Đề tài: MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY NHẠC LÝ VÀ TẬP ĐỌC NHẠC CÁC LỚP THAY SÁCH MÔN ÂM NHẠC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

Đối với giáo viên lâu nay giảng dạy về phần môn nhạc lý thường dạy theo phương pháp giảng giải hoặc thuyết trình. Phương pháp này nặng về định nghĩa, giải thích, mô tả các khái niệm, ký hiệu... ít xuất phát từ thực tiễn qua các thí dụ sinh động nhằm để cho học sinh nhận xét và rút ra kết luận, nắm bắt nội dung cần thiết. Đây chính là cách áp đặt kiến thức cho học sinh, làm cho học sinh nắm nội dung một cách thô thiển, thụ động.Bên cạnh đó việc giảng dạy phân môn Tập đọc nhạc còn ảnh hưởng nhiều của phương pháp học xướng âm của trường âm nhạc chuyên nghiệp, vì vậy quá trình lên lớp một tiết Tập đọc nhạc làm cho học sinh nặng nề, căng thẳng khi học. Một số em “sợ tiết Tập đọc nhạc”, làm cho tiết học kém hiệu quả, không có tính hấp dẫn, ít có tính thẩm mỹ, không phù hợp với mục tiêu dạy văn hóa âm nhạc ở trường phổ thông hiện nay

Đề tài:

MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY NHẠC LÝ VÀ TẬP ĐỌC NHẠC

CÁC LỚP THAY SÁCH MÔN ÂM NHẠC

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

I- ĐẶT VẤN ĐỀ.

Ở trường phổ thông hiện nay, môn âm nhạc cũng như các môn học khác đã được đưa vào chương trình giảng dạy chính thức và được coi trọng Tuy nhiên, giáo viên được phân công giảng dạy bộ môn này rất mỏng, đa số là giáo viên dạy kiêm nhiệm, dạy thêm cho đủ số tiết quy định

nên ít đươc quan tâm đúng mức Bên cạnh đó, việc đào tạo chuyên môn không đảm bảo, vì vậy dẫn đến việc giảng dạy môn âm nhạc còn kém hiệu

quả.

Đối với giáo viên lâu nay giảng dạy về phần môn nhạc lý thường dạy theo phương pháp giảng giải hoặc thuyết trình Phương pháp này nặng về định nghĩa, giải thích, mô tả các khái niệm, ký hiệu ít xuất phát từ thực tiễn qua các thí dụ sinh động nhằm để cho học sinh nhận xét và rút ra kết

luận, nắm bắt nội dung cần thiết Đây chính là cách áp đặt kiến thức cho học sinh, làm cho học sinh nắm nội dung một cách thô thiển, thụ động.

Bên cạnh đó việc giảng dạy phân môn Tập đọc nhạc còn ảnh hưởng

nhiều của phương pháp học xướng âm của trường âm nhạc chuyên nghiệp,

vì vậy quá trình lên lớp một tiết Tập đọc nhạc làm cho học sinh nặng nề, căng thẳng khi học Một số em “sợ tiết Tập đọc nhạc”, làm cho tiết học kém hiệu quả, không có tính hấp dẫn, ít có tính thẩm mỹ, không phù hợp với mục tiêu dạy văn hóa âm nhạc ở trường phổ thông hiện nay

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:

1/ Về phân môn Nhạc lý:

Về nhạc lý, khi giảng dạy tiết học này, người thầy giáo phải nhớ rằng

không nhất thiết dùng các định nghĩa đầy đủ để mô tả khái niệm và ký hiệu

mà phải quán triệt các nguyên tắc sau:

a) Nguyên tắc 1: “Từ thực hành để rút ra lý thuyết”

Đây là nguyên tắc chung không những ở môn Âm nhạc mà các môn học khác như Văn, Toán, Lý cũng đã tuân thủ Nguyên tắc này đòi hỏi giáo viên cho học sinh nắm được nội dung thông qua một số công việc như nghe, quan sát, cảm nhận, thực hành và cuối cùng rút ra kết luận chính xác

