Định hướng và những chính sách cơ bản để phát triển du lịch việt nam đến năm 2010 luận án tiến sĩ

Nganh du lich da dong g6p m9t phffn ra't IOn vao thanh qua phat tri~n kinh te' cua cac qu6c gia nay.. B6 la nhung di~u tran trCJ, thoi thuc chung toi m~nh d~n chQn d~ tai "Bjnh hztfJng v

TRUONG D~I HQC KINH TE THANH PHO HO CHi MINH

*********

Nguoi huang d~n khoa h9c :- TS NGUYEN VAN LUAN

- TS E>AO DUY HUAN

THANH PHO HO CHI MINH-NAM 2001

L(H CAM DOAN

Toi xin cam doan day la cong trlnh nghien cuu cua rieng tOi Cac s61i~u, ke't qua neu trong lu~n an Ia trung thljc va chua tung du'QC ai cong b6 trong ba't ky cong trlnh nao khac

Tac gia

? ~

6

6 CHu'dNG 1:

Vi tri-vai tro cua nganh du lich trong cd d{u kinh t€

Vai tro cua du lich trong linh vl;t'c van h6a-xa hoi Vai tro, tac dong cua du lich trong n€n kinh t€ to~m cffu h6a hi~n nay

qu6c gia

CHu'dNG 2: THl)'C TRANG VE Sl)' PHA T TRIEN NGANH DU LJCH 67

vreT NAM TfiOI GIAN QUA

2.2.2 Thl;t'c tr:;tng du lich Vi~t Nam tu 1976 de'n 1989 90 2.2.3 Thl;t'c tr:;tng du lich Vi~t Nam tu niim 1990 de'n nay 93 2.3 NHUNG THANH c6NG, HAN CHE, vA MAu THUAN PHAT 105

SINH TRONG QUA TRINH PHA T TRIEN DU LJCH VI~T NAM

NHUNG NAM QUA

cHlfdNG 3: BJNH HlJONG v A cAc cHfNH sAcH BE PHAT · 128

3.1.2 Quan di€m, ffi\lC tieu cfin quan tri~t trohg djnh htiong va 142

cac chinh sach phat tri€n du lich Vi~t Nam de'n niirh 2010 3.1.3 Binh httong phat tri€n du lich Vi~t Nam de'n nam 2010 147

3.1.4 Dlf bao nhung chi tieu pha'n da'u trong qua trlnh thlfc hi~n 160

djnh httdng va ca~ chinh sach phat tri€n du lich V~t Nain de'n nam 2010

3.2.5 Kich thich nhu cfiu du lich trongtoan xa hQi ·

3.3 KIEN NGHJ E>OI VOl NGANH DU LJCH

Khuye'n khich phat tri€n san phffm moi-d()c dao Bffy m~nh vi~c xuc tie'n-tuyen truy€n-quang ba du lich

Vi~tNam tren thi trtiong trong va ngoainttoc B6 ·sung kinh phi va dff.y m~nh nghien ctl'u khoa h9c v€ du lich

Thanh l~p Quy · trung tu di san thien nhien,· di tich lich sll'

va van h6a s.~P xe'p l~i h~: tho'ng t6 chtl'c kinh doanh du ljch

193

195

198

199

A ? K

CHu'dNG 1

Bang 1-2 Co ca'u nganh trong GDP cua m()t scf qucfc gia tieu bi8u 22

Bang 1-3 Co ca'u cac nganh ca'p 2 trong nganh Dich Vv 24

Bang 1-4 Mile d6ng g6p tn!c tie"p cua du lich trong GDP m()t scf qucfc 25

gia nam 1992 Bang 1-5 Hi~u qua scf nhan cua doan thu du lich va su dvng lao 32

d()ng

Bang 1-8 Danh sach 25 qucfc gia phat tri8n du lich mqnh nha't gioi 41

va cac chi tieu v~ do thi h6a, pha t tri8n kinh te"

Bang 1-9 Tcfc d() tang tnidng du khach va thu nh~p du lich qucfc te" 48

Bang 1-10 Scf du khach va thu nh~p du lich qucfc te" phan theo khu 48

vlfc nh~n khach trong giai doqn 1980-1998 Bang 1-11 Tinh hinh du lich qucfc te" khu vlfc Dong A-Thai Binh 51

du'ong giai doqn 92-98, chia theo cac ti8u vung Bang 1-12 Nhfi'ng qucfc gia va Hinh th6 phat tri8n du lich mqnh trong 52

vung Dong A - Thai Binh du'ong, 1990-1998 Bang 1-13 Du khach qucfc te" xua't phat tu khu vlfc DA-TBD 53

CHu'dNG 2 Bang 2-1 Scfkhach sqn va s6 phong ngu tqi SaiGon tu 1961-1974 89

Bang 2-2 scf du khach qucfc te" de"n SaiGon tu 1962- 1972 90

Bang 2-3 Scf du khach qu6c te" de"n Vi~t Nam tu 1986-1989 92

Bang 2-4 Du khach qu6c t€ de"n phan theo qucfc gia 99

Bang 2-5 Dong A-TBD: Thi ph~n DK de"n va TN tu du lich qu6c t€ 100

chia theo tung qucfc gia, 1992-1996 Bang 2-6 Chi tieu cua Du Khach qucfc te" tqi vung Dong A-TBD 101

Bang 2-7 Scf doanh nghi~p khach Sqn- nha hang- du lich va dich 104

vv tren ca nu'oc de"n 31-12-1997 Bang 2-8 Lao d()ng phan theo cac nganh kinh te" cua VN, 1995-1997 104

Bang 2-9 Ke't qua kinh doanh du lich giai do(;ln 1990-2000 106 Bang 2-10 T6ng san phffm trong nu'oc cua Vi~t Nam (1995-1998) 107 Bang 2-11 Cd ca' u v6n d~ u tu' thoi ky 1996 - 2000 121

CHu'dNG 3 Bang 3-1 Slf chuy~n dich cd ca'u kinh te' va GDP cua Vi~t Nam de'n 129

nam 2020 Bang 3-2 Muc tang tru'dng GDP the' gioi hang nam thoi ky 1991- 132

1997 va dlf bao de'n nam 2007 Bang 3-3 Dlf bao t6c d9 tang tru'ong GDP binh quan d~u nguoi t(;li 135

m9t s6 nu'oc khu vlfc Chau A- Thai Binh du'dng de'n nam 2010

Bang 3-4 Xu hu'ong phat tri~n cua thi tru'ong du khach qu6c te' toan 136

c~ u de'n nam 2020 Bang 3-5 Tu'dng quan cac ngu6n llfc giii'a ba vung du Jich 153 Bang 3-6 Vi~t Nam: Dlf bao tinh hinh du lich qu6c te' tu 2001 - 160

2005 Bang 3-7 Vi~t Nam: Dlf bao tinh hinh du lich qu6c te' tu 2006- 2010 161 Bang 3-8 Vi~t Nam: Dlf bao thi ph~n du khach qu6c te' de'n nam 162

2010 Bang 3-9 Vi~t Nam: Dlf bao nhu c~u phong khach s(;ln tieu chucfn 163

qu6c te' giai do(;ln 2001-2010 Bang 3-10 Vi~t Nam: Dlf bao s6lao d9ng tang them trong linh vlfc 165

Du lich qu6c te' tu 2001-2010 Bang 3-11 Vi~t Nam: Dlf bao du khach va doanh thu du lich n9i dia 166

tu 2001-2oo5 Bang 3-12 Vi~t Nam: Dt! bao du khach va doanh thu du lich n9i dia 166

tu 2006-201 o Bang 3-13 Dlf bao nhu c~u phong ngu va lao d9ng phat sinh trong 167

linh vlfc du lich n9i dia tu 2001-2010 Bang 3-14 Vi~t Nam:Dlf bao t6ng hQp hi~u qua KT-XH do phat tri~n 169

Du lich de'n nam 2010

Lu'u d6 chi tieu du lich trong rna hlnh m()t n~n kinh t€ don gian

Lttu d6 tai chi tieu

So d6 t6 chile B() may

Du khach qu6c t€ va du khach n()i dj·a giai doqn 1990-1999

Dlf bao tlnh hlnh du khach Qu6c t€ va xu hu'ong cua du khach

de'n vung DA- TBD

139

1

-? ~ MODAU

1 Tinh cap thiet cua dl titi va m(IC dich nghien CUu

Sau chie'n tranh the' gidi lffn thu 2 - nha't la tu cu6i th~p nien 50 trCJ di da c6 · slf bung n6 v~ du lich tren ph~m vi toan cffu Vai tro, vi tri cua du lich trong cd ca'u kinh te'- xa h9i cua ta't ca cac qu6c gia tren the' gioi ngay cang du'qc kh~ng dinh

B~c bi~t d6i voi cac nu'oc moi cong nghi~p h6a (J chau A thi du lich, dffu tu', va xua't kh§u du'qc coi la ba nganh kinh te' miii nhQn, trong d6 du lich du'qc coi Ia

nganh mang tinh cha't d9t pha - mCJ du'ong cho cac nganh khac phat tri~n theo Nganh du lich da dong g6p m9t phffn ra't IOn vao thanh qua phat tri~n kinh te' cua cac qu6c gia nay

T~i Vi~t Nam, k~ tu khi Bang va Nha nu'oc thlfc hi~n chu trudng mCJ cii'a, d6i moi kinh te' d~ hoa nh~p vao CQng d6ng qu6c te' d6ng thoi ap dl;lng h~ thO'ng tai khoan qu6c gia SNA d~ xac dinh t6ng san ph§m xa hQi, thi vai tro cua nganh djch V\1

-n6i chung va du lich -n6i rieng ngay cang giu vi tri quan trQng trong slf phat tri~n kinh te' cua qu6c gia Tuy nhien, trong thlfc te' vi~c dffu tu' nghien cU'u xay dl;l'ng mQt chie'n lu'qc phat tri~n du ljch dai h~n ra sao, phat tri~n san ph§m du lich d~c thu cua Vi~t Nam nhu' the' nao d~ c6 th~ thu hut va tai thu hut duqc du khach thi vfin con Ia va'n d~ dang du'qc nghien cU'u Vi~t Nam du'qc xem la c6 tai nguyen du lich phong phu nhu'J)g t~i sao sau hdn mu'oi nam d6i moi nganh du lich vfin chu'a ca't canh du'qc? Bau

Ia nhung mau thufin, thach thuc? Lam the' nao giai quye't nhung mau thufin d6 d~ thuc d§y nganh du ljch phat tri~n? B6 la nhung di~u tran trCJ, thoi thuc chung toi m~nh d~n chQn d~ tai "Bjnh hztfJng va nhilng chinh sach cd blm di phat triin nganh du ljch Vi~t Nam den niim 2010" d~ nghien cU'u

