Đạo Phật là một trong những học thuyết Triết học tôn giáo lớn nhất trên thế giới, tồn tại rất lâu đời. Đạo phật được truyền bá vào nước ta khoảng thế kỷ II sau công nguyên và đã nhanh chóng trở thành một tôn giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tinh thần của con người Việt Nam đặc biệt là đối với giới trẻ trong đó phải kể đến tư tưởng nhân văn, nhân đạo của nó.Phật giáo chủ trương khuyến thiện, tránh ác, giữ tâm trong sạch, cổ xúy hành vi công ích cứu tế, giúp người neo đơn, cơ nhỡ, tàn tật, trẻ mồ côi, cho thuốc chữa bệnh... với phương châm:
Trang 1ẢNH HƯỞNG TƯ TƯỞNG NHÂN VĂN, NHÂN ĐẠO CỦA PHẬT GIÁO ĐẾN GIỚI TRẺ TRONG HỌC ĐƯỜNG VÀ CÔNG TÁC GIÁO DỤC THẾ HỆ TRẺ HIỆN NAY
1 Những ảnh hưởng của tư tưởng nhân văn, nhân đạo của phật giáo đối với giới trẻ hiện nay:
Đạo Phật là một trong những học thuyết Triết học - tôn giáo lớn nhất trên thế giới, tồn tại rất lâu đời Đạo phật được truyền bá vào nước ta khoảng thế kỷ II sau công nguyên và đã nhanh chóng trở thành một tôn giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tinh thần của con người Việt Nam đặc biệt là đối với giới trẻ trong đó phải kể đến tư tưởng nhân văn, nhân đạo của nó
Phật giáo chủ trương khuyến thiện, tránh ác, giữ tâm trong sạch, cổ xúy hành vi công ích cứu tế, giúp người neo đơn, cơ nhỡ, tàn tật, trẻ mồ côi, cho thuốc chữa bệnh với phương châm:
"Dù xây chín bậc phù đồ, Không bằng làm phước cứu cho một người"
Phật khuyên: “Trước khi làm điều gì, hãy suy nghĩ điều đó có gây tổn hại cho bản thân hay cho người khác hay cho cả bản thân và người khác Nếu điều đó có thể đưa đến khổ đau thì tránh không làm Nếu điều đó có thể đưa đến an vui và không gây tổn hại, hãy thực hành và thực hành.”
Người Phật tử Việt Nam bây giờ rất chăm lo đến việc thực hiện các nghi lễ, họ hay lên chùa, họ trân trọng thành kính trong khi thi hành
lễ, họ siêng năng trong việc thiền định, giữ giới, làm việc thiện… Việc ăn chay hàng tháng trở thành thói quen không thể thiếu của người theo Đạo phật, nhà chùa sẵn sàng thực hiện các yêu cầu của họ như cầu siêu, giản oan, nhằm củng cố niềm tin vào giáo lý, vừa qui định tư duy và hành động của họ, từ đó hình thành những nhân cách riêng biệt Tất cả những
Trang 2điều này có ảnh hưởng rất lớn đến cách nhìn nhận, lối tư duy và hành động của giới trẻ hiện nay
Ở các trường học, các tổ chức đoàn, đội luôn phát động các phong trào nhân đạo như “ Lá lành đùm lá rách”., “ quỹ giúp bạn nghèo vượt khó” , “ quỹ viên gạch hồng”, “ phong trào “tất cả hướng về miền trung ruột thịt” Có thể nói, ngay từ khi cất tiếng khóc chào đời các em đã được giáo dục tư tưởng nhân đạo, bác ái, tình yêu thương con người, sẵn sàng giúp đỡ người khác… qua những câu ca dao, qua lời ru tiếng hát à ơi ngọt ngào của bà, của mẹ Lớn lên, những thanh thiếu niên có những hoạt động thiết thực hơn Việc giúp đỡ người khác không chỉ hạn chế ở việc xin bố
mẹ tiền để đóng góp mà có thể bằng chính kiến thức, sức lực của bản thân mình, cùng sự đồng cảm với những con người gặp hoạn nạn, khó khăn, những số phận bất hạnh cô đơn… những học sinh, sinh viên còn ngồi trên ghế nhà trường đã tiên phong trong những phong trào làm từ thiện Trên những nẻo đưởng vẫn luôn thấp thoáng bóng dáng chiếc áo xanh tình nguyện của các anh, các chị Rất nhiều công trình mang dấu ấn của thanh niên, tên của thanh niên được lấy để đặt tên cho các công trình tình nghĩa