Ví dụ : Muốn dạy tiết nhạc lý 44 lớp 7 (tiết 5):

Giáo viên cho học sinh nghe một số tác phẩm trong và ngoài sách giáo khoa về nhịp 44 (đàn, băng đĩa ), cụ thể như bài “Ánh trăng” (TĐN

số 2-lớp 7)

- Sau đó cho các em đọc và gõ phách 1, 2, 3, 4 theo tiết tấu của bài Hoặc các em gõ theo đàn do giáo viên điều khiển (hoặc thâu băng, đĩa )

- Làm như vậy một vài lần, học sinh sẽ nhận ra số phách trong nhịp

4

4 gồm có 4 phách

- Tiếp theo, muốn cho các em hiểu rõ về tính chất nhịp 44, giáo viên đàn (hoặc mở băng, đĩa) và cho các em nghe bài “Quốc ca” đã học lớp 6 (tiết 1) để các em cảm nhận được tính chất trang nghiêm của bài Cũng có thể cho các em nghe đoạn trích bài “Em là bông hồng nhỏ” (Trịnh Công Sơn) hoặc bài “Mùa xuân về” (Phan Trần Bảng), “Mái trường mến yêu” (Lê Quốc Thắng) để các em cảm nhận được tính chất trang nghiêm, trữ tình, trong sáng trong các bài hát nhịp 44

- Cuối cùng giáo viên đứng cùng chiều với học sinh, vừa cho học sinh nghe đoạn trích, vừa xem cách đánh nhịp 44 của thầy, và theo hình vẽ các em sẽ thực hành đánh nhịp 44 một cách thành thạo ngay tại lớp

b) Nguyên tắc 2: “Lấy cái biết rồi để dạy cái chưa biết”

Nguyên tắc nói trên yêu cầu giáo viên không cần đưa ra kiến thức mới hoặc những ví dụ mới làm cho học sinh khó cảm nhận Khi dạy nhạc

lý, giáo viên nên đưa các ví dụ được trích từ kiến thức cũ Kiến thức đã học nhưng có liên quan đến kiến thức đang học Như vậy giúp các em dễ hiểu

hơn và chúng ta lại làm thêm đươc một việc nữa: khắc sâu kiến thức cho

học sinh.

Ví dụ sau khi đã nắm đươc khái niệm về nhịp 44, giáo viên cho ví dụ ngay từ một tiết nhạc nhỏ của bài “Ánh trăng” hoặc “Mái trường mến yêu”

mà trước đó các em đã được học hát Đồng thời thể hiện đươc “tích hợp liên môn” trong dạy nhạc

Ví dụ 1:

Ví dụ 2

2/ Về Tập đọc nhạc:

a) Tập đọc nhạc ở trường phổ thông là một môn học khó Dạy Tập

đọc nhạc là nhằm giải mã các ký hiệu ghi chép nhạc thành âm thanh.

Muốn dạy tập đọc nhạc tốt, giáo viên phải dành nhiều thời gian cho học sinh thực hành, để học sinh đươc nhìn, được nghe và được luyện tập Vì vậy giáo viên không nên đặt ra mục tiêu quá cao như ở trường âm nhạc

chuyên nghiệp Cụ thể là giáo viên không thể đòi hỏi học sinh đọc đúng

thanh mẫu từng âm, mà chỉ cần đúng tương quan cao độ giữa các âm là đạt yêu cầu Do đó khi dạy một bài Tập đọc nhạc không thích hợp với tầm

cử giọng của học sinh, giáo viên nên dịch giọng bằng sự thay đổi cao độ

mà vẫn giữ nguyên tên nốt nhạc trên dòng kẻ đó

Ví dụ 1: Dạy tập đọc nhạc số 1: “Chiếc đèn Ông sao” lớp 8:

+ Nguyên bài là giọng Đô trưởng Nốt thấp nhất: Mi, nốt cao nhất: Mí

+ Khi dạy, giáo viên dịch giọng bằng cách - 2 để vừa tầm cữ giọng học sinh nhưng vẫn giữ nguyên giọng C dur không đổi trong đàn; nhưng dịch thấp một quãng (Đô  bsi), bài hát sẽ ở giọng Sib trưởng