Day la m9t d~ tai c6 y ngh1a ly lu~n va thttc ti~n ca'p thie't hi~n nay, khi dgt nu'oc phai dlfa vao n9i llfc d~ phat tri~n la chu ye'u Kinh nghi~m tren the' gioi trong thoi gian qua cho tha'y chinh sach phat tri~n du ljch la m9t trong nhung ye'u t6 c6

anh hu'CJng kha Ion de'n t6c d9 phat tri~n kinh te' cua cac qu6c gia Vi v~y, ne'u khong nh~n thuc ro vai tro - tffm quan trQng cua nganh du lich cfing nhu' tac d9ng

day chuy~n cua n6 d6i vdi n~n kinh te' thl khong th@ kjp thai d~ ra nhtl'ng chinh sach va gifti phap dung d:in d@ dgy m(;lnh ho(;lt d()ng du ljch Ngu'<Jc l(;li, ne'u khong nh~n ra nhtl'ng h(;ln che', kh6 khan, d~c bi~t la nhtl'ng mau thuftn dang can trd qua trlnh phat tri@n du ljch cfing se dftn de'n vi~c duy trl, ho~c vo tlnh t(;lo ra, nhtl'ng chinh sach klm ham Slf phat tri@n cua nganh du ljch; va tfft nhien di~u d6 Se tac d(}ng bfft l<Ji de'n cac nganh san xufft, kinh doanh, dich Vl,l khac CO lien quan de'n du lich trong n~n kinh te'

2 Do1 tli(Jng va ph{lm vi nghien CUu

Nh~n thuc du'qc tffm quan tn;mg va tinh cffp thie't cua d~ tai nen dO'i tu'<Jng va ph(;lm vi nghien CUu cua lu~n an du'QC xac dinh la vffn d~ phat tri€n nganh du lich Vi~t Nam tu nay de'n nam 2010 Gidi h(;ln cua lu~n an Ia t~p trung phan tich nhtl'ng vffn d~ co ban v~ m~t ly lu~n d tffm vi mo; d~c bi~t la phan tich vi tri, vai tro, tac d()ng cua nganh du lich d6i vdi n~n kinh te'- xa h()i; m6i quan h~ gitl'a du ljch vdi cac nganh kinh te' khac; nhung nhan tO' anh hu'dng de'n qua trlnh phat tri€n du lich va nhung bai h9c kinh nghi~m rut ra tu thlfc tien phat tri€n du lich tren the' gidi; phan tich ngu6n llfc va thlfc tr(;lng cua Slf phat tri@n nganh du lich Vi~t N am qua cac giai d9an lich sll'; t6ng ke't nhung thanh cong, h(;ln che', va nhung mau thuftn phat sinh; so sanh - d6i chie'u vdi qua trlnh va kinh nghi~m phat tri@n du lich tren the' gidi va khu vlfc d€ rut ra nhung ke't lu~n lam co sd cho vi~c d~ xufft dinh hudng va nhung chinh sach co ban nh~m phat tri€n nganh du lich Vi~t N am

3 Tinh hinh nghien cllu co lien quan dtn di tai:

Tren the' gidi, vffn d~ du ljch va phat tri@n du lich tuy da du'<Jc quan tam nghien cliu nhu'ng chua r()ng rai cho nen de'n th~p nien 90 vftn chua du'<Jc nhln nh~n m()t each dung muc T(;li Vi~t Nam, vffn d~ du lich va phat tri@n nganh du lich ·chi mdi duqc d~t ra tu f>(;li h()i Bang toan qu6c lffn thu VI Cho de'n nay cfing da c6 m()t sO' cong trlnh chuyen khao v~ ho(;lt d()ng du ljch dudi cac khia c(;lnh khac nhau nhu':

Nghia, "Tam Ly hQc Du ljch" cua tac gia Nguyen Van Le, "Thj TruiJng Du ljch "

du }ich M9t s6 bai bao/t~p chi khac trong mtdc cling chi gidi h~n trong m()t s6 m~t cua ho~t d()ng du lich nhu nghien cU'u du lich dudi g6c d9 van h6a, ky thu~t quan tri

kinh doanh, ho~c thuffn tuy hi~u qua kinh t€; chua c6 slf nghien cll'u sau v~ vi tri, vai tro, va tffm quan trQng cua du lich - nha't la tac d()ng day chuy~n d6i vdi cac ngaJ?.h kinh t€ khac dudi g6c d9 kinh t€ chinh tfi

Cac cong trlnh tren da c6 nhfi'ng dong g6p gia tri v~ m~t khoa hQc va md ra hudng nghien cll'u mdi phil hqp vdi trao lttu phat tri~n cua thoi d~i M~c dffu v~y C1 Vi~t Nam, du lich vftn la m()t nganh con kha mdi me, vi~c tie'p tvc dffy m~nh nghien cll'u du ljch m9t each toan di~n dudi g6c d9 ly lu~n kinh t€ chinh trj xa h9i chu nghia d~ dua ra djnh hudng va nhfi'ng chinh s~ch nhftm phat tri~n nganh du ljch Vi~t N am trong thoi gian tdi Ia m()t va'n d~ thie't thlfc

4 Cd slllj luQ,n va phlidng phap nghien cuu cua luQ,n an

Trong qua trlnh nghien cU'u, lu~n an sli' dvng d6ng b9 nhi~u phuong phap, trong d6 quan trQng nha't la cac phuong phap duy v~t lich sli', sq sanh d6i chie'u, phan tich va t6ng hqp, h~ th6ng ca'u true, ljch sli' va logic, quy n~p va di~n djch, phudng phap trliu tuqng h6a khoa hQC tren n~n cua phuong phap duy V~t bi~n chung d~ nghien cuu tlnh hlnh phat tri~n du lich tren the' gidi va ho~t d()ng cua nganh du ljch Vi~t Nam Tu ke't qua nghien cU'u, lu~n an rut ra nhfi'ng ke't lu~n mang tinh ly lu~n va thlfc ti~n d~ lam co sd cho vi~c d~ xua't nhfi'ng chu truong, chinh sach, mang tinh djnh hudng chie'n luqc d6ng thoi d~ ra nhfi'ng bi~n phap mang tinh chie'n thu~t d~ phat tri~n nganh du lich Vi~t Nam

Lu~n an cling dqa tren n~n tangly lu~n cua Kinh t€ chinh trj hQc Mac-Lenin, tie'p thu - k€ thua c6 chQn lQC nhfi'ng thanh tlfu cua Kinh t€ hQC vi mo va vi mo cling nhu nhfi'ng ke't qua nghien cll'u cua tac gia trong va ngoai nude d~ lam sang to

vai tro, nhi~m Vl;l, t~m quan tn;mg cua nganh kinh te" du lich Nhung kie"n nghi cua Lu~n an du'<Jc trlnh bay dlfa tren cac quan di~m ddi moi cua Dang Cqng san Vi~t Narri, cac van ki~n D~i hqi Dang l~n thu VI, VII,VIII, Cu'cJng IInh xay dlfng da't nu'oc trong thoi ky qua dq len Chu nghia Xa h()i va dlf thao van ki~n D~i h()i Dang Cqng san Vi~t Nam l~n thu IX Cac quan di~m neu tren, nha't la chu tru'cJng cua Dang Cqng San Vi~t Nam v~ h~ thO'ng kinh te" md- h()i nh~p kinh te" voi khu vlfc

va the" gidi, .la can cu d~ phan tich, danh gia thlfc tr~ng nganh du lich Vi~t N am va d~ xua't nhung chinh sach- bi~n phap d~ phat tri~n nganh du lich de"n nam 2010

5 Nhilng dong gop mm cila luljn an

Qua Vi~C phan tich Va lu~n giai nhft'ng n()i dung da du'<JC XaC dinh CUa d~ tai, lu~n

an CO nhii'ng dong gop moi V~ m~t khoa hQC nhu' sau:

Thu nhift, thong qua vi~c t6ng ke"t va phan tich m()t each c6 h~ thO'ng ho~t dqng du lich, lu~n an da gop ph~n lam sang to them nhii'ng lu~n CU khoa hQC ca V~

ly lu~n va thlfc ti6n n()i dung ph~m tru du lich, nguyen nhan cua hi~n tu'<Jng bung n6

du lich tren the" gioi, Slf c~n thie"t khach quan cua vi~c hlnh thanh Va phat tri~n nganh

du lich duoi g6c d() phan tich kinh te" chinh tri

Thu hai, thong qua vi~c t6ng ke"t thlfc ti6n, so sanh - dO'i chie"u cac sO' li~u lich sil' v~ qua trlnh chuy~n dich ccJ ca'u kinh te" cu_a cac qu6c gia trong thoi gian ql:la

va XU hu'ong phat tri~n, lu~n an da lam sang to ccJ Sd ly lu~n va thlfc ti6n V~ tinh d5ng bie"n giua phat tri~n kinh te" voi phat tri~n cac nganh dich V\1 n6i Chung Va nganh du lich n6i rieng

Thu ba, tren ccJ sd phan tich thlfc tr~ng cua nganh du lich Vi~t Nam, t6ng ke"t nhung thanh qua d~t du'<Jc, lu~n an da lam sang to nhung h~n che"- kh6 khan cung nhu' nh~n di~n nhung mau thu~n - thach thuc dang t6n t~i trong qua trlnh phat tri~n du lich Vi~t Nam Lu~n an kh~ng dinh nhii'ng ccJ hqi moi d~ nganh du lich phat tri~n

Thu tzt, can cu vao bO'i canh qu6c te", tlnh hlnh trong nu'oc, ke"t qua nghien

cuu va dlf bao v~ slf phat tri~n cua nganh du lich tren the" gioi va d Vi~t Nam trong

5

-thoi gian tdi, lu~n an ch<;>n llfa va d~ xua't dinh hudng va nhung chinh sach - giai phap chu ye'u c6 co sd khoa h<;>c d€ phat tri€n nganh du lich Vi~t Nam tu nay de'n nam 2010, gop ph~n tich clfc vao stfnghi~p CNH-HDH dfft nu'oc

5 Bf/ CTJ,C lul)n an:

Ngoai ph~n md d~u, ke't lu~n, danh ffil;IC tai li~u tham khao va nhung phl;lll;lc; n9i dung chinh cua lu~n an g&m ba chu'ong, 3 8 bi€u bang s61i~u, 6 hlnh ve va d5 thi nhu' sau:

•!• Chu'ong 1 : Nhung co sd ly lu~n chung v~ Du lich,

•!• Chu'ong 2: Thlfc tr(;lng v~ slf phat tri€n nganh du lich Vi~t Nam thoi gian qua,

•!• Chu'ong 3: E>inh hu'ong va cac chinh sach d€ phat tri€n du lich Vi~tNam de'n nam 2010

Trong qua trlnh nghien cliu, lu~n an da sii' dl;lng nhi~u du li~u trong Nien giam Thefng ke Vi~t Nam, cac Bao cao hang nam cua T6ng Cl;IC Du lich, cac ke't qua di~u tra - khao cliu va tai li~u xua't ban cua WTO va WB, cling nhu' cac sach bao thu9c nhi~u ngu5n khac nhau, g&m 125 nhart d~ sach, t<;lp chi, ca Vi~t ngu 'va Anh ngu d€ minh h<;>a cho d~ tai

CHu'<:1NG 1 NHUNG C(j sa LY LU!.N CHUNG VE DU LJCH

1.1 TONG QUAN LY THUYET VE DU LlCH

1.1.1 Du ljch-Tourism Ia gi?

Theo th6ng ke ciia T6 chlic du Jich the' gioi, nam 1950 ca the' gioi moi chi c6

25 tri~u nguoi di du ljch ra nu'oc ngoai; nam 1999 da len toi 665 tri~u nguoi, voi t6c

d9 gia tang blnh quan gffn 7% m9t nam, xe'p vao lo~i cao nhftt so voi cac nganh kinh te' khac Nhfi'ng nam cu6i cung ciia the' ky 20, ben c~nh hang ty lu'<Jt nguoi di

du ljch trong mtoc hang nam, nhan lo~i chling kie'n cli m6i ngay c6 gffn hai tri~u lu'<Jt ngu'oi thu9c cac qu6c gia tren the' gioi di du ljch ra nu'oc ngoai b~ng nhung con du'ong khac nhau, b~ng nhung phu'dng ti~n, dip dQ, mvc dich ciia chuye'n di khac nhau Lu'<Jng du khach kh6ng 16 nay da chi tieu m9t s6 ti~n rat IOn vao n~n kinh te' the' gioi, t~o ra nhung giao djch kinh doanh tri gia hang ty do-la, va m9t nganh cong nghi~p moi voi ten g<;>i "nganh cong nghi~p khong kh6i II du'qc hlnh thanh d~ dap ling nhu diu ciia du khach V~y hi~n tu'qng du Jich va slf bung n6 du ljch tren toan the' giOi c6 nguyen nhan tu dau Di tim IOi giai cho cau hoi d6, chung ta c6 th~ tie'p c~n ban chfit ciia du ljch du'oi nhi~u g6c d9 khac nhau d~ hi~u r6 ho~t d9ng ciia nganh nay

1.1.1.1 Blm chtft cua du ljch

chinh vi~c trao d6i san phffm gifi'a CQng d6ng nay VOi CQng d6ng khac d~ dap ling nhu cffu ciia cu9c s6ng da bu9c con ngu'oi phai t~m thai roi khoi ndi cu' tru thu'ong xuyen d~ thlfc hi~n cu6c du hanh San xufit hang h6a ra doi da thuc dffy con ngu'oi thlfc hi~n nhung cu9c hanh trlnh ngay cang xa hdn £>6 la nhung chuye'n di xuyen h,IC dja tren con du'ong td Iva ciia cac thu'dng nhan thai trung c-6 ho~c cac CUQC vu'qt d~i dudng ciia cac nha hang hai nhu Vac-co do Gama, Crit-t6p Co-Long hay Ma-gien-Iang Ngoai vi~c huon ban, nguoi ta con nh~m tim hi~u-k4am pha nhfi'ng cai hay, cai

-7-l:;t (j ngoai c()ng d6ng - dja phu'ong mlnh sinh s6ng

Trong giai do:;tn dffu phat tri€n, chi c6 tffng Wp tren cua xa h()i mdi c6 du dieu ki~n thai gian va tien b:;tc d€ thoa man nhu cffu du ljch, vl v~y du ljch du'<Jc hi€u sai

la nhu cffu cao d(p cua gioi thu'<Jng lttu Cung voi tac d()ng cua each m:;tng cong ngh~ - khoa h9c ky thu~t va qua trlnh do thi h6a, kinh te' - xa h()i phat tri€n cao hdn, thu nh~p cua ngu'oi dan du'<Jc nang len, dan cu' t~p trung ve cac thanh thi voi khong gian ch~t hyp, khong khi bi o nhi~m, nhjp s6ng cong nghi~p b~n r()n da lam tang nhu cffu tlm ve voi khung dmh thien nhien khoang dang d€ hit thd khong khi trong lanh nh[im khoi phl,lC va tang Cu'ong SUC khoe; thu' gian, giai tri, ho~c chiem nghi~m nhii'ng gia trj van h6a - tinh thffn d€ nan~ cao kie'n thuc ve the' gioi chu.~g quanh Du ljch dffn dffn da trd thanh m()t nhu cffu ta"t ye'u - khach quan do'i voi m9i tffng Wp dan cu' trong xa h()i

hi~n tu'<Jng bung n6 du ljch ngay nay con do nhu cffu cua con ngu'oi ngay cang da d:;tng - phong phu, va du'<Jc nang len m()t tffm cao hon Du ljch khong chi dung l:;ti d nhu ·cffu and, di l:;ti, tham quan blnh thu'ong rna da c6 xu hu'ong di sau vao chuyen

de Vlle d6, khong it nha nghien cU'u cho da r[ing slf bung n6 du ljch hi~n nay m()t phffn la do Slf bung n6 ve illl,lC dich du ljch, Slf phat tri€n cac lo:;ti hlnh du ljch CO cha"t lu'<Jng cao g~n voi bao v~ moi tru'ong tl,l' nhien va xa h()i nhu': du ljch phieu lu'u

- m:;to hi€m, du ljch sinh thai, du ljch van h6a, Theo tho'ng ke cua WTO, ngo:;ti tru m{)t phffn du khach thlfc hi~n chuye'n di voi n'll,lC dich tie'p thj, kinh doanh, dffu tu', phffn Ion nhu cffu va illl,lC dich cua du khach la nghi du'ong, giai tri, kham pha, thu'dng thuc nhii'ng gia tri van h6a va tinh thffn ho~c canh quan thien nhien hffp dftn cua m6i vung, m6i qu6c gia, m6i tuy€n di€m rna hQ d€n

canh quan thien nhien nhu': nui d6i, hang d()ng, song ngoi, thac ghenh, bi€n xanh, cat tr~ng ho~c di tich ljch sil'- van h6a nhu': cung di~n, lang tffm, thanh quach, den-chua, dlnh - mi€u, nha tho, tu'<Jng dai, cong trlnh ki€n true n6i ti€ng, vi~n blto tang,

hay nhii'ng dia danh ghi d~rn dffu ffn cua ijch sii' N6i d8n du ijch la n6i d8n nhii'ng n6n van h6a da d~ng khac nhau cua cac c<)ng d5ng dfm cu', nhii'ng 16i s6ng, phong ~c, ~p quan, ffrn thlfc truy6n th6ng d~c s~c, cac hlnh thuc 1~ h<)i dan gian d<)c dao - hffp d~n; va n6i d8n

du ijch cling la n6i d8n cac hlnh thuc thu' dan, vui choi - gilti tri d~ ph1,1c h6i sue khoe Vl v~y, song song voi vi~c dftu tu' xay dt;tng nhii'ng co sb v~t chfft, cong trlnh van h6a ph1,1c v1,1

du khach, hftu h8't cac qu6c gia d6u dlfa vao nhfi'ng l<;ii th€, tinh d<)c dao - hffp d~n cua tai nguyen du ijch thien nhien va tai nguyen du ijch nhfm van san c6 cua m1nh d~ k8t h<;Jp phat tri~n du ijch

Slm phffrn du lich d~c tru'ng d~ ban cho du khach chinh la cac chuong trinh du lich B6 chu y8u Ia slf lien k8't nhung tai nguyen du lich thien nhien va tai nguyen du lich nhan van cling voi nhii'ng phu'ong ti~n tu'ong ling ph1,1c v1,1 khach du lich nhu' phu'ong ti~n v~n chuy~n, noi an, ch6n d, Nhu' v~y blm chfft ciia du ijch khong phai Ia

ho~t d<)ng rnua ban cac san phffrn tieu dung blnh thuong ho~c Ia rnua s~rn hang h6a don thuftn rna hftu h8't hang h6a rna du khach rnua s~rn Ia nhfi'ng "hang h6a tinh than"

mang tinh van h6a d<)c dao, khac 1~ tren th€ gioi Bi6u d6 n6i len ban chfft cua ho~t d<)ng du lich la chinh tlrn hi~u, kharn pha, thu'dng thuc nhii'ng san phffrn v~t chfft va tinh thftn rnang tinh nhan van rfft cao

•!• Tit g6c dq ltch sU:: C6 th~ coi cac cu<)c phieu lu'u ciia nhung nha tharn hi~rn hay nhil'ng ngu'oi c6 d~u 6c hi8'u ky, vi~c dong ru6i ciia cac hi~p sy giang h6, ho~t d<)ng ciia cac nha truy6n giao va thuong nhan duong dai tu xua da d~t n6n m6ng ban d~u cho du lich Tnli qua nhi6u phu'ong thuc san xufft, du lich d~n d~n mang n<)i dung kinh t€ r5 r~t Tuy nhien du lich chi thgc sg trd thanh rn<)t nganh kinh t€ khi xa h<)i phat tri~n d€n rn<)t trlnh d<) nhfft dinh v6 kinh t€- van h6a - khoa hQc ky thu~t, khi t~ng lOp dan cu' c6 thu nh~p dii d~ trang tnli cho nhu c~u du lich d~t d€n rn<)t dung lu'<;ing thi tntong dii IOn M~t khac, nguoi ta cling phiH c6 quy thoi gian nlnh r6i d~ thl,l'c hi~n chu'ong trlnh du lich