Có rất nhiều thanh thiếu niên đã vượt qua chính khó khăn của bản thânvà gia đình để đóng góp một phần công sức không nhỏ cho cộng đồng, cho xã hội Họ lập ra những kế hoạch, tham gia và vận động mọi người vào những hoạt động thiết thực của hội chữ thập đỏ, hội tình thương, các chương trình phổ cập văn hoá cho trẻ em nghèo, chăm nom các bà mẹ Việt Nam anh hùng Hình ảnh hàng đoàn thanh niên, sinh viên hàng ngày vẫn lăn lội trên mọi nẻo đường tổ quốc góp phần xây dựng đất nước, tổ quốc ngày càng giàu mạnh thật đáng xúc động và tự hào Thanh niên ngày nay không chỉ tham gia vào các hoạt động chung mà họ còn giúp đỡ chính những người bạn, người thân bên cạnh mình Đó đây ngày ngày vẫn có những em học sinh dù nắng hay mưa cõng bạn đến trường, họ sẵn sàng
Trang 3hiến máu nhân đạo cứu người không chút mảy may, tính toán; nhường bữa
ăn sáng của mình để giúp bạn mua đồ quần áo và sách vở … và còn vô vàn những việc làm khác nữa
Tất cả những điều đó chứng tỏ thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên ngày nay không chỉ năng động, sáng tạo đầy tham vọng và nhiệt huyết trong cuộc sống mà còn thừa hưởng những giá trị đạo đức nhân văn cao cả
và tốt đẹp của ông cha, đó là tình thương yêu, đùm bọc lẫn nhau giữa mọi người, giúp đỡ mọi người vượt qua cơn hoạn nạn mà không chút nghĩ suy, tính toán Không thể phủ nhận Phật giáo đã góp phần tạo nên những giá trị tốt đẹp ấy Và đó sẽ là cơ sở cho chúng ta đặt niềm tin vào thế hệ thanh niên hôm nay, những chủ nhân tương lai của đất nước
Tuy nhiên, trong nền kinh tế thị trường những tác động của đạo
đức và giáo lí của nhà phật về tinh thần nhân đạo cao cả cũng có những biểu hiện trái chiều, đi ngược lại với những gì mà phật giáo mong muốn con người ta hướng tới
Phật giáo hiện nay không còn ở vị trí chính thống trong các nhà trường, ở các cấp học phổ thông không có chương trình giảng dạy lịch
sử, triết lý, đạo đức Phật giáo một cách hệ thống Số gia đình Phật tử cũng không còn đông như trước đây Sinh viên các trường Đại học chỉ nghiên cứu rất ít kiến thức sơ bộ về Phật giáo thông qua bộ môn “lịch sử triết học Phương Đông”, “lịch sử triết học” hoặc “tư tưởng Hồ chí Minh”
Vì thế phần lớn những hiểu biết của học sinh, sinh viên về Phật giáo trước hết là chịu ảnh hưởng tự nhiên của gia đình, sau đó là từ bạn bè, thầy cô và những mối quan hệ xã hội khác Trong đó ảnh hưởng của gia đình có tác động lớn nhất thông qua việc giữ tập tục quan trọng đi lễ chùa vào những ngày âm quan trọng như ngày Tết, lễ, rằm Người già thường nói chuyện với con cháu về Đức Phật, Bồ Tát, về đạo lý làm người dựa vào các giáo lý Phật giáo như đạo hiếu, lòng từ bi hỷ xả…
Trang 4Tiếc thay, những người đi chùa hiện nay hầu hết không có đủ tri thức
về Phật giáo cho nên khó có thể giáo dục đạo Phật một cách tự giác, tích cực Phật giáo bác học cũng bị mai một nhiều và không còn phát huy vai trò hướng đạo Các cao tăng chưa ý thức được hết vai trò của họ trong việc xây dựng hoàn thiện nhân cách con người Việt Nam Điều này thể hiện rõ nhất