Ví dụ 2: Khi dạy TĐN số 8 “Chú chim nhỏ dễ thương” lớp 7

+ Nguyên bài là giọng C dur (Đô trưởng) Bài có nốt thấp nhất: Sòl, nốt cao nhất: La

+ Khi dạy, để vừa tầm cữ giọng học sinh, giáo viên nên +3 để thay đổi từ C trưởng lên 1 quãng 3: Mib trưởng (C  Eb)

b) Khi dạy tập đọc nhạc, giáo viên nhất thiết không được bắt học

sinh phải tự hình dung ra cao độ, tiết tấu, mà dạy TĐN phải thông qua âm

thanh của tiếng đàn làm mẫu và sự hướng dẫn của thầy giáo Ở đây phải

hiểu rằng: Tập đọc nhạc chính là hát bằng tên nốt nhạc chứ không phải là

“đọc lên nốt nhạc như nói” Vì vậy một tiết TĐN phải đi theo một tiến

trình dạy học như sau:

- Bài TĐN phải được giáo viên ghi trước ra ở bảng phụ trước khi

dạy Khi lên lên lớp, giáo viên chỉ giới thiệu ngắn gọn về tác giả, nội dung

và dành thời gian để các em được nhìn, nghe và luyện tập thông qua bảng phụ, vừa hấp dẫn vừa đỡ tốn thời gian

- Tiếp theo, giáo viên đưa ra một số câu hỏi giúp học sinh nhận xét

về cao độ, về trường độ và một số ký hiệu khác thường gặp trong bài Cụ thể:

+ Nêu tên các nốt nhạc từ thấp đến cao trong bài TĐN (cao độ)

+ Xác định các loại hình nốt trong bài (trường độ)

+ Phát hiện một số ký hiệu có trong bài: dấu lặng, chấm dôi, quay lại, dấu luyến

+ Nêu số chỉ nhịp, nhịp lấy đà để gõ đúng tiết tấu

+ Nắm vững và ghi ra âm hình tiết tấu chủ đạo của bài

Ví dụ: TĐN số 4 (lớp 6)

+ Về cao độ: có các nốt đồ, rê, mi, pha, son, la, si

+ Về trường độ: các nốt móc đơn liên tiếp: iq iq iq iq

+ Ký hiệu: nốt móc đơn đứng trước lặng đơn tạo thành 1 phách

+ Hình tiết tấu cần ghi nhớ:

24 iq iq iq iq iq iq q e

- Sau đó giáo viên đàn thang âm các nốt trong bài Tùy nội dung của bài, giáo viên có thể đàn ra 7 âm, nếu bài mang sắc thái dân tộc thì chỉ đàn

5 âm

Ví dụ: TĐN số 6 “Xuân về trên bản” (lớp 7), thang 5 âm, giọng la

mol.

- Tiếp theo, cho các em luyện đọc thang âm trên Khi cho học sinh luyện đọc, nhất thiết phải đọc theo đàn từ hướng đi lên - đi xuống- đọc theo gam, trục

Ví dụ: + La-si-đô-rê-mi-pha-son (la) và ngược lại

+ La-đô-mi - Mi-đô-la - La-đô-mi -sol-la

- Sau đó là phần luyện tập tiết tấu Ở phần này, giáo viên phải đọc mẫu kèm theo gõ mẫu 2-3 lần, vừa đọc hình nốt, vừa gõ tiết tấu, rồi mới cho các em gõ tiết tấu chủ đạo của bài Khi đã hoàn chỉnh, giáo viên mới cho học sinh đọc bằng âm tiết tấu Vừa đọc, vừa gõ sẽ gây cho học sinh

hứng khởi học tập và đó là lúc thực hiện công việc “vỡ trường độ của

bài”.

