Chúng ta biết mẹ thiên nhiên là gốc nguồn của mọi sự sống

Tự nhiên không chỉ làm môi trường để con người sinh sống mà là môi trường để con người sáng tạo ra những giá trị văn hoá, nghệ thuật khác nhau và ngày một mới mẻ hơn.Việt Nam là một tron

Mối quan hệ giữa điều kiện tự nhiên và hoạt

động văn hóa ứng xử của con người

Chúng ta biết Mẹ Thiên Nhiên là gốc nguồn của mọi sự sống, có thể nói

nó có vai trò hết sức quan trọng trong đời sống của con người Tự nhiên không chỉ làm môi trường để con người sinh sống mà là môi trường để con người sáng tạo ra những giá trị văn hoá, nghệ thuật khác nhau và ngày một mới mẻ

hơn.Việt Nam là một trong những quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á.Khí hậu nơi đây nóng ẩm và mưa nhiều, là một trong những điều kiện thuận lợi để phát triển ngành công nghiệp lúa nước-“Nền văn hóa lúa nước”-niềm tự hào và kiêu hãnh của dân tộc Việt Nam, là bản sắc riêng, là cái hồn của dân tộc Rồng Tiên.Dù trãi qua hàng ngàn năm lịch sử, cùng với sự du nhập của nhiều nền văn hóa khác nhau trên thế giới,thế nhưng cái hồn dân tộc vẫn còn đó,người Việt vẫn giữ vẹn toàn cái nét đẹp mộc mạc,chân chất vốn có,học hỏi văn hóa nước bạn một cách có chọn lọc nhằm phát triền nền văn hóa nước nhà.Đề tài: “Mối quan hệ của điều kiện tự nhiên và hoạt động văn hóa ứng xử của con người” là một đề tài hấp dẫn Nó giúp chúng ta trả lời được câu hỏi điều kiện địa lý có ảnh hưởng như thế náo dến văn hoá ứng xử của con người.Trần Diễm Thúy trong cuốn “cơ sở văn hóa Việt Nam” viết: “thích ứng với tự nhiên là một đặc điểm thể hiện tích cách hoà đồng,tính cách yêu quý thiên nhiên và cũng là một cách biểu hiện văn hóa của người Việt cổ.” Có phải vậy hay không?Chúng ta hãy cùng tìm hiều để đi sâu vào vấn đề

1.Thế nào là văn hóa ứng xử?

Văn hóa ứng xử là hành vi giao tiếp và đối nhân xử thế ở đời Nó thể hiện mức độ học vấn và nhận thức cá nhân, suy rộng ra là của một cộng đồng dân tộc Qua đó mà thấy được xã hội văn minh hay lạc hậu như thế nào Hành vi ứng xử của con người hình thành do thói quen hằng ngày, được quyết định bởi luật pháp và phong tục Có nghĩa là sự giao thoa giữa hiện tại (luật pháp xã hội

họ đang sống) và quá khứ (phong tục, tập quán).Ở nước ta, tư tưởng Đạo Khổng

đã ăn sâu vào nhận thức và văn hóa ngàn đời, cho nên người Việt bị ảnh hưởng rất lớn bởi hệ thống lễ giáo chặt chẽ này Đó là sự tôn sư trọng đạo, kính trên nhường dưới, quan hệ quân thần, phụ tử…; tuy mang nặng tính đẳng cấp, nhưng giáo lý nho giáo đề cao cái nhân nghĩa ở đời, rất đáng được xem trọng Mỗi dân

tộc, vùng miền đều có những hành vi giao tiếp khác nhau, tùy thuộc vào văn hóa và tập quán

Ví như người Châu Âu thì ôm hôn và bắt tay khi gặp nhau Trong hoàn cảnh tương tự, người Trung Quốc chắp tay, người Nhật thì cúi chào chẳng hạn Bên cạnh sự ảnh hưởng nho giáo, người Việt ta cũng coi trọng lối ứng xử tình nghĩa, có trước có sau Triết lý sống đó đầy nhân ái, thấm đẫm tình người Cha ông ta luôn đề cao nét đẹp trong giao tiếp Đó chẳng phải là nói về cái lẽ sống ở đời sao? Thiết nghĩ, những quan niệm đó đều rất tiến bộ và nhân văn Điều mà chúng ta có thể thấy được trong bất kỳ một xã hội dân chủ và văn minh nào thời nay Nói cách khác, thông qua văn hóa ứng xử, người ta có thể biết được lịch sử

và văn hóa dân tộc, cho nên nó là những gì tinh túy nhất của con người vậy

2.Mối quan hệ giữa điều kiện địa lý với văn hóa ứng xử của con người 2.1 Con người tận dụng môi trường tự nhiên để ăn uống:

Ta biết rằng mỗi một vùng miền khác nhau,điều kiện địa lý khác nhau, vì vậy con người phải có những ứng xử trong sinh hoạt sao cho phù hợp và thích nghi với môi trường quanh mình

a.Điều kiện tự nhiên:

Địa hình: Địa hình Việt Nam ¾ là đồi núi thấp với hệ đất Feralit đỏ vàng

là chủ yếu Đây là loại đất thích hợp cho nhiều loại cây trồng khác nhau Diện tích đất đồng bằng chỉ chiếm ¼ nhưng hầu hết các đồng bằng của Việt Nam là những đồng bằng châu thổ do các con sông bồi đắp thường xuyên nên rất màu

mỡ, là điều kiện thuận lợi để cho con người canh tác nông nghiệp

Khí hậu: Nước ta nằm trong vành đai nhiệt đới, lại chịu ảnh hưởng của gió mùa Châu Âu, nên khí hậu mang tính chất nóng, ẩm phân hóa theo mùa và theo độ cao rõ rệt Bởi vậy hệ sinh thái rất đa dạng, mùa nào thức ấy Cây cối xanh quanh năm phù hợp với việc phát triển nông nghiệp

Sông ngòi: Việt Nam có hệ thống sông ngòi dày đặc với nhiều con sông lớn Như sông Hồng, sông Mêkông hàng năm đã bồi đặp một lượng phù sa rất lớn tạo nên sự phì nhiêu màu mỡ cho các đồng bằng Tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế nông nghiệp Môi trường sống nước cũng chính là môi trường sản sinh ra nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của người Việt

b Ảnh hưởng:

Điều kiện đất đai và khí hậu làm cho thiên nhiên Việt Nam rất đa dạng và phong phú Thuận lợi cho phát triển kinh tế nông nghiệp Chính vì vậy Việt Nam cũng là vùng đất có nền văn minh phát triển khá sớm, cách đây 4000 năm,

đó là nền văn minh sông hồng Đặc trưng là nền văn minh lúa nước Từ ngàn

đời nay, cây lúa đã gắn bó với con người, làng quê Việt Nam,nó không chỉ mang lại sự no đủ mà còn trở thành một nét đẹp trong đời sống văn hoá tinh thần của người Việt Hạt lúa và người nông dân cần cù, mộc mạc là mảng màu không thể thiếu trong bức tranh của làng quê Việt Nam bây giờ và mãi mãi sau này Là cây trồng quan trọng nhất thuộc nhóm ngũ cốc, lúa cũng là cây lương thực chính của người dân Việt Nam nói riêng và người dân châu Á nói chung Cây lúa, hạt gạo đã trở nên thân thuộc gần gũi đến mức từ bao đời nay người dân Việt Nam coi đó là một phần không thể thiếu trong cuộc sống Từ những bữa cơm đơn giản đến các bữa tiệc sang trọng, không thể thiếu sự góp mặt của hạt lúa, chỉ có điều, nó được chế biến dưới dạng này hoặc dạng khác.Không chỉ giữ vai trò to lớn trong đời sống kinh tế, xã hội mà còn có giá trị lịch sử, bởi lịch sử phát triển của cây lúa gắn với lịch sử phát triển của cả dân tộc Việt Nam, in dấu ấn trong từng thời kỳ thăng trầm của đất nước Trước đây, cây lúa, hạt gạo chỉ có thể đem lại sự no đủ cho con người thì ngày nay nó còn có thể làm giàu cho người nông dân và cho cả đất nước nếu chúng ta biết biến nó thành một thứ hàng hoá

có giá trị

Việt Nam là cái nôi của nền văn minh lúa nước!