Bi~rn l~i lich sti' nguoi ta dmg nh~n ra t~rn quan trQng va rn6i lien h~ ch~t che gifi'a phong trao dffu tranh cu.a giai cffp cong nhan tren th€ giOi voi ho~t d<)ng du

lich r()ng IOn ngay nay Nho c6 phong trao dffu tranh cua giai cffp cong nhan rna nam 1848 Lu~t lao d()ng 10 giO (J Anh mdi du'<Jc ra doi, md du'ong cho m()t bu'dc tie'n xa hon m1'a (J Tan the' gidi vdi yeu cffu ngay lam vi~c 8 giO t~i D~i h()i cong nhan My h9p (J Ban-ti-mo (thang 8/1866) Tu chinh nhung quan h~ san xufft, phong trao cong nhan phat tri~n m()t each tlf phat (J hai ben bo D~i Tay du'ong da cung gi;ip nhau trong m()t ml;lc tieu chung la giam gio lao d()ng, tang thoi gian nghl ngoi, giai trL Ke't qua la cac qu6c gia phai ban hanh Lu~t lao d()ng, ap dl;lng dffn dffn cac chinh sach xa h()i tie'n b() hon nhu': ngttoi lao d()ng c6 nhung ngay nghl phep hang nam du'<Jc hu'CJng lu'ong, tuffn lam vi~c 40 gio, V di the' gidi quan duy v~t bi~n chung, Cac-Mac da phan tich va dlf bao ding: "Mu6n chO'ng l~i con r~n gay ra nhung n6i thO'ng kh6 cua hQ, cong nhan phai h<Jp nhfft l~i va vdi tu' each la m()t giai ca'p, h9 bu()c nha nude phai ban hanh m()t d~o lu~t d~ lam m()t chu'dng ng~i

-9-xa h()i m~nh me ngan can ngay chinh ban than hQ tl,l' ban mlnh va ban noi giO'ng mlnh vao ch6 che't ch6c va no 1~" [45, 559]

Nhu' v~y, xet tren nhi~u khia c~nh, c6 th~ n6i hi~n tu'<Jng bung n6 du lich d~i chung ngay nay la ke't qua cua phong trao dffu tranh cua giai cffp cong nhan va nhan dan lao d()ng chO'ng ap buc, b6c l()t, yeu cffu du'<Jc hu'CJng nhung che' d() phuc lqi xa h()i tien tie'n, cong b~ng hon Thlfc t€, k~ tu khi ngu'oi lao d()ng du'<Jc quy~n nghl phep hang nam c6 hu'CJng lu'ong da chuy~n ho~t d()ng du lich tu m()t ph~m vi ht;p eli a thu vui cho tffng lOp giau c6 sang ph~m vi IOn cua doi sO'ng kinh t€- xa h()i

va nganh du lich du'<Jc hlnh thanh nhu' m()t nganh kinh t€ d()c l~p d~ dap ling m()t mi;it nhu cffu cua con ngu'oi

1.1.1.2 Khai ni~m du lfch

Theo Vi~t Nam tl,l' di~n cua H()i Khai Tri Tie'n Due va Han-Vi~t tl,l' di~n cua fHo Duy Anh thl du lich c6 nghia la di chu du kh~p noi d~ xem xet Theo tl,l' di~n Larousse thl ngu'oi phu'ong Tay ding hi~u du lich la hanh d()ng du hanh d~ thoa man l~c thu Phap l~nh Du lich Vi~t Nam sO' 1111999/PL-UBTVQH du'<Jc Uy ban Thttong V\1 Qu6c h()i nude Cong Hoa Xa H()i Vi~t Nam kh6a X thong qua ngay

08/0211999, te;ti di~u 10 cfing dinh nghia:" Du ltch la hoc;tt dt]ng cua con nguiJingoai nai cu tru thuiJng xuyen cua minh nhlim thoa man nhu cdu tham quan - giai tri- nghl dui'Jng trong mt]t khoang thiJi gian nhtit djnh" Tuy nhien ne'u tie'p c~n du lich du'oi g6c d<) la m<)t nganh kinh te' t6ng h<Jp thl cac gi<H thkh tren v~n chua du

Khoa kinh te' n<)i - ngoe;ti thu'dng cua tru'ong E>e;ti h9c Kinh te' Praha (Ti~p Kh~c)

da du'a ra dinh nghia:" Du lich Ia t6ng h<Jp cac hoe;tt d<)ng t6 chuc, ky thu~t va kinh te' phl,IC Vlf cac CUQC hanh trinh Va htu tru cua COn ngu'oi d ben ngoai ndi Cu' tru VOi nhi~U mlJc dich (ngoai mlJc dich kie'm ti~n) va thlfc hi~n vi~c tham vie'ng thu'ong xu yen" Te;ti E>e;ti h<)i lffn thu 5 cua cac nha nghien CUu khoa hQC trong IInh VlfC du lich da thua nh~n dinh nghia cua hai giao su' Hunziker va Kraff (Due) v~ du lich la tu'ong d6i.dffy du nhu' sau: "Du lich la t6ng h<Jp cac m6i quan h~ va hi~n tu'<Jng b~t ngu6n tU cu<)c hanh trlnh

va htu trU te;tm thoi cua cac ca th~, ndi hQ htu tn1 khong phai la ndi (J thu'ong xuyen va noi lam vi~c d~ kie'm ti~n "

Cho de'n nay ngu'oi ta da th6ng nhfft v~ co ban ding tfft ca cac hoe;tt d<)ng di chuy~n cua con nguoi a trong nu'oc hay ra nu'oc ngoai (tru vi~c di lam, cu' tru, hay xam lu'<Jc) d~u mang y nghia du lich Nhln chung vi~c du'a ra dinh nghia tu'dng d6i dffy du v~ du lich g~p khong it kh6 khan do tinh chfft hai m~t cua khai ni~m du lich M<)t m~t, du lich mang y nghia thong thu'ong la vi~c di le;ti cua con nguoi voi mlJc dich ngh1 ngoi, ghli tri , m~t khac n6 du'<Jc nhln nh~n du'oi g6c d<) Ia hoe;tt d<)ng g~n voi nhfi'ng ke't qua kinh te' do chinh n6 te;to ra Vl le d6, chung toi cho r~ng c6

th~ khai quat h6a hi~n tu'<Jng du lich nhu' sau: "Du ltch la tdng h(lp cdc mdi quan h~

vJ kinh te'- q thuql - Van hoa - Xii hQi phdt sinh do Sf! tdc dt)ng hb tUdng gifla du khdch, dan vt cung ring dtch v~, chinh quyJn va cu dan tc;ti nai den du lich trong qua trinh khai thdc cdc tai nguyen du ltch, td chuc kinh doanh ph~c v~ du khdch "

Tuy v~y gifi'a Du lich va Kinh te' du lich c6 n<)i ham khac nhau Cffn lu'u y

r~ng tu "Tourism" - du lich Ia tu tu'ong d6i moi, chi du'<Jc b6 sung cho tie'ng Anh vao the' ky 19, n6 c6 ngl,l y n6i de'n ca hoe;tt d<)ng du hanh l~n nganh cong nghi~p dich Vlf du'<Jc phat tri~n d~ phl,lc Vlf cho hoe;tt d<)ng d6; trong khi kinh te' du lich la

-

13-v~ th~ cha"t cua con ngttoi, da thuc dfty du ljch phat tri~n

Do qua trlnh do thi hoa, do hofm canh ljch sii' - xa h<)i - kinh te' t~o ra khie'n nhi~u ngttoi phai roi bo Umg xom, que hu'ong d~ sinh sO'ng m<)t noi khac, th~m chi

-m<)t quO'c gia khac nhu'ng slj g~n bo voi noi "chon nhau c~t rO'n" va mO'i quan h~ gia dlnh than t<)c, b~n be vfrn luon Ia nhii'ng s<Ji xich vo hlnh b~n vii'ng g~n ke't mQi ngu'oi Chinh di~u do da thoi thuc ngttoi ta di l~i tham vie'ng lfrn nhau, t~o nen mt)t Iu6ng du khach thu'ong xu yen, nha"t Ia vao cac ky nghi va Ie h<)i c6 truy~n Khong phai tlf nhien rna Chau Au va Chau My trCJ thanh 2 di~m thu hut nhi~u du khach nha"t tren hanh tinh bCJi le tu the' ky 16 de'n nay da co nhi~u tri~u ngttoi Chau Au di

cu' sang Tan the' gidi Vi~c tham vie'ng nhau hang nam cua nhii'ng ngu'oi co quan h~ huye't thO'ng giii'a hai bo B~i Tay du'ong da gop phffn t~o nen m<)t lu6ng du khach to IOn cho hai khu vljc nay

Ben c~nh do, nhii'ng dt)ng co thu<)c v~ tam linh nhu' ton giao, tin ngu'ong cfing thoi thuc ngu'oi ta thljc hi~n chuye'n du ·hanh Tu vi~c di day di do d~ truy~n ba giao ly cua cac nha truy~n giao cho de'n cac chuye'n hanh hu'ong cua tin d6 cac ton giao IOn nhtt Thien chua giao, Ph~t giao, H6i giao di v~ tham thanh dja cua ton giao mlnh hang nam vao nhii'ng ngay Ie quan trQng cua hQ da tC).o ra m<)t Iu6ng du khach ta"p n~p Hang tri~u tin d6 H6i giao tren kh~p the' gioi hanh hu'ong v~ thanh dja Mec-ca hang nam la m<)t vi d1,1 di~n hlnh cho loC).i d<)ng co nay Tom l~i, u'dc muO'n g~p go, tham vie'ng b~n be- ngu'oi than va nhii'ng d<)ng co thu<)c v~ tam linh cua ca nhan da thoi thuc ngu'oi ta thljc hi~n chuye'n di

Tinh ham tlm hi~u, u'dc muO'n trong tha"y, tdi qua, va hQC hoi nhii'ng di~u moi lC) la ban cha"t cua con ngttoi Khi ngttoi ta co di~u ki~n dQc, bie't nhi~u v~ nhii'ng dja phu'ong, nhii'ng quO'c gia, nhii'ng n~n van hoa khac nhau; nghe nhii'ng di~u hffp dfrn, moi 1~ thl ao ttoc di du hanh d~ kham pha luon thoi thuc hQ M<)t sO' ngttoi co th~ thich nhii'ng chuye'n di xa, trong khi do nhii'ng ngu'oi khac l~i thich kham pha

nhung di~u mdi me g~n nha hon Mong muO'n tham gia vao nhung ho<;tt d()ng mdi, thu'dng thuc nhung mon an ngon, hoa nh~p vao nhung c()ng d6ng xa l<;t va thil' di~u chinh minh theo t~p qmin mdi, do Ia nhung u'oc ao kham pha the' gidi va cling kham pha blm thfm mirih thoi thtic nguoi ta tht;tc hi~n nhung chuye'n du lich