Ví dụ: TĐN số 4 (lớp 7) “Mùa xuân về”

C q q h q q h q e q q q q h + Miệng đọc: đen đen trắng, đen đen trắng, đen dôi đơn đen đen đen đen trắng

+ Tay gõ phách: x x x x x x x x x x x x x

x

- Tiếp theo là phần luyện tập Trong khi luyện tập có thể tập cả lớp,

tập theo tổ,nhóm, cá nhân Đến khi hoàn chỉnh tiết tấu, giáo viên có thể đổi

sang gõ phách nhịp

- Sau đó giáo viên đếm bài TĐN 1 lần, không mở tiết tấu, chỉ đàn giai điệu cho học sinh nghe và các em tự hình dung cao độ, trường độ, sắc thái

- Giáo viên chia bài TĐN thành nhiều tiết nhạc, cho các em đọc và

gõ theo từng tiết nhạc trên

Ví dụ: TĐN số 4 “Mùa xuân về” (lớp 7)

+ Tiết nhạc 1+2: Boong bính boong

+ Tiết nhạc 2+3: Binh bùng binh.

+ Tiết nhạc 3+4+5: Chiêng trống đang hòa vang lừng vang

- Khi đọc phải theo lối móc xích Đọc đúng, đạt tiết tấu nhạc 1 đến 2,

3, Nếu xong một câu nhạc có thể cho các em đọc lại vài lần cho thuộc trước khi sang câu kế tiếp

Ví dụ: - 1+2+3

- 3+4+5

- 1+2+3+4+5 (3-5 lần) sau đó tiếp 5+6

6+7 7+8+9 trở lại 1 và toàn bài nhạc

- Chú ý khi đọc nhạc, không đọc suông mà phải như tập hát, nghĩa là

phải đúng trường độ và đúng cao độ Tránh đọc bằng bằng, không lên không xuống (không có cao độ)

- Nếu tiết nhạc sau giống tiết nhạc trước về tiết tấu, giai điệu thì nên

để học sinh đọc trước, giáo viên chỉnh lý, tránh dạy lặp lại mất thời gian

và sẽ không phát huy được tính tích cực học tập của các em

Ví dụ: Tiết nhạc 9+10+11 bài TĐN “Mùa xuân về” lớp 7 hoàn toàn giống tiết nhạc 3+4+5 ở trước Vì vậy nên cho học sinh đọc, sau đó giáo viên bổ sung và cho học sinh đọc tiếp cả bài

- Để nâng cao tập đọc nhạc, khi đã đọc xong cả bài, giáo viên nên

cho học sinh vừa đọc vừa gõ theo phách, sau đó vừa đọc vừa đánh nhịp

bằng tay

- Khi đã hoàn chỉnh mới cho các em ghép lời ca vào giai điệu bài TĐN Lúc này giáo viên đánh đàn giai điệu, học sinh vừa hát lời, vừa đánh

nhịp.

- Sau khi các em đã đọc hoàn chỉnh về âm hình tiết tấu lời ca, giai điệu, đồng thời với việc gõ theo phách, đánh nhịp , giáo viên tiến hành

cho các em luyện tập củng cố Đây là giai đoạn rèn luyện kỹ năng, giúp

cho học sinh có thể thuộc bài TĐN ngay tại lớp Cách tiến hành các bước

rèn luyện kỹ năng như sau:

+ Rèn luyện theo nhóm, theo tổ, theo bàn, theo cặp, cá nhân

+ Có thể chia lớp thành 2 nhóm: mỗi bên một nhóm Sau đó cho 1 nhóm đọc nhạc, 1 nhóm đồng thời hát lời (hoặc hát sau khi đọc mẫu tiết nhạc) Và tiếp theo đổi lại nhóm 1 hát lời, nhóm 2 đọc nhạc

Ví dụ : TĐN số 3 lớp 6 “Thật là hay”

24 e e q e e q e e e e h + Nhóm 1 đọc: đơn đơn đen đơn đơn đen, đơn đơn đơn đơn trắng + Nhóm 2 đọc: Nghe véo von trong vòm cây họa mi với chim oanh hoặc: + Nhóm 1: sol la sol, sol mi sol, đồ mi la sol sol