là trong các buổi giảng kinh đàm đạo, các buổi lễ trên chùa việc tổ chức phần nhiều là theo thị hiếu của người dân như cầu an, giải hạn, cầu lộc chứ không theo tinh thần khai thác những tinh tuý của đạo lý Phật giáo Người dân lên chùa thường quá chú trọng đến lễ vật, mâm cao cỗ đầy thì thánh càng thiêng, họ quan tâm đến các ham muốn tầm thường, thậm chí có nhiều người lợi dụng nơi cửa phật để làm những điều tệ hại làm mất dần đi bản sắc văn hoá đình chùa đặc biệt là vào các dịp lễ hội, cho nên mới có câu
“khẩu phật, tâm xà” Điều này ảnh hưởng rất lớn đối với giới trẻ mà thể hiện rõ nhất là mục đích đến chùa của họ tầm thường hoá so với những điều
mà giáo lý nhà Phật muốn hướng con người ta vào
Do không được giáo dục đầy đủ, đúng đắn giáo lý nhà Phật, số đông thanh thiếu niên đã đua theo thị hiếu của mọi người Họ đến chùa cúng bái, thắp hương vái xin phật, Bồ Tát, La Hán phù hộ độ trì cho họ đạt được mong muốn của mình Những mong muốn ấy thường là chuyện học hành, tình cảm, sức khoẻ, vật chất thậm chí, họ coi đến chùa chỉ là hình thức
đi chơi, giải trí với bạn bè Mà thường kèm những chuyến “picnic” đó là thái độ thiếu nghiêm túc trong cách ăn mặc, đi đứng, nói năng… Số lượng học sinh, sinh viên nói riêng cũng như số lượng người dân đi chùa gần đây càng đông, song xem ra ý thức cầu thiện, cầu cái tâm đức, hướng về nội tâm còn quá ít so với những mong muốn tư lợi cá nhân Có rất ít người đến chùa để tìm sự thanh thản trong tâm hồn, để tu dưỡng nghiền ngẫm đạo lý làm người, về thiện - ác…cũng có những người sống ngoài vòng pháp luật, sống nhờ dẫm đạp lên vai kẻ khác, vi phạm luân thường đạo lí cha
Trang 5con, vợ chồng… nhưng vẫn lên chùa cầu cho được “bình an, phát tài” ẩn đằng sau những việc làm trái với đạo lý đó
Trong khi có những học sinh, sinh viên còn khó khăn nhưng vẫn dồn hết sức mình để học tập cống hiến cho đất nước và giúp đỡ mọi người thì vẫn còn một số bộ phận không nhỏ thanh thiếu niên ăn chơi, đua đòi, tiêu tốn tiền bạc của gia đình và đất nước Đã từng có một triết gia nói: Người sống trong lâu đài suy nghĩ khác người sống trong túp lều tranh Điều đó vẫn đúng nhưng hiện nay có vẻ như nó chỉ đúng một nửa
vì bây giờ không chỉ con nhà giàu mới biết ăn chơi mà kể cả con nhà nghèo cũng không chịu thua kém Tối đến, người ta bắt gặp ở các quán Bar, sàn nhảy những cô chiêu, cậu ấm trong những bộ trang phục “kệch cỡm” đang đốt tiền của bố mẹ vào những thú vui vô bổ Có quá nhiều học sinh, sinh viên lầm đường lỡ bước “dính” vào ma tuý, mại dâm và các tệ nạn xã hội khiến bao gia đình tan nát, biết bao ông bố, bà mẹ cay đắng nhìn những đứa con của mình bị chịu hình phạt trước pháp luật, nhìn những đứa con “cưng” của mình héo hon từng ngày mà không biết cách nào giúp đỡ nó ngoài cắn răng và rơi những giọt nước mắt tuyệt vọng Ngày nay thế hệ trẻ có quá nhiều người chỉ biết chạy theo vật chất,
bị cuốn hút dòng chảy của những thú ăn chơi sa đoạ làm hại đến gia đình
và cộng đồng Lỗi do ai? Câu hỏi này đã đặt ra quá nhiều và cũng đã có nhiều câu trả lời cho nó, đó là những nguyên nhân từ phía bản thân các
em, từ phía gia đình, nhà trường và xã hội
Về phía bản thân: Do lối sống thiếu ý thức, sống buông thả, đua đòi
của một bộ phận không nhỏ trong giới trẻ; đặc biệt là các bạn lạm dụng tự