1.1.2.4 Dqng co nang cao dit;t vt-uy tin:

Nhung th~p nien sau the' chie'n thu hai chung kie'n m()t ky nguyen cua sv thinh vu'<Jng dO'i vdi ph~n ldn c()ng d6ng trong xa h()i Thu nh~p gia tang, t<;to co h()i cho mQi ngu'oi mua s~m hang tieu dung cao dfp hon cling nhu' thl;fc hi~n cac chuye'n du hanh ngay cang xa- d~t ti~n hon d~ co th~ nang cao dia vi cua hQ trong mM nguoi khac Cach thuc IDQi ngu'oi chi tieu ti~n va Slt dl}ng thai gian ranh r6i CUa minh da trd thanh hinh thuc bi~u 19 sl;f thanh d<;tt va giau co cua hQ Lo<;ti d()ng co nay con du'<Jc bi~u hi~n qua nhung chuye'n du lich kinh doanh, tham dl;t h()i nghi, nghien cuu, theo du6i nhung sa thich rieng ho~c mong muO'n du'<Jc thua nh~n va danh ghi cao v~ tie'ng tam

1.1.2.5 Dqng co h9c t(lp- nang cao kitn thac:

Ngay nay, nhu c~u hQc t~p nghien cti'u tim hi~u the' gidi chung quanh ngay t<;ti thl;fc dia da gop ph~n d~c ll;fc lam sang to nhung giO ly thuye't t<;ti giang du'ong Vi~c di du lich d~ nghien cti'u, hQc t~p trd thanh m()t nhu c~u khong th~ thie'u du'<Jc ch~ng nhii'ng dQ'i vdi cac nganh hQC V~ xa h{)i va nhan van rna ngay ca cac nganh Dia ~y, Hang hai, Thien van cling ra"t c~n nhung chuye'n di thl;fc te' Vi~c thl;fc hi~n cu()c hanh trlnh, giao htu, tie'p xuc xa h()i da lam cho sinh vien, hQc sinh nhanh chong tru'dng thanh, hinh thanh the' gidi quan khoa hQc, nang cao trlnh d9 va nh~n thuc dung d~n v~ cac c()ng d6ng dan cu' khac nhau tren trai da"t Ben c<;tnh do, chinh qua trinh di chuy~n CUa sinh vien hQC sinh de'n hQC d cac tru'ong xa nha trong Va ngoai nu'dc cling t<;to ra m()t dong du khach dang k~ vao mua nh~p hQc hang nam; _

1.1.2.6 Cac dqng co tdng h(Jp khac:

Ngoai cac d()ng co chinh neu tren, chting ta co th~ tha"y ding nhung nguyen nhan thtic dffy con nguoi di du lich th~t la da d<;tng, kho t6ng ke't he't du'<Jc No co

- th~ bao g6m nhung hie'u ky v~ cac n~n van h6a, ton giao, th~ che' chinh tri khac nhau, v~ con ngu'oi, dia di~m, slf ham thich nhung net hffp d~n cua ngh~ thu~t dan gian, cua th~ thao (hay th~m chi cua mau do den), Slf ky di~u cua thien nhien Boi khi du lich cling xufft phat tu 6c phien htu me;to hi~m ho~c do nhu cffu giao te' xa h()i, u'oc muO'n thay d6i ne'p cong vi~c hang ngay, muO'n tlm kie'm nhung kinh nghi~m moi me

15-1.1.3 Nhfing ngu6n lt,t'c d~ phat tri~n du ijch

v~ m~t ly lu~n va thlfc ti~n cling nhu' kinh nghi~m hoe;tt d()ng du lich tren the' giOi da cho thffy, d~ c6 th~ phat tri~n du'<Jc, nganh du lich cffn phai c6 nhung ngu6n llfc thie't ye'u g6m: ml)t la, tai nguyen du lich, bao g6m: tai nguyen du lich thien nhien nhu': mli d6i, hang d()ng, thac gh~nh, song suO'i, bi~n dao, thiing canh va tai nguyen du lich nhan van nhu': di tich lich sii'-van h6a, phong we, t~p quan, ne'p sO'ng, 1€ h()i, ; hai la, dan cu' va nhan lvc; ba za, cd sC1 v~t chfft, bao g6m: cd sC1 v~t chfft ky thu~t chuyen nganh va cd sd he;t tffng chung cua n~n kinh te', va bon la, cac ye'u tO' khac nhu: chu tru'dng chinh sach cua Nha nu'oc v~ du lich, nhung cd h()i d~ phat tri~n du lich Tuy thu()c vao cd cffu kinh te', di~u ki~n khong gian va thoi gian khac nhau cua m6i quO'c gia nhung ngu6n llfc nay cling c6 vai tro n~ng, nhv

khac nhau nhu'ng tl!U trung le;ti chung d~u la nhung ngu6n h;l'c can ban-cffn thie't, c6

quan h~ ch~t che voi nhau te;to thanh m()t chinh th~ thO'ng nhfft d~ phat tri~n nganh

du lich

1.1.4 St,i cftn thi~t khach quan va ijch sii' hlnh thanh phat tri~n nganh du ijch tren th~ gim

1.1.4.1 Sl! cAn thiit khach quan hznh thimh ngimh du Itch

Du lich la nhu cffu khach quan cua con ngu'oi trong xa h()i Do CUQC each me;tng cong nghi~p lffn thu I mang le;ti hdi nu'oc, di~n, va may moe hi~n de;ti lam cho kinh te' - xa h()i phat tri~n nhanh; nang sufft lao d()ng gia tang, thoi gian lam vi~c giam xuO'ng- nghi ngdi tang len, cung voi sv phat tri~n cua nhung do thida te;to ra

-m()t lop trung lu'u voi thu nh~p kha c6 nhu cffu va di~u ki~n thoa man u'oc md di du

lich, t<:to diSu ki~n cho du lich phat tri~n M~t khac do cung - cftu trong du lich c6 nhung d~c thu nhu': nhu cftu cua du khach mang tinh cha"t t6ng hqp, da d<:tng va phan tan (J kh~p m9i ndi trong khi cung san phffm du lich l<:ti c6 dinh va mang tinh chuyen mon h6a, d<)c l~p; cac eel s(J du lich khong d~ dang tuyen truySn, quang ba san phffm de'n ngu'oi tieu dung trong khi du khach cling g~p ra"t nhiSu kh6 khan nhu' ngon ngu, thu t1;1c xua"t nh~p canh, khi tieu dung san phffm du lich Tfft ca diSu d6 doi hoi, tu g6c d9 cung - cftu, phai c6 tac nhan trung gian - cac cong ty du lich - d~ nefi ke't giua cung va cftu du lich Nhu' v~y, slf hlnh thanh va phat tri~n nganh du lich d~ dap ung mQt m~t nhu cftu CUa COn ngu'oi la Slf cftn thie't khach quan cua doi s6ng kinh te'- xa h<)i

1.1.4.2 Lfch si:t hlnh thanh phat triin nganh du lich tren tht giai

Khai ni~m du lich cling noi de'n kha nang cua con ngu'oi c6 th~ di chuy~n roi

xa ndi cu' ng1;1 va nhung cong vi~c lam thu'ong xuyen h~ng ngay; vl v~y, c6 th~ n6i lich su cua nganh du lich cling chinh la lich su cua nganh v~n tai Khach du lich dftu tien c6 lela nhung ngu'oi du hanh voi ml;IC dich thu'dng m<:ti Lo<:ti khach du lich nay

da d<:tt de'n mile cao nha"t vao thoi d<:ti La-ma cling voi m<)t m<:tng lu'oi v~n tai som nha"i Khi de' che' La-ma s1;1p d6, m<:tng lu'oi du'ong giao thong (J Chau Au cling suy giam, vi~c du hanh chi du'qc thlfc hi~n b(Ji cac hi~p sy giang h6, cac nha truySn giao,

va m<)t it thu'dng nhan Bu'oc sang thoi c~n d<:ti, slf ra doi cua Chu nghia Tu' ban va Chu nghia De' quefc voi khoi lu'qng hang h6a san xua"t ra d6i dao da dftn de'n nhu cftu giao thu'dng d~ tlm kie'm, khai thac ngu6n nguyen li~u cling nhu' tieu th1;1 hang h6a giua chinh quefc va cac nu'oc thu<)c dia, va giua ca'c nu'oc tu' ban - de' quefc voi nhau; ben C<:tnh do, trong giai dO<:tn nay con ngu'oi da san xufft ra du'QC cac phu'dng ti~n giao thong v~n tai nhanh hdn, tan tie'n hdn, ti~n nghi hdn va cac phu'dng ti~n thong tin lien l<:tc hfi'u hi~u nen da tac d<)ng tich clfc de'n ho<:tt d<)ng lu hanh Du lich tie'p thi-tlm kie'm thi tru'ong, du lich cong Vl;l, du lich tham quan phat tri~n m<:tnh De'n th~p ky dftu tien.cua the'ky 20, du lich quefc te' da d<:tt duqc nhung thanh qua dang ki nhung

do chie'n tranh the' gioi lftn thu I nen du lich quefc te' bi dlnh tr~ Sau the' chie'n thu I,

- ho~t d()ng du Iich dtt<;Jc pht;tc h6i va phat tri~n nhanh, d~c bi~t Ia d Chau Au Nhieu qu6c gia da thanh I~p cd quan Nha nude ve du Iich T6 chlic IUOTO cling xua't hi~n vao thoi gian nay Tuy nhien, m()t I~n nfi'a ho~t d()ng du Iich qu6c te" I~i bi ngan can do tham h9a chie"n tranh the" gidi I~n thli II K~ tu nam 1950 trd di, nhfi'ng cu()c each m~ng trong llnh vl,l'c giao thong v~n t~i, vi~n thong, cong ngh~ tin h<;>_c,

17-va sinh hQC di truyen da dem I~i nhfi'ng thanh tl,l'U to ldn trong phat tri~n kinh

te"-xa h9i cua cac qu6c gia thuc dfty nganh du Iich phat tri~n m~nh tren ph~m vi toan the" gidi

ve t6 chlic kinh doanh du Iich- Iii' hanh: Ho~t d()ng du Iich da xua't hi~n tu Iau trong Iich sli' Ioai ngu'oi Tuy nhien, mai de"n the" ky 17 khi cac cu()c chie"n tranh ke"t thuc, kinh te"- xa h9i phat tri~n nhanh da thuc dfty c~u du Iich phat tri~n m~nh thanh m6t cua gidi thu'<;Jng htu; cac cd sd cung ling du Iich ra doi d~ dap ling nhu

c~u cua du khach Thoi gian d6, d Phap c6 Renotdo Teofract thanh I~p hang kinh doanh t6ng h<;Jp mang ten " Ga tr6ng vang" cung ca'p ca dich vt;t ngan hang, phong cho thue d6, v~n chuy~n hanh khach Nam 1814, Drovanhi, ngu'oi Y, da t6 chlic cac " Phong g~p go" d~ ph6 bie"n kinh nghi~m di du Iich Tuy v~y, ta't ca cac ho~t d()ng neu tren mdi chi thl,l'c hi~n m9t s6 chlic nang rieng bi~t cua hang du Iich; chung chua c6 tinh toan di~n va hi~u qua kinh te" chua cao