+ Nhóm 2: Nghe véo von trong vòm cây họa mi với chim oanh

* Đọc hát đuổi nhau: Nhóm 1 hát y như bài, nhóm 2 vào sau 1-2 nhịp

Ví dụ: TĐN số 6 “Xuân về trên bản” lớp 7 + Nhóm 1: Nhịp nhàng cành hoa gió đưa lời ca

+ Nhóm 2: x x x nhịp nhàng cành hoa gió

* Đọc, hát kết hợp gõ theo phách, gõ theo nhịp

* Để khắc sâu kiến thức và tạo hứng thú trong học TĐN, giáo viên

cần tổ chức nhiều loại hình trò chơi âm nhạc phong phú, cụ thể như:

- Giáo viên đàn bất kỳ 1 tiết nhạc nào trong bài TĐN mà các em đã

học, học sinh lắng nghe và lặp lại bằng cách đọc nhạc hoặc hát lời ca.

- Có thể chia lớp thành tổ, nhóm và cho các tổ, nhóm thi hát đối đáp

nhau.

Ví dụ: Nhóm 1: Hát nốt nhạc tiết nhạc 1, 2, 3

Nhóm 2: Hát tiếp tiết nhạc 4, 5, 6 Hoặc nhóm 1 hát nốt nhạc, nhóm 2 hát lời ca

- Về cá nhân, giáo viên có thể tổ chức cho các em tập ghi âm tiết tấu.

Cụ thể: giáo viên gõ phách từng tiết tấu từ ngắn đến dài, học sinh lắng nghe và ghi tiết tấu ra giấy hoặc bảng con

* Chú ý: Giáo viên chỉ đưa ra những tiết nhạc trong cái bài đã học trong

chương trình, không đưa ra bài khó, lạ, làm cho học sinh khó nhận ra và chăm học, sau

đó giáo viên sửa ngay tại chỗ

Đồng thời

Đồng thời

- Ngoài ra, còn có thể tập luyện cao độ trên khuông: thủ pháp này đòi

hỏi học sinh cùng một lúc thực hiện 2 kỹ năng: nhận biết nốt nhạc và đọc đúng các cao độ Việc làm như sau:

+ Giáo viên chọn âm sol làm âm trung bình, từ đó cho học sinh đọc

kỹ các âm trụ (ổn định) bậc I, III, V Sau đó giáo viên đàn một số âm để học sinh nhận ra và đọc lại

(âm ổn định Sol) âm liền bậc: sol la son pha

(âm ổn định Sol) âm cách bậc: sol đô son rê son đồ

- Tiếp theo giáo viên cho học sinh ghi âm cao độ (hay gọi là ký âm).

Đây là phương pháp tốt nhất để luyện tai nghe cho học sinh và hỗ trợ đắc lực cho việc TĐN Cách làm: giáo viên đàn một vài nốt nhạc, học sinh nghe và ghi âm (từ ít đến nhiều, đơn giản đến phức tạp)

Ví dụ: cho ghi 1, 2 âm, rồi 3-5 âm, ghi âm liền bậc, rồi ghi âm cách bậc

- Cuối cùng là phần hướng dẫn hoàn chỉnh bài TĐN

Để đọc đươc bài TĐN, học sinh cùng một lúc phải thể hiện 3 kỹ năng: nhận biết nốt trên khuông, đọc cao độ, đọc trường độ (tiết tấu) Người thầy phải gợi ý, dẫn dắt cho học sinh giải quyết từng kỹ năng một trước khi phối hợp 3 kỹ năng Từ đó giáo viên dạy từ thực hành rút ra lý thuyết có liên quan đến bài Đây là yếu tố quan trọng và quyết định trong việc đổi mới phương pháp TĐN Khi học sinh đã đọc được bài, giáo viên hướng dẫn cho học sinh thể hiện đúng tính chất, sắc thái của bài (có sử dụng đàn phím hợp lý)

Ngoài ra đối với bài TĐN được trích từ nước ngoài, giáo viên hướng dẫn cho các em về nhà tự đặt lời mới theo chủ đề tự chọn để kích thích khả năng sáng tạo văn học nghệ thuật của tuổi thơ

