước mắt); khoản tiền nhận được từ bất kỳ nguồn nào khác Hàng năm, Cao Uỷ (đối với Uỷ Ban)/Chánh toà (đối với Toà án) phải đệ trình bản báo cáo khoản thu chi dự tính của Uỷ ban/Toà án cho Bộ trưởng và khoản ngân sách mà Quốc hội dành cho năm tài chính tiếp theo Năm tài chính được tính từ 01/04 đến 31/03 năm tiếp theo Hơn nữa Luật cũng quy định rõ cách thức trả công cho những cán bộ được tuyển dụng
Cụ thể, Bộ trưởng Bộ Công thương phải tham khảo ý kiến của Bộ trưởng Bộ Tài chính để quyết định tiền thù lao, trợ cấp, các lợi ích và bất kỳ điều kiện nào khác cho việc tuyển dụng/bổ nhiệm Cao Uỷ có thể bổ nhiệm bất kỳ người nào thuộc Uỷ ban Cạnh tranh làm điều tra viên (Inspector) nếu những người này có đầy đủ phẩm chất theo yêu cầu Bộ trưởng có thể tham vấn ý kiến của Bộ trưởng Bộ Tài chính để quyết định tiền công cho những người được bổ nhiệm làm điều tra viên nhưng không làm full-time cho Uỷ ban Cạnh tranh Điều tra viên phải được cấp giấy chứng nhận điều tra viên của Uỷ viên trưởng tuân theo quy định của Luật Uỷ viên trưởng có thể tuyển dụng nhân viên, hoặc ký hợp đồng với bất kỳ người nào để
hỗ trợ cho hoạt động của Uỷ ban Cạnh tranh Uỷ ban cần tham vấn ý kiến của Bộ trưởng Bộ Công thương và Bộ trưởng Bộ Tài chính cho việc trả công và các điều kiện tuyển dụng
Ngân sách dành cho cơ quan cạnh tranh của các nước đang ngày càng được tăng lên do tính chất của công việc Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thì thị trường cũng ngày càng được mở rộng, hành vi vi phạm của các chủ thể kinh doanh ngày càng trở nên tinh vi và phức tạp hơn Lượng công việc cho các cơ quan cạnh tranh cũng đang ngày càng tăng dần lên Hầu hết các nước đều ý thức được điều này và đã có sự ưu tiên nhiều hơn đối với công tác quản lý cạnh tranh
Một điểm đáng lưu ý là việc bổ nhiệm thành viên cho cơ quan cạnh tranh Các thành viên thường được bổ nhiệm bởi những người đứng đầu Chính phủ hoặc Quốc hội Điều này đã làm tăng tính chất quan trọng cũng như tính độc lập của cơ quan cạnh tranh trong quá trình hoạt động Tiêu chuẩn để được bổ nhiệm là thành viên của cơ quan cạnh tranh cũng là điểm cần được nhắc đến Các thành viên này thường được yêu cầu đạt được một trình độ chuyên môn nhất định, có học vấn cao, có kinh nghiệm và kiến thức thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau
Cơ quan chống độc quyền Italia có một Chủ tịch và bốn thành viên được chỉ định bởi Chủ tịch
Hạ viện và Chủ tịch Thượng viện Chủ tịch được chọn trong số những người nổi tiếng về tính
Trang 3độc lập, những người giữ vị trí cao trong bộ máy công quyền; bốn thành viên là những người nổi tiếng trên những vị trí độc lập, là thẩm phán của Toà hành chính tối cao, Toà Kiểm toán, Toà Phúc thẩm Tối cao, giáo sư đại học, hay đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp, những người đã được công nhận về tiêu chuẩn nghiệp vụ Mỗi thành viên của cơ quan này có nhiệm
kỳ 7 năm và không được tái bổ nhiệm Cơ quan chống độc quyền có thể thuê tới 220 người,
cả nhân viên trong biên chế và hợp đồng có thời hạn
Ủy ban Thương mại lành mạnh Hoa kỳ hoạt động dưới sự chỉ đạo của 5 Ủy viên có nhiệm kỳ
7 năm, được bổ nhiệm bởi Tổng thống và được phê chuẩn bởi Thượng nghị viện Tổng thống chỉ định một Ủy viên đảm trách chức vụ Chủ tịch Không quá 3 Ủy viên là thành viên của một Đảng
Trên thực tế, các nguồn lực hoạt động của các cơ quan cạnh tranh ngày càng tăng lên nhanh chóng Điều này càng cho thấy được vai trò quan trọng và sự ưu tiên của các nước trong việc tăng cường phát triển cơ quan cạnh tranh
♦ Về chức năng, nhiệm vụ
Nhiệm vụ chính của cơ quan quản lý cạnh tranh là bảo đảm thực thi Luật cạnh tranh Có thể nói, luật cạnh tranh được thực thi nghiêm chỉnh đến đâu là phụ thuộc vào hiệu quả hoạt động của chính cơ quan này Qua nghiên cứu mô hình cơ quan cạnh tranh của một số nước, chúng ta có thể rút ra một số chức năng, nhiệm vụ chính của cơ quan cạnh tranh như sau:
- Điều tra, xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh trên thị trường;
- Chống độc quyền, lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường;
- Kiểm soát quá trình sát nhập hợp nhất doanh nghiệp;
- Điều tra, xử lý các thoả thuận hạn chế cạnh tranh trên thị trường;
- Thực hiện các hoạt động khác nhằm đảm bảo môi trường cạnh tranh lành mạnh
Bên cạnh đó, do chính sách cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng có quan hệ mật thiết với nhau nên theo mô hình của nhiều nước trên thế giới như Úc, Colombia, Phần Lan, Pháp, Hungary, New Zealand, Na Uy, Peru, Ba Lan, Liên bang Nga, Vương quốc Anh, Hoa Kỳ và Italia… cơ quan cạnh tranh vừa có thẩm quyền thực thi chính sách cạnh tranh vừa có thẩm quyền thực thi chính sách bảo vệ người tiêu dùng
Ngoài các nhiệm vụ, quyền hạn trên, hầu hết các cơ quan cạnh tranh đều có hai thẩm quyền
cơ bản:
- Phát hiện và kiến nghị các cơ quan liên quan bãi bỏ các chính sách làm cản trở đến môi trường cạnh tranH;
- Yêu cầu các tổ chức, cá nhân có liên quan cung cấp thông tin, chứng cứ trong quá trình điều tra xử lý vụ việc cạnh tranh
Tuy nhiên, qua quá trình nghiên cứu mô hình cơ quan quản lý cạnh tranh của hơn 50 nước ta thấy không có một cơ quan cạnh tranh nào thực hiện thêm chức năng thực thi các pháp luật
về biện pháp bảo đảm công bằng trong thương mại quốc tế