Hang du Iich tu'dng d6i hoan chinh d~u tien tren the" gidi xua't hi~n nam 1842 t~i Anh do Giao sy Thomas Cook sang I~p Tu nhfi'ng chuye"n du Iich ban d~u b~ng tau hoa (J nude Anh ong da due ke"t thanh cu6n s6 tay du Iich (tourist guide) va md r()ng m~ng Ittdi ra ngoai bien gidi vdi chuye"n tau chd khach du Iich sang Paris nam

1855 Be"n cu6i the" ky 19 hang du Iich cua Thomas Cook da vu'dn ra ca Chau My, Chau Uc, Trung Bong va An BQ Ngay nay ho~t d()ng du Iich- Iii' hanh da phat tri~n m~nh me khiip ndi, xua't hi~n nhieu t~p doan du Iich n6i tie"ng Rieng khu vl,l'c Bong A-TBD cling c6 hang cht;tc ngan hang du Iich Tuy v~y, so vdi nhieu 1Jp doan du Iich-khach s~n da qu6c gia khac, hang "Thomas Cook va con trai" vfin Ia m9t trong nhfi'ng hang du Iich t~m co c6 be day Iich sli' Iau doi nha't, vdi hdn 400 chi

nhanh d?i di~n a tren 70 quO'c gia

V~ t6 chuc du lich the' gioi (WTO): f)~ thuc d§:y ho?t d9ng du lich (j cac nu'oc, narn 1925 Lien rninh quO'c te' cua cac t6 chuc du lich (IUOTO) du'qc th~mh l~p t?i Ha Lan Be'n narn 1975 IUOTO chuy~n th~mh WTO hay OMT (Organization Mondiale

du Tourism) Narn 1976 WTO da thong qua hie'n chu'dng quO'c te' v~ du lich va ch<;m ngay 27 thang 9 lam ngay du lich the' gioi Ton chi cua WTO la khuye'n khich va phat tri~n ho?t d9ng du lich tren the' gioi nh~rn thuc d§:y phat tri~n kinh te', giao htu van hoa-xa h9i, tang cu'ong slf hi~u bie't lfrn nhau giua cac dan t9c va nang cao chfft lu'qng cu9c sO'ng cua rn9i ngu'oi Be'n nay WTO da c6 tren 130 quO'c gia h9i vien tren kh~p narn chau, rna Vi~t Narn la rn9t h9i vien tu narn 1981

' ? , , , ~ "'" - "

1.2 V AI TRO CUA DU LJCH DOl VOl NEN KINH TE- XA HOI

1.2.1 Vi tri- vai tro ctia ngimh du J.ich trong cd cffu kinh t~

•!• M9t sd lu(in diim v~ nganh dtch v~ va du Itch

+ Quan diim cua cac nha kinh diin: Theo quy lu~t, khi doi sO'ng kinh te'- xa h9i phat tri~n de'n rn9t rnuc d9 nhfft dinh, nhii'ng nhu c~u cd ban v~ v~t chfft cho slf t6n t?i cua con ngu'oi du'<Jc thoa man thl nhung nhu c~u v~ van h6a - tinh thfin se phat sinh va doi hoi phai du'<Jc thoa man Chinh vl v~y, ngu'oi ta cho r~ng kinh te' h9c chinh la rnon khoa h9c nh~rn nghien cU'u sli' d\}ng rn9t each c6 hi~u qua nhung tai

nguyen, phu'dng ti~n v~t chfft hfi'u h?n d~ thoa man nhung nhu c~u vo h?n cua ~on

- cao d(p, va thoa man nhung nhu c~u v€ van h6a-tinh th~n de nang cao cha't htqng cu()c sO'ng nhu' giai tri, du ljch D~c bi~t nhu c~u cua con ngu'oi v€ v~t cha't tuy gia tang nhu'ng c6 gioi hc;m, ngu'qc lC;ti nhu c~u van h6a-tinh th~n phat trien da dC;tng-phong phu vo cung Ne"u bieu di6n mO'i quan h~ nay du'oi dC;tng m()t d6 thi toan hQC thl du'ong c~u v~t cha't tuy gia tang nhu'ng se ti~m c~n voi m()t du'ong gioi hC;tn n~m ngang, trong khi du'ong c~u v€ van h6a-tinh th~n tang len khong gioi hC;tn

19-+ Quan diim cua cdc hQC gid phu:ang Tay du:ang dc;ti: Khi nghien CUu hi~n tu'qng bung n6 du ljch tren the" gioi, cac hQc gia phu'ong Tay cfing d€u cho r~ng du

li~h la nhu c~u c~n thie"t, khach quan cua xa h()i M~c du con nguoi chua kham pha

he"t tai nguyen thien nhien va each sli' dvng chung c6 hi~u qua nha't nhu'ng tai nguyen thien nhien Ia hfi'u hC;tn; d~c bi~t Ia da't dai danh cho san xua't nong nghi~p ngay cang bi thu h¥P lC;ti do dan sO' phat trien, do qua trlnh do thj h6a, cong nghi~p h6a va hi~n dC;ti h6a Tuy nhien, voi slf tie"n b() vu'qt b~c cua khoa hQC, cong ngh~ trong thoi gian qua cho thffy tri tu~ va kha nang sang tC;tO cua con ngu'oi la VO hC;tn Khi kie"n thuc Chung cua xa hQi du'qc nang len, 'khoa hQC ky thu~t cong ngh~ Va khoa hQC quan ly trd thanh ffiQt ye"u tO' quan trQng cua hfc lu'qng san XUfft Va san phffm du'qc san xua't ra ngay cang nhi€u hon, nhanh hon, va re hon; lu'qng nguyen li~u v~t cha't tieu hao trong san xua't se giam di va ham lu'qng cha't xam ke"t tinh trong san phffm ngay tang len (theo tinh toan cua nhi€u nha kinh te", trong m()t san phffm a cac nu'oc cong nghi~p ti€n tie"n, ty 1~ ke"t tinh cac ham lu'qng lao d()ng la: gia tri nguyen v~t li~u 10%, nang lu'qng 10%, sue lao d()ng co ba:p 5%, lao d()ng tri tu~ tu 75-85%) thl khong chi cac djch vv phvc vv cho vi~c quan ly san xua't - kinh doanh phat trien theo de dap ling cho nhu c~u cua qua trlnh san xua't d6 rna nhung djch vv vui choi - giai tri - the thao - cham soc sue khoe, nhung djch vv mang tinh

nhan ban - van h6a tinh th~n cfing phat trien mC;tnh de dap ling nhu c~u cua ~on

-ngu'oi trong n€n san xua't hi~n dC;ti Chinh vl the", Paul A Samuelson, nha kinh te" hQC n6i tie"ng cua My cfing cho r~ng de"n bao giO rna nhu c~u tieu thv v~t chfft da duqc hoan toan thoa man thl v~n con nhung nhu c~u khac nhu' slf nghi ngoi nhan

tlm, tieu khi~n gilti tri va nhil'ng ye'u tO' tinh thffn khac lam cho cu<)c s6ng con ngu'oi tu'di dvp, c6 gia tri them len

Daniel Bell, nha xa h<)i h9c My n6i tie'ng, giao su' d~i h9c Harvard, vdi tac phffrn "Mt)t tim toi vi dTf bao xii ht)i- khi xii ht)i hqu cong nghi~p tifn dfn", tac

phffm tieu bi~u nha't cua phu'dng Tay du'dng d~i c6 lien quan de'n dl! bao xa h<)i tu'dng lai xua't ban nam 1973, da cho r~ng hlnh thai xa h<)i "h~u cong nghi~p" hay

xa h<)i "dich vv" se xua't hi~n trong khoang thoi gian tu 30 de'n 50 nam sau - tuc khoang dffu the' ky 21 J)~c di~m cua hlnh thai xa h<)i h~u cong nghi~p la cac nganh kinh te' chu ye'u d~u thuqc v~ kinh te' dich Vl,l va xa h<)i h~u cong nghi~p ctap ung yeu cffu thoai mai va thu~n ti~n cho COn ngu'oi; trong d6 cac lo~i dich Vl,l y te', bao v~ sue khoe, giao dvc, nghien cU'u khoa h9c, vui chdi giai tri va du lich se phat tri~n m~nh Cffn n6i r~ng, ngay d xa h<)i nong nghi~p thl nganh dich vv da xua't hi~n nhu'ng con sd khai, de'n xa h<)i cong nghi~p nganh dich vv mdi c6 di~u ki~n phat tri€n m~nh Xa h<)i h~u cong nghi~p la'y cung ca'p dich vv tren cac m~t y te', bao v~ sue khoe, giao dvc va quan ly, du !ich - vui chdi - giai tri lam phu'dng ti~n

tham nh~p vao xa h<)i va hu'dng vao toan b<) loai ngu'oi Trong thlfc te', sO' lao d<)ng lam vi~c trong nganh dich Vl,l cfing nhu' ty trQng nganh dich Vl,l trong GDP cua cac nu'dc cong nghi~p phat tri~n da chie'm ty trQng tren 65% ngay tu th~p nien 90 cua the' ky 20 (xem PL sff 3: cd diu ngimh trong GDP cua cdc quffc gia tren thf gi{Ji,

quan di~m vdi Daniel Bell, Beri Sunsd - nguyen B<) tru'dng B<) Khoa h9c Australia kh~ng dinh xa h<)i loai ngu'oi se nhanh chong chuy~n sang xa h<)i "dich vv " Slf phat tri~n cua cac linh vvc cong ngh~ mdi se d~n de'n nhi~u d6i thay cua xa h<)i Nganh dich vv se phat tri~n vdi qui mo chua tung c6 va n<)i dung, tinh cha't cfing khac vdi tru'dc day: d6 la dlfa vao n~n giao d1,1c, ngh~ nghi~p gia dlnh va nganh vui chdi giai tri Trong xa h<)i dich vv, nhi~u cong vi~c lam t~i van phong hi~n nay se du'<Jc giai quye't t~i nha; thoi gian nhan r6i tang len nen ngu'oi ta c6 nhi~u thoi gian hdn d~ lao d<)ng vi~c nha, tieu khi~n, giai tri, va di du lich Dl! bao, trong xa h<)i