do để làm những chuyện phi đạo đức Có nhiều người trong giới trẻ hiểu sai về tự do, họ làm những gì mình thích, mà không hiểu rằng tự do phải là một giá trị để đảm bảo hạnh phúc của mình và cho cả người khác Nói như Jean Cocteau: “Cái thảm kịch của giới trẻ, chính là giới trẻ bị đặt vào tình
Trang 6trạng không thể không vâng lời vì sự tự do quá đáng.” Bên cạnh đó, hiện nay có rất nhiều học sinh, sinh viên đến trường không vì mục đích học tập
mà chỉ để thể hiện sự “ vâng lời” cha mẹ, để thể hiện cho người khác biết mình cũng là người có học, thậm chí có sinh viên còn nhờ bạn học hộ, thuê người học hộ… nhưng thực chất thì trong đầu không đọng lại một điều gì Đâu đó còn nhiều quan niệm như vậy thì nói gì đến việc họ nghĩ cho người khác, nghĩ đến việc trau dồi đạo đức cho bản thân Ngày nay chúng ta thấy một thực tế là nếu đem so sánh số lượng học sinh, sinh viên tại các buổi hội chợ sẽ đông gấp nhiều lần đối với khi họ lên chùa Có nghĩa là hiện nay giới trẻ học đường đã ít quan tâm đến viiệc đi chùa để tìm đến cái đức thiện tâm của nhà phật Và vì thế lẽ dĩ nhiên khi lên chùa nhiều bạn trẻ sẽ không quan tâm đến việc họ làm gì mà chỉ biết họ đang vui, đó chính là sự vị kỷ mà phật giáo không mong muốn
Về phía gia đình: Gia đình trong xã hội chúng ta ngày nay có
những “lỗ hổng” rất lớn Có bao nhiêu bậc cha mẹ hiện nay chịu bỏ thời gian dạy con cái biết cách đối nhân xử thế, biết tôn trọng mình và tôn trọng người khác, dạy con lòng khoan dung, độ lượng, vị tha và những chuẩn mực giá trị đạo đức mà con người phải sống theo và tôn trọng với
tư cách là một con người Phần lớn thời gian đó họ dành cho công việc và bạn bè Bên cạnh đó cách thức giáo dục của nhiều bậc cha mẹ không thiết thực nên dẫn đến con cái “nhờn thuốc”, họ chỉ nghĩ cho con thật nhiều tiền để không thua kém bạn bè là yêu thương và chăm lo cho con chu đáochứ đâu nghĩ rằng đang tiếp sức cho những suy nghĩ lầm lạc và những hành động thiếu hiểu biết
Nguyên nhân từ phía nhà trường: Có rất nhiều nhà trường hiện nay
chỉ đề cao việc nhồi nhét kiến thức, đào tạo nguồn nhân lực để đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế Việc giáo dục đạo đức, giáo dục công dân cho sinh viên gần như bị bỏ quên hoặc bị xem là thứ yếu Vai trò của trường
Trang 7học đâu chỉ bó hẹp trong việc dạy nghề mà còn phải truyền tải cho người học những giá trị, chuẩn mực của xã hội để họ trở thành những con người toàn diện, biết sống và biết tôn trọng người khác Do đó trong cơ cấu các môn học ở các trường học hiện nay rất hạn chế cả về thời gian, nội dung… nhằm giáo dục đạo đức lối sống cho các em Cùng với việc không làm tốt công tác quản lý và các tổ chức đoàn thể không phát huy tốt vai trò, nhiều nhà trường đang tiếp tay cho học sinh, sinh viên sa vào con đường của những “kẻ vô giáo dục”
Nguyên nhân từ phía xã hội: Những gì đã và đang diễn ra hằng
ngày, những hiện tượng tha hóa đạo đức không phải là hành động bộc phát, mà hầu như chúng tuân theo “quy luật nhân quả”; những hành vi đáng tiếc đó được “lập trình” từ trước do những ảnh hưởng không mong muốn của xã hội Lối sống tha hóa đạo đức đó là do ảnh hưởng của cuộc sống hiện đại Cuộc sống càng hiện đại bao nhiêu thì giới trẻ ngày càng hư hỏng bấy nhiêu, nếu công tác quản lý trở nên yếu kém Và cuộc sống càng văn minh hiện đại bao nhiêu thì hình như con người càng làm nô lệ cho nhiều thứ chán nản, thất vọng, rồi tìm cách sà vào những thú chơi vô bổ,