Một điều cần lưu ý: Khi dạy, giáo viên không nhất thiết kiểm tra cho điểm vào đầu giờ mà có thể cho điểm đan xen trong giờ học Nên cho điểm học sinh trong bước tổng kết, củng cố bài Làm như vậy là bắt buộc học

sinh phải tập trung tư tưởng, chú ý theo dõi, làm việc liên tục trong suốt giờ học Tiết học lúc nào cũng phải hấp dẫn học sinh bằng nhiều biện pháp tích cực, luôn luôn lấy học sinh làm trung tâm và lôi cuốn nhiều học sinh cùng nỗ lực làm việc

III CHUYỂN BIẾN VÀ KẾT QUẢ:

Để đạt được kết quả mong muốn thật không đơn giản Ngay từ ban đầu, khi chưa quen, các em thực hiện rất khó Kinh nghiệm cho thấy, muốn các em làm tốt, giáo viên phải biết dựa vào một số học sinh giỏi, khá làm nòng cốt và phát huy hết mức tối đa để các em trên dìu dắt các em còn yếu kém, dẫn đến lớp học sẽ đạt hiệu quả hơn

Với kinh nghiệm đó, năm đầu tiên số lượng học sinh giỏi, khá chỉ đạt 40%, còn lại là mức Đạt Bước sang năm thứ hai, năm thực hiện thay sách lớp 7, năm thứ ba thay sách lớp 8 và cho đến nay đã đươc tiến triển vượt bậc Số học sinh giỏi, khá chiếm tỷ lệ trên 60%, số lượng chưa đạt không còn Việc học nhạc lý và TĐN không còn là nặng nề, khô cứng đối với các

em nữa Giờ học gây giờ không còn sợ sệt khi các em học TĐN mà trái lại các em thích thú, hăng hái, mong chờ cho đến tiết học âm nhạc Từ lớp 6 đến lớp 9, hễ đến tiết học nhạc là vang lên tiếng gõ thanh phách, tiếng đọc nhạc, tiếng đàn phím điện tử, những tràng vỗ tay, những động tác múa phụ họa thật là vui tươi, khí thế, xua tan mọi mệt nhọc, âu lo trên gương mặt các em học sinh

IV- BÀI HỌC KINH NGHIỆM.

Tóm lại, muốn một tiết nhạc lý, tập đọc nhạc đạt hiệu quả, học sinh hứng thú học tập, cần phải chú ý các yêu cầu tối thiểu sau:

- Lấy phương châm: Dẫn dắt các em đi từ cái dễ đến cái khó, từ thực hành để rút ra lý thuyết, lấy cái biết rồi để dạy cái chưa biết

- Giáo viên phải lấy học sinh làm trung tâm, lôi cuốn nhiều học sinh vào hoạt động xây dựng bài bằng nhiều phương pháp nghệ thuật sinh động, hấp dẫn Tổ chức nhiều hình thức thi đua: cá nhân, nhóm, tổ, đôi bạn để làm cho học sinh tích cực hoạt động trong suốt giờ học

- Không nhất thiết đi đúng tuần tự 5 bước lên lớp như các môn học khác, mà phải làm sao các bước hoạt động cần phải nhịp nhàng, uyển chuyển, học sinh chủ động hào hứng học tập là được

- Tuyệt đối không được dạy chay, đọc chép tràn lan, biến giờ âm nhạc thành giờ dạy chính tả nhạt nhẽo, khô cứng, thiếu tác dụng thẩm mỹ

- Cuối cùng là phần chuẩn bị chu đáo các phương tiện dạy học như đàn, thanh phách, bảng phụ, băng đĩa, tranh ảnh, tài liệu Ngoài ra, người thầy dạy âm nhạc lúc nào cũng trang bị đầy đủ kiến thức âm nhạc và có ý thức luôn tìm tòi, học hỏi, sưu tầm tài liệu để nâng cao năng lực giảng dạy và luôn trau dồi tay nghề mỗi ngày càng thêm vững vàng hầu đem lại cho học sinh niềm tin và giá trị tinh thần to lớn của chính mình về thiên chức mà cấp trên đã giao phó