21 dich V\1, ty trqng khu vl,l'c I chie'm khong qua 3% GDP, khu vl,l'c II chie'm tu 13% de'n 15% GDP, va khu vl,l'c III chie'm ty trqng ap dao tren 80% GDP, trong d6 nganh du lich se chie'm tu 30% de'n 50%, th?m chi tren 60% GDP cua khu vl,l'c III tuy di~u ki~n va co ca"u kinh te' cua tung quo'c gia

-M~c du nhung dl,l bao v~ cac hinh thai xa h()i nay con phai cho thoi gian va thl,l'c ti~n tra loi nhung chung ta c6 th~ thffy duqc di~m chung va la hl;lt nhan h<;Jp ly trong lu?n di~m cua cac nha nghien CUu phu'dng tay cling nhu' cac nha kinh di~n cua chu nghia Mac Ia kinh te'- xa h()i cang phat tri~n thi nhu cffu cua con nguoi ngay cang tang len, nganh dich Vl,l se cang phat tri~n m:;mh chie'm cy 1~ ap dao; trong d6 dich V\1 du ijch- vui choi giai tri c6 vai tro ngay cang quan trqng trong n~n kinh te'-

xa h<)i (xem PL sff 7:so sanh du lich viii djch V{-1 xufit khfiu)

lich hi~n dl;li ra doi do vi~c ap dl,lng chinh sach xa h()i, qua d6 ngu'oi lao d()ng du'qc huC1ng cac ngay nghi phep hang nam c6 luong Bl~u nay n6i len quy~n co ban cda con nguoi duqc nghi ngoi- giai tri da duqc thua nh?n Theo WTO, Du lich the' giOi

se dong gop tich cl,l'c vao vi~c x6a bo sl,l' chenh l~ch ngay cang tang giua cac nuoc phat tri~n va cac nu'oc dang phat tri~n, dam bao sl,l' phat tri~n va tie'n b9 trong linh Vl,l'C kinh te'- xa h()i t(;li cac nu'oc dang phat tri~n voi to'c d9 nhanh Sl,l phat tri~n du lich g~n li~n voi sl,l' phat tri~n kinh te'- xa h()i cua cac quo'c gia va phl,l thu()c vao kha nang cua con nguoi duqc quy~n nghi ngoi, duqc tl,l' do di l(;li trong thoi gian r6i danh cho minh Vai tro thie't thl,l'c cua du lich trong n~n kinh te' quo'c dan, trong trao d6i quo'c te' va S\1' can bitng can can thanh toan dang d~t du lich vao vi tri trong so' cac nganh kinh te' quan trqng nhfft cua the' gioi

Nhu v?y, tu tac gia kinh di~n.cua chu nghia !'vfac de'n cac kinh te' gia n6i ti~~g cua phu'ong Tay cling nhu' t6 chuc WTO d~u thua nh?n sl,l' t6n tl;li khach quan va tffm quan trqng cua du lich trong n~n kinh te' - xa h()i

kinh te' cua cac qudc gia tren the' gioi thong qua chi tieu T6ng san ph~m qudc n()i GDP- va co d(u cua cac nh6m nganh chinh nhu': khu vvc I, khu vvc II, va khu vvc III trong GDP ciia cac qudc gia trong giai do~n 1980-1997 cho thffy cac qu6c gia tren the' gioi d€u c6 qua trlnh chuy~n dich co cffu kinh te' theo quy Iu~t: ry trr;mg khu

-VlfC I trong GDP se giam ddn, tY trr;mg khu VlfC II va khu VlfC III se tang len Dang chu y Ia t~i cac qu6c gia phat tri~n, ty tn;mg khu vvc II trong GDP sau m()t thoi gian tang tru'dng da c6 xu hu'ong chvng I~i ho~c giam nhtt trong khi khu vvc III tie'p tl;lC gia tang dftn de'n ty trQng khu vvc III da d~t <,!e'n muc Ion hon ca hai khu Vl!G I

va II c()ng I~i £>6i voi cac nu'oc cong nghi~p phat tri~n Iau doi tren the' gioi thl ty trQng nganh dich Vl;l trong GDP d~t de'n 70% (Nh~t: 69%, My: 73%, Phap: 70%, ), nang nghi~p ch1 con tu 2% - 3% (Xem PL so' 3: Ca cfiu nglmh trong GDP cua cac

quffc gia tren thg gi(Ji, 1980-1998 )

Ben c~nh cac dich Vl;l tai chinh - tin dl;lng, phap Iy, bu'u chinh - vi€n thong, tu' vffn ki~m toan cac dich Vl;l du Iich, bao hi~m, cham s6c sue khoe da phat tri~n m~nh va chie'm ty trQng Ion trong nganh dich Vl;l Bi€u d6 phan anh nhu c~u ngay cang cao cua xa h(}i d6i VOi CaC dich Vl;l mang tinh nhan ban

T~i Vi~t Nam, slf chuy~n dich cd ca'u cac nganh trong GDP giai do~n

1991-1998 cho thay khuynh huang phat tri~n m~nh ciia khu vlfc IIva III Dang htu y la, m~c du khu vlfc I va II c()ng l~i v~n con chie'm ty tn;mg ldn nhu'ng khu vlfc III da tang· tnidng kha d~u va chie'm gffn 42% GDP M5i quan h~ giua tang tnidng kinh te' vdi tang tru'dng dich vv n6i chung va du lich n6i rieng th~ hi~n qua bi~u d6 sau:

do lmh hu'dng ciia khiing hoang kinh te' khu vlfc, tc>c d9 tang tnidng ciia khu vlfc III tuy v~n con la sc> du'dng nhu'ng da giam til 7.1% nam 1997 xu6ng 2.3% nam 1999, nganh

du lich bi anh hu'dng n~ng nen tang tntdng am 10.6% nam 1997 giam tie'p xu6ng

am 24.7% n~m 1998, va chi phvc h6i trd l~i vao nam 1999; slf suy giam ciia du lich

va khu vlfc III da lam cho t6c d(> tang tru'dng kinh te' chung bi tac d(>ng m;;tnh, giam til 8.2% nam 1997 xu6ng con 4.8% nam 1999 Thlfc tr;;tng d6 n6i len, vai tro cling nhu' ·t~m quan tn;mg cua nganh dich V\1 n6i chung va nganh du lich n6i rieng trong n~n kinh te'- xa h(>i (Xem PL sff20: Vift Nam, cd ctfu ttfng san phdm nf)i dfa 92-98,

va PL sd 21: Vift Nam, toe dQ tang truiJng kinh te' chung vacua tCtng khu v?(c)

So sanh co ca"u n(>i b(> nganh dich V\1 t;;ti m(>t s6 qu6c gia chung ta nh~n ra cac dich V\1 thong tin lien l;;tc, tai chinh, ngan hang, dich V\1 phap ly, dich V\1 chuyen mon trong xi nghi~p chie'm ty tr9ng khong IOn, tr~ng khi d6 cac nganh du lich, bio hi€m, cham s6c sue khoe chie'm ty tr9ng cao trong GDP C\1 th€:

ang - cau cac ngan cap rong ngan ' h n· IC h V, 1j DVT Oh 0

Nam 1992, nganh dich V\1 da dong g6p 73,2% GDP cua My, 50% GDP cua Thai Lan, va 42% GDP cua Vi~t Nam Trong d6, cac dich V\1 nhu': du lich, bao hi€m, cham s6c sue khoe, chie'm l~n lu'<;1t 55,4~, 43,1 %, va 37,7% GDP cua .~a qu6c gia tu'ong ung tren Nam 1989, s6li~u th6ng ke cua Phong Thu'ong m;;ti Hoa

Ky cho tha"y du lich da trd thanh nganh xua"t khffu Ion nha"t cua My, va co quan nay dlf bao de'n nam 2000, thu nh~p til ho;;tt dQng XUfft kh~u dich V\1 du ljch qu6c te' cua

My se tang 75% so voi nam 1989 Nam 1992, t6ng thu nh~p til du lich n(>i dia va qu6c te', bao g6m ca chi phi v~n chuy€n, d;;tt 641 ty do-la; d~c bi~t thu nh~p du lich n(>i dia d;;tt tOi 360 ty USD, ga"p 7 l~n du lich qu6c te' Ngay nay du lich la nganh cong nghi~p Ion thtl' ba trong n~n kinh te' My sau nganh thlfc ph~m va xe hoi, cho tha"y ti~m nang to Ion cua nganh du lich, nha"t la du lich n(>i dia trong n~n kinh te'

cua quoc g1a nay

Til s6li~u tren chung ta c6 th€ ke't lu~n: n~n kinh te" cang phat tri€n thl ho;;tt

d<)ng kinh te' djch Vl,l cfing ngay cang phat tri€n m~nh hdn, ap che' cac ho~t d<)ng san xufft che' bie'n; trong d6 cac djch Vl,l du lich, bao hi€m, cham SOC SUC khoe ngay cang d6ng vai tro quan tn;mg trong nen kinh te'- xa h<)i

cua m<)t nganh kinh te' ngu'oi ta thu'ong so sanh muc d6ng g6p cua n6 trong GDP D6i vdi nganh du lich, tru'dc he't chi tieu cua du khach deu Ia tieu dung (C); thu hai, chi tieu d€ xay dt,tng khach s~n, nha hang, khu' vui chdi, nha may di~n, cac cd sd h~ tffng· giao thong - vi~n thong, cac trang thie't hi, d€ cung ca"p djch v1,1 du lich deu la m<)t phffn cua dffu tu' (I), phffn ldn trong s6 d6 la chi tieu cua chinh phu - nha"t la d6i vdi cd sd h~ tffng; thu ba la, khi m<)t du khach chi tieu cho cac dich v1,1 (J nude ngoai bao g6m ca chi phi v~n chuy€n de'n di~ di€m du lich du'<Jc coi la chi tieu cho nh~p khffu dich v1,1; va ngu'<Jc l~i, nhung dich v1,1 rna m<)t nude cung ca"p cho du khach tu cac qu6c gia khac de'n tham du'<Jc coi Ia nhung dich v1,1 xua"t khffu Tu nhung kh~i

ni~m d6, ngu'oi ta th6ng ke va tinh toan du'<Jc muc d6ng g6p cua du ljch vao GDP cua m<)t qu6c·gia

kinh te', chung ta cfrn htu y ding to~m b() khu vljc I cua cac mtoc G7 chi chie'm tu 2% :- 3% GDP trong khi do rieng nganh du lich cua cac nu'oc neu tren, chua k~ thu nh~p tu v~n chuy~n, da dong gop blnh quan 4,3% GDP Cling theo WTO, thu nh~p

du Jich qu6c te' t(;li hfru he't cac qu6c gia cong nghi~p phat tri~n thu'ong thffp hon du Itch qu6c te'; ngu'<Jc l<;li t(;li cac nu'oc kern phat tri~n, thu nh~p du lich qu6c te' co xu hu'ong chie'm ty 1~ IOn trong T6ng sfm phffm qu6c n()i (m~c du lu'<Jng du khach n()i dia hang nam c6 th~ cao hon sO' du khach qu6c te' de'Q tham nhi€u lfrn) DO'i voi m()t s6 n€n kinh te' khu vljc Caribbean nhu' qufrn dao Cayman, Barbados, Curacao, Saint Barts, Saint Martin, Bonaire, Aruba, Antigua va cac dao nho vung Thai blnh du'ong nganh du lich chie'm tu 50-60% GDP Nhfi'ng qu6c gia Ion hon nhu', Jamaica, Puerto Rico, va Cong hoa Dominican cling cho thffy du Jich da dong gop phfrn Ion vao GDP cua cac qu6c gia nay (xem [101,139 ]) T<;li khu vljc Dong A- TBD, thu nh~p du lich cua Indonesia va Philippines chie'm 8-10%, cua Malaysia chie'm 12%, cua Thai Ian chie'm 16% GDP, cua Singapore va H6ng Kong d€u chie'm tren 20% GDP

Tren ph(;lm vi toan the' gioi, thu nh~p cua nganh du Jich tu'ong du'ong 39.4% t6ng thu CUa toan nganh dich Vl;l trong giai do(;ln 92-96; d~c bi~t la t(;li cac qu6c gia dang phat tri~n ty trQng nganh du lich chie'm de'n 50% toan nganh dich Vl;l (xem PL

cong nghi~p to Ion, sii' d1;1ng nhi€u lao d()ng nhfft, va cling Ia m()t nganh chu lljc co muc thu n()p quan trQng cho ngan sach cua cac qu6c gia Nam 1998, ngu'oi ta thO'ng

ke du'<Jc nganh du lich da dong gop 6.8% vao GDP the' gioi, trong d6 du Jich n()i dia chie'm 75% WTO dlj bao muc dong gop trljc tie'p ho~c gian tie'p cua nganh du lich vao GDP the' gioi se len toi 12.5% vao nam 2010

Du lich Ia m()t nganh kinh te' t6ng h<Jp - lien quan de'n nhi€u linh vljc ho(;lt d()ng trong xa h()i Nhln chung, trong m()t n€n kinh te', chi tieu cho du lich n()i dia th~ hi~n qua (C) va (I); thu nh~p tu du lich qu6c te' bi~u hi~n qua (X), chi phi ~ho

Hinh 1-2: Lztu dtJ chi tieu du fich trong mo h'inh mf)t nin kinh te' ddlt gidn

Tu'ong tlj nhu' v~y, hoc;tt d<)ng ciia cac hang hang khong, hang lu hanh, ct1ng anh hu'dng de'n thi tru'ong v6n trong ng~n hc;tn Cac don vi nay nh~n ti~n d~t CQC, ti~n ve cho chuye'n di nhu'ng trl hoan vi~c thanh toan lc;ti cho cac hang cung ling dich vv

HQ t6i da h6a vi~c tie't ki~m tren thi tru'ong ti~n t~ Cac mO'i quan h~ nay dtt<;Jc minh hoc;t bAng htu d6 thu nh~p va chi phi nhu' tren, trong d6:

C: Chi tieu dung

Y: Chi theo ye'u to'

1: D~u tu'

M: Nh~p khffu (Import)'

G: Chi cua Chinh phu T:Thue'

Cacm6i quan h~ tren cho tha'y khi du lich phat tri~n se c6 tac d<)ng ro r~t de'n n~n kinh te' Muc d<) anh hu'dng ciia n6 thay d6i theo nhi~u dc;tng khac nhau tuy theo nhung thay d6i trong thi hie'u ciia du khach cling nhu' co ca'u ciia n~n kinh te'

•!• Dcmh gia mac d9 anh huling cua du ltch dffi vdi n~n kinh ti:

Nghien cuu anh hu'dng ciia du lich ngu'oi ta v~n dvng nhi~u phu'ong phap khac nhau Tuy nhien, cho de'n nay phu'ong phap chinh v~n la ap dvng khai ni~m "So' nhfin trong du ljch" (Tourism Multiplier) va phu'ong phap "Phfin tfch nhqp lur,Jng- xufit luqng" (Input-Output analysis)

Khai ni~m hi~u qua sO' nhan do nha kinh te' hQc n6i tie'ng ngu'oi Anh John Maynard Keynes du'a ra M<)t lu'<;Jng ti~n moi du'<;Jc du'a vao n~n kinh te' du'oi hlnh thuc nhu' dffu tu', chi tieu ciia chinh phii, ti~n do ngu'oi lao d<)ng lam thue chuy~n tu nu'oc ngoai v~, ho~c la nhung chi tieu ciia du khach se kich thich n~n kinh te' khong phai chi m<)t lffn rna la nhi~u lffn, vi khoan ti~n d6 du'<Jc tai chi tieu qua nhi~u vong luan chuy~n trong n~n kinh te' Chi tieu du lich ciia nhung du khach qu6c te' cling chinh la phffn thu nh~p tu xua't khffu dich vv du lich ciia qu6c gia M<)t lu'<;Jng ti~n moi do du khach chi tieu se du'<Jc duy trl trong n~n kinh te' thong qua vi~c chi tieu

va tai chi tieu nhi~u lffn trong n<)i bQ n~n kinh te', tc;to ra anh hu'dng day chuy~n va kich thich n~n kinh te' phat tri~n Tuy nhien m<)t phffn trong s6 ti~n d6 du'<J~ sii' dvng cho tie't ki~m (d~ tc;ti nha), n<)p thue', va nh~p khffu se du'<Jc coi nhu' la nhung

khoan ro d, khong kich thich nen kinh te' Nhung, khoan ro r1 cang ldn thl hi<$u q1:1a s6 nhan cang tha"p, va ngu'qc l£;ti Theo John M Keynes, tang tru'dng kinh te' xay ra khi rna khoan tien du'a vao nen kinh te' ldn hon khoan ro ri, va s6 nhan (K) Ia ty 1<$ giua t6c d() gia tang cua thu nh~p vdi t6c d() gia tang cua d~u tu' du'qc tinh theo cong thuc:

Trong do, dC/dY la khuynh hu'dng tieu dung bien te' (MPC), va dS/dY Ia

khuynh hu'dng tie't ki<$m bien te' (MPS) E>ieu do co nghia h<$ s6 nhan (K) phl;l thu()c vao khuynh hu'dng tieu dung bien MPC va bie'n d6i cung chieu vdi ye'u t6 nay (ho~c K bie'n d6i ngu'qc chieu vdi khuynh hu'dng tie't ki<$m bien MPS)

- Hf so' nhan (K) trong ngcmh Du ltch

Gia tri cua s6 nhan du lich cho chung ta tha"y t6ng thu nh~p duqc t£;to ra sau nhieu l~n giao dich trong m6i quan h<$ vdi s6 tien chi tieu ban d~u cua du khach qu6c te' dem vao nen kinh te' Vi dl;l, tu 1.000 USD chi tieu ban d~u cua du khach chung ta tha"y: Nganh du lich dong thue' 200 USD, 800 USD tra cho nhung don vi

va ca nhan cung ca"p hang hoa/dich Vl;l - gQi chung Ia nhung ngu'oi tieu dung Nhung ngu'oi tieu dung nay d€ danh 100 USD, va chi cho nh~p khffu dich Vl;l he't

300 USD, 500 USD con l£;ti du'qc tai chi tieu cho nhung hang hoa dich Vl;l trong nen kinh te' lien quan de'n du Jich nen 500 USD nay quay trd v~ vdi dong tien trong nganh du lich L~n thu hai, vdi cac ty 1<$ tu'ong tl:f, 500 USD du'qc phan phO'i nhu' sau: dong thue' 100 USD, chi tra cho nhung ngu'oi tieu dung 400USD; nhung ngttoi tieu dung d€ danh 50 USD, chi nh~p khffu dich V\1 100 USD, va tai chi tieu trong nen kinh te' cho nhung nhu c~u lien quan de'n du lich 250 USD nen 250 USD l£;ti quay trd ve vdi nganh du lich Cu nhu' v~y, qua nhieu l~n giao dich, t6ng gia tri thu nh~p da tang len so vdi 1.000 USD chi tieu ban d~u

Th6ng ke cac l~n giao dich nay chung ta ke't qua: 1.000 + 500 + 250 + 125 + 62.5 + 31.25 + 15.63 + = 1.000 + (Yz) * 1.000 + (Yz) 2 * 1.000 + (Yz) 3 * 1.000 +

(Yz) ~ * 1.000 + (Yz) 5 * 1.000 + (Yz) 6 * 1.000 + (Yz) n * 1.000 = 2.000 Trong vi dl,l tren khuynh httong tieu dung bien la Yz, cho nen theo cong thuc ( 1) tren, s6 nhan se

b~ng 2 (1: 112 ), tu'cJng du'cJng 2.000/1.000

Minh h9a cac chu6i giao dich nay chung ta c6 scJ d6 sau:

Du khach Quae te" IDnh 1-3: Lttu dd tai chi tieu

$ 1000

N ganh Du lich Bon vi cung U'ng du lich

H~ s6 nhan =

MTR + MPS + {[ 1- MTR- MPS ] * MPM }

Trong d6, MTR (Marginal Tax Rate) Ia Ty 1~ thue" c~n bien, va chung ta gia dinh r~ng chinh phu khong chi tieu ngay l~p tuc khoan nay vao tieu dung; MPM (Marginal Propensity to Import) la khuynh hu'ong nh~p khffu bien - rn()t phffn cua

31

-chi phi tieu dung

DO'i voi cac quO'c gia c6 khuynh hu'ong nh~p khffu cao (thu'dng la quO'c gia kern phat tri~n), chi tieu cua du khach c6 hi<%u qua sO' nhan khong dang k~ Hftu he't sO' ti~n do du khach chi tieu da du'<;lc dung d~ nh~p khffu hang h6a phl,lc Vl,l cho nhu cftu cua dan chung va du khach, sO' ti~n nay khong con luan chuy~n trong n~n kinh te' nen hi<%u qua sO' nhan khong phat huy tac dl,lng du'<;lc Nhung qu6c gia phat tri~n nhu' Canada hol}c My, khoan ro d do nh~p khffu rong thffp nen m(>t do la thu du'<;lc

tu du khach da du'<;lc tai chi tieu nhi~u lftn trong n~n kinh te', t~o ra hi<%u qua de'n 2,5

do la, sO' nhan la