họ tìm đến với rượu bia, ma tuý, thuốc lắc, ăn chơi trác táng Vì thế việc đi
lễ chùa làm nhiều trò chướng tai gai mắt cũng rất dễ hiểu Cùng với tác động của nền kinh tế thị trường làm giới trẻ khó đứng vững được trước những thay đổi chóng mặt của nó Họ phải chạy theo những giá trị vật chất, không có thời gian để thưởng thức những giá trị tinh thần cao đẹp như những liều thuốc an thần của những buổi giảng đạo hay những giờ thiền tại những ngôi chùa để tìm cảm giác yên bình Hơn nữa, do hội nhập văn hoá làm cho giới trẻ sống “tây hoá” không còn biết đến nền tảng đạo đức của con người, không thèm để ý đến những người xung quanh mỗi lần vào chùa ngoài việc thoả sức thể hiện những hành động kệch cỡm
Trang 8Tuy nhiên, cái quan trọng bây giờ không phải là quy trách nhiệm thuộc về ai mà hơn hết là làm thế nào để khắc phục tình trạng đó Hơn bao giờ hết việc giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ trở nên rất quan trọng bức thiết hiện nay Một trong những phương pháp hữu ích là “cấy” vào trong suy nghĩ và hành động của họ tinh thần cũng như tư tưởng nhà Phật về lòng nhân đạo, sự hy sinh và đức vị tha… Đó không chỉ là công việc của chỉ riêng ai mà là trách nhiệm của cả cộng đồng, gia đình, nhà trường và của chính mỗi bản thân các em Đức thiện tâm của nhà phật không hướng con người ta đến những ham muốn vật chất tầm thường, không phải đưa con người ta đến chỗ tha hoá về bản chất càng không phải là thứ để cho họ lấy cớ, vịn vào đó để thoả mãn những việc trái với luân thường đạo lí
2 Một số biện pháp giáo dục tư tưởng nhân đạo, nhân văn của phật giáo cho giới trẻ học đường hiện nay
Muốn giáo dục lớp trẻ thành người tốt, ta cần xây dựng lý tưởng sống làm động cơ học tập cho các em, đó là lòng yêu nước, yêu nhân loại, yêu chúng sinh; lý tưởng thiết tha yêu kính Phật Pháp và giáo hóa
độ sinh; lý tưởng làm người xuất gia mẫu mực năng động; lý tưởng làm người tại gia mẫu mực, công dân tốt cho xã hội… Muốn được như vậy thì các em phải cố gắng học tập rất nhiều, từ nhà trường đến chùa và nhiều môi trường khác nữa Nếu chúng ta cứ sống chỉ vì bản thân ta, sống mờ nhạt, nước chảy theo dòng thì cuộc đời này chẳng còn mấy ý nghĩa cả Do đó:
Về phía gia đình: Muốn cho con cái trở nên tốt, gia đình phải là
nơi mọi người sống yêu thương, nâng đỡ và đùm bọc lẫn nhau vì cha mẹ đóng vai trò rất lớn trong việc giáo dục con cái cũng như dạy con cách sống, cách làm người Các thế hệ cùng chung sống phải biết quan tâm tới nhau, thì người trẻ sẽ có nền tảng đạo đức tốt Hay nói cách khác, giới trẻ sống trong gia đình đó sẽ rập theo nếp sống của cha ông họ không thể
Trang 9nói trong gia đình có nề nếp gia phông trên dười yêu thương đùm bọc nhau mà lại xuất hiện những đưa trẻ hư cả Mỗi bậc làm ông bà, cha mẹ phải xây dựng lối sống hài hoà với nhau làm gương cho con cháu noi theo, dạy cho trẻ biết lắng nghe, yêu thương, tha thứ, nâng đỡ và chấp nhận những khác biệt của nhau… vào các dịp lễ, tết… nên ôn lại cho các con nghe về những đạo làm người mà phật dạy, về những điều răn của phật, chỉ cho các con những điều hay lẽ phải của cuộc sống