Hạt gạo gắn liền với sự phát triển dân tộc và việc sản xuất lúa gạo,cho đến nay vẫn là nền kinh tế chủ yếu của đất nước Nếu trên trái đất, diện tích đất trồng lúa chiếm 11% thì tại Việt Nam khắp nơi đều trồng lúa, nhất là ở các miền đồng bằng và trên thế giới số người được sống bằng lúa gạo là 50% thì tại Việt Nam

là 100% Trên thực tế, việc sản xuất ra lúa gạo là một hoạt động kinh tế đứng hàng đầu Những cánh đồng lúa trải dài từ khắp miền núi, đồng bằng đến cao nguyên, hình thành nên nhiều vùng thâm canh cây lúa Những vựa lúa lớn của nước Việt Nam cả về diện tích, sản lượng và chất lượng có thể kể đến như đồng bằng sông Hồng thuộc khu vực phía bắc, đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng Nam Bộ Nhờ vào điều kiện thiết yếu,khá lý tưởng của nước ta trong việc phát triển nền nông nghiệp lúa nước Trong những năm gần đây, cây lúa ngày càng khẳng định được vị thế của mình trong sự phát triển của đất nước Việt Nam từ một nước đói nghèo đã trở thành một nước đứng thứ 2 trên thế giới, sau Thái Lan về xuất khẩu gạo Ở những vùng châu thổ của vùng nhiệt đới, có điều kiện thuận lợi để phát triển cây lúa nước,điển hình như Việt Nam,Thái Lan, thức ăn chính của con người là lúa gạo, do đó hầu như các loại bánh trái đều chế biến từ lúa gạo

Còn những vùng đồng bằng khô ở vùng cận nhiệt đới và ôn đới lương thực chính là lúa mì: chẳng hạn như lương thực chủ yếu của người Nga là lúa

mì bởi lãnh thổ nước Nga nằm chủ yếu trong khu vực có khí hậu ôn đới nên các nông phẩm chính là lúa mì, lúa mạch, ngô và một số loại thực phẩm khác…

Bên cạnh đó ta thấy ở những vùng thảo nguyên mênh mông,thì nguồn thức ăn chính của con người là thịt,bởi đây là vùng có hoạt động chăn nuôi cùng hoạt động săn bắn thú rừng phát triển khá mạnh.Vì thế mọi người đã chế biến các món ăn từ thịt nhằm đáp ứng cho nhu cầu trong cuộc sống hằng ngày

“Việt Nam là một đất nước có nền văn hóa ẩm thực lâu đời và vô cùng phong phú”,đây là lời nhận xét của một du khách khi ghé thăm đất nước hình chữ S của ta.Đúng vậy, con người Việt Nam trọng tình cảm, trọng danh dự bởi

vậy “lời chào cao hơn mâm cỗ” do hoạt động nông nghiệp nên người Việt Nam rất coi trọng việc ăn uống: “ có thực mới vực được đạo”, dân gian ta thường có câu “trời đánh còn tránh miếng ăn” nó thể hiện tầm quan trọng của việc ăn uống

Như đã nói Việt Nam có khí hậu nhiệt đới gió mùa, đất đai phì nhiêu màu mỡ rất phù hợp cho việc phát triển cây lúa Trong hệ thống sinh thái phồn tạp chỉ số

đa dạng giữa số giống loài và số cá thể rất cao, thực vật phát triển hơn so với động vật” điều này được thể hiện trong bữa cơm của người Việt: cơm –rau-cá

Đó là một cơ cấu thiên về thực vật và trong số thực vật thì lúa gạo đứng hàng đầu tục ngữ có câu: “cơm tẻ mẹ ruột”, “người sống vì gạo cá bạo vì nước” Người ta không chỉ sử dụng gạo trong những bữa cơm thường ngày, mà gạo còn được chế biến thành các đồ dâng cúng thần linh: gạo nếp làm bánh chưng, bánh giày đây là hai thứ bánh không thể thiếu trong ngày tết cổ truyền của người Việt Bánh chưng được gói bằng gạo nếp, lá dong, luộc nên mà màu vẫn còn xanh ngắt, không nhà nào không có Gạo tẻ thì được chế biến thành các loại bánh như: bánh buốn, bánh đa, bánh đúc, bánh giò, bánh trôi, phở, mì, bún….mỗi loại bánh là đặc sản của từng vùng Ví dụ như Phở Hà Nội không chỉ nổi tiếng ở Việt Nam mà còn được bạn bè nước ngoài biết đến

Trong bữa cơm của người Việt Nam sau lúa gạo thì đến rau quả Nằm ở một trong những trung tâm trồng trọt Việt Nam có danh mục rau quả mùa nào thức

ấy, phong phú vô cùng Đối với người Việt Nam “đói ăn rau, đau uống thuốc” Rau thường được nấu canh, dùng tươi hoặc luộc, ít dùng những sốt cầu kỳ có nhiều đạm nhữ đĩa trộn sốt trứng, sữa quen thuộc trong cơ cấu bữa ăn của các nước phương Tây

Nói đến rau trong bữa ăn của người Việt không thể nhắc đến hai món đặc thù là rau muống và dưa cải Đây là hai món đơn giản, dân dã nhưng lại bó chặt chẽ với mỗi người dân Việt Nam và khi đi xa ai cũng nhớ về.Một đặc trưng của điều kiện tự nhiên Việt Nam là lắm sông, suối, ao hồ chính nơi đây là nguồn cung cấp thực phẩm dòi dào cho người dân Từ xưa họ đã tìm đến gần những con sông để sinh sống, đánh bắt hải sản để phục vụ cho bữa ăn của mình Ngoài cơm và rau Cá là nguồn thực phẩm không thể thiếu trong bữa cơm của người Việt Từ cá người ta có thể chế biến ra nhiều các món ăn khác nhau như cá kho, gỏi cá…Đặc biệt từ các loại hải sản đánh bắt được người Việt đã chế tạo ra một

số thứ đồ chấm đặc biệt là nước mắm và mắm các loại Martin –Yan – Đầu bép

số một thế giới khi đến Việt Nam đã rất thán phục món nước mắm chanh – đường – tỏi -ớt của người Việt

Không giống những vùng có thảo nguyên rộng lớn – thuận lợi cho việc chăn nuôi gia súc, ở Việt Nam chăn nuôi gia súc chỉ bó hẹp trong hộ gia đình nên thực phẩm là cá nhiểu – vì tận dụng được tự nhiên Còn thịt thì rất ít chủ yếu là thịt gà, bò trâu nên trong bữa ăn của người Việt thịt được xếp sau cùng

Đồ uống – hút: đồ uống , hút truyền thống thì có trầu cau, thuốc lào, rượu, nước chè, nước vồi…chúng hầu hết là những sản phẩm cổ truyền của nghề trồng trọt Đông Nam Á Nó đã trở thành biểu tượng văn hóa của người Việt Nam

Ăn trầu cau là phong tục lâu đời ở Việt Nam, nó cũng phổ biến ở Đông Nam Á

cổ đại Nước ta là vùng có khí hậu nhiệt đới nên thích hợp cho cây trầu , cau phát triển Trầu cau có thể trồng khắp nơi trên đất nước hầu như làng nào cũng

có, nhà nào cũng có giàn trầu và vài ba cây cau Lá trầu còn có tác dụng chữa dầy bụng, đau mắt, chữa các mun làm mủ sưng tấy…Trầu cau có ý nghĩa triết lý

nhân sinh tuyệt vời Trầu cau là đạo ứng xử bạn bè, hàng xóm, láng giềng, là keo sơn của tình nghĩa vợ chồng anh em Miếng trầu còn là vật lễ từ việc cưới xin cho đến tang ma…miếng trầu thật đơn giản nhưng chứa đựng biết bao ý nghĩa sâu xa của văn hóa Việt Nam

Trong khi trầu là thú vui chủ yếu của phụ nữ thì hút thuốc lào thú vui chủ yếu của nam giới Thuốc lào là một thứ cây gần giống thuốc lá: ‘thuốc lào là một thứ cây tên chữ gọi là tương tư thảo kỳ thảo cho cây thuốc ấy trừ được sơn lam chướng khí, mới có người hút, lâu rồi quen đi mà ai cũng đua nhau, bởi thế thành tục”Cây thuốc lào thường trồng nhiều ở vùng Hải Dương, Nam Định Họ lấy lá phơi khô rồi thái nhỏ mà đóng thành bánh và đem đi bán cho người ta hút Hút thuốc lào đã trở thành niềm đam mê đối với người dân Việt Nam không chỉ

có nam giới hút mà có cả phụ nữ

Uống rượu: rượu được làm từ gạo nếp hoặc gạo tẻ Nhưng rượu bàng gạo nếp vẫn thơm ngon hơn cả gạo nếp được đem đồ xôi, ủ cho lên men rồi cất ra Rượu là tố chất gắn với nhiều hình thức sinh hoạt đời sống của người dân Việt Nam như cưới hỏi, ma chay,ly rượu lễ thầy, lễ cha mẹ, nhất là trên bàn thờ tổ tiên không thể thiếu được ly rượu

Uống trà(chè) : Chè là thức uống chủ yếu của người Việt Việt Nam có khí hậu nhiệt đới gió mùa đồng thời có loại đất Feralit là điều kiện thuận lợi để cho cây chè phát triển Cây chè được trồng khắp nơi trên cả nước nhưng trồng nhiều nhất là ở trung du miền núi phía bắc nước ta Người bắc bộ có nghệ thuật pha chè và uống chè độc đáo (do ảnh hưởng của người Trung Quốc) còn đối với người Nam Bộ uống chè là để giải khát Ngoài ra nước chè còn là thức uống để cúng tế cho những ngày lễ tết

Ở những vùng châu thổ của vùng nhiệt đới, có điều kiện thuận lợi để phát triển cây lúa nước,điển hình như Việt Nam,Thái Lan, thức ăn chính của con người là lúa gạo, do đó hầu như các loại bánh trái đều chế biến từ lúa gạo Còn những vùng đồng bằng khô ở vùng cận nhiệt đới và ôn đới lương thực chính là lúa mì: chẳng hạn như lương thực chủ yếu của người Nga là lúa mì bởi lãnh thổ nước Nga nằm chủ yếu trong khu vực có khí hậu ôn đới nên các nông phẩm chính là lúa mì, lúa mạch, ngô và một số loại thực phẩm khác…

2.2 Mặc, ở và đi lại-cách ứng xử của con người nhằm đối phó với sự khắc nghiệt của tự nhiên:

Mặc, ở và đi lại là những hoạt động hết sức cần thiết của con người, nó cũng là những yếu tố tạo nên bản sắc riêng của mỗi dân tộc

Quan trọng đối với con người sau ăn mặc Nó giúp cho con người đối phó được với cái nóng, cái lạnh, mưa gió…nhưng mặc không chỉ là để ứng phó với môi trường mà có ý nghĩa xã hội quan trọng mặc trở thành cái không thể thiếu trong mục đích trang điểm, làm đẹp của con người

Mỗi dân tộc có cách ăn mặc và trang sức khác nhau vì vậy cái mặc trở thành biểu tượng văn hóa của dân tộc.Như người Việt Nam có áo dài là trang phục truyền thống,là Quốc phục của đất nước hình chữ S.Hình như chính cơ thể chị em đã tôn chiếc áo lên Và rồi chính chiếc áo cũng tôn vẻ đẹp của chị em

Đó là sự cộng hưởng và kết hợp hài hòa mà tạo hóa đã bạn tặng cho phụ nữ đúng vậy Nét đẹp thuần khiết trong trang phục áo dài.Chiếc áo ôm lấy người,

bó sát như dính bết vào người Mọi đường cong, nét uốn, cả cái vẻ rừng rực của

cơ thể đều phơi ra hết Phơi ra mà vẫn kín đáo Kín mà lại hở phô trương khoe

vẻ đẹp hấp dẫn Nét mềm mại của các cô gái.Không chỉ đàn ông mê Đàn bà cũng say đắm Bà Blaga Dimitrova, nữ thi hào Bulgaria nổi tiếng thế giới, ngắm chị em ta trong những bộ trang phục, phải thốt lên: “Bây giờ thì tôi tin, các thiên thần là có thực” Không chỉ thích tấm áo dài, bà còn yêu cả tấm quần lụa Chị

em đi xe máy, đi xe đạp, hay chỉ đơn giản thả bộ trên hè phố, dải quần lụa bay lất phất về phía sau, trông cứ như đôi cánh mỏng, bà Blaga ngỡ ngàng: “Hình như người phụ nữ Việt Nam không đi, mà họ đã bay bằng chân, và bay trên mặt đất”

Người Nhật Bản có bộ kimono.Người Trung Hoa đời Mãn Thanh thì lại có chiếc áo Thượng Hải mà quí bà quí cô thường gọi là áo “xường xám”