Về phía nhà trường: Nhà trường không chỉ là nơi trang bị kiến
thức mà còn phải quan tâm đến việc giáo dục nhân cách, đạo đức cho các bạn trẻ Giáo dục cho học sinh, sinh viên không chỉ biết sống lễ phép với mọi người mà còn sống gương mẫu, ngoan ngoãn, biết quan tâm yêu thương mọi người theo đúng như tinh thân nhân đạo, nhân văn mà phật giáo muốn con người hướng tới Để thực hiện tốt vấn đề này:
Thư nhất, ngoài trang bị cho các em kiến thức khoa học phải thường xuyên giáo dục về đạo đức cho các em thông qua việc đổi mới nội dung, chương trình các môn học như tư tưởng Hồ Chí minh, triết học phương đông, lịch sử triết học, đạo đức học…
Thứ hai, phát huy vài trò của tổ chức Đoàn tại các nhà trường, thường xuyên tổ chức các buổi đi tham quan tại các nhà chùa để học hỏi kinh nghiệm sống, để nghe giảng đạo kèm theo đó là làm công tác từ thiện
Thứ ba, nêu gương người tốt việc tốt, những cá nhân điển hình tiêu biêu trong học tập và tu dưỡng đạo đức các thầy cô giáo phải thật sự nêu gương cho học sinh, sinh viên học tập và noi theo kể cả đức lẫn tài vì một tấm gương tốt còn hơn cả trăm bài diễn văn hay
Về phía xã hội: Xã hội nên quan tâm đến giới trẻ, tạo những cơ
hội cho họ, giúp họ sống theo chuẩn mực đạo đức của xã hội Và để làm được điều này thì:
Trang 10Trước hết là mở những lớp học về cách ứng xử trong cuộc sống trong các tổ chức đoàn thể và những giờ giảng đạo của các sư thầy trong chùa
Cần phải phối hợp chặt chẽ giữa nhà chùa, gia đình, nhà trường, và các cơ quan chức năng trong việc quản lý và giáo dục các em, kịp thời nhắc nhở và chấn chỉnh những hành vi sai trái của các em
Tiếp đó thông qua các phương tiện thông tin đại chúng có thể tuyên truyền và phản ảnh hai chiểu tình hình và thực trạng đạo đức của
xã hội, của giới trẻ để họ có cái nhìn nhiều chiều về bản thân kịp thời điều chính suy nghĩ và hành động Thông qua các nơi sinh hoạt công cộng như công viên, xe bus…có thể dán nhứng thông tin tuyên truyền nhằm giáo dục học sinh sinh viên Thiết nghĩ đây là một trong những biện pháp rất hiệu quả trong thời gian tới
Về phía bản thân: Phải khẳng định rằng sự nỗ lực cố gắng của
bản thân mỗi chúng ta sẽ là yếu tố quyết định tới việc hình thành nhân cách đạo đức lối sống và vốn hiểu biết về tư tưởng nhân văn, nhân đạo của phật giáo Mỗi chúng ta hãy sống đúng chuẩn mực đạo đức của con người, trau dồi, học hỏi những bài học trong cuộc sống về sự công bằng, bác ái với những người xung quanh và phải có quyết tâm muốn thay đổi chính bản thân mình Nên chăng phải học hỏi những tấm gương đạo đức của chủ tịch Hồ Chí Minh, của bàn bè và người thân xung quanh mình Hãy nghiên cứu và học tập một cách nghiêm túc và cầu thị, tìm hiểu và thấm nhuần tư tưởng của đạo phật nói chung và tư tưởng nhân văn, nhân đạo của phật giáo nói chung trong mỗi tiết học, giờ học hoặc các buổi nghe giảng đạo của các sư chủ trì ở các chùa và các tăng ny phật tử mỗi lần đi lễ chùa… Một việc nữa giới trẻ cần làm là trong mỗi lần đi lễ chùa phải chú ý quan sát hành động của mỗi người xung quanh, suy nghĩ về những việc mình làm xem đã phù hợp hay chưa để biết cách điều chỉnh hành vi của bản thân Trước khi đi chùa nên trang bị cho mình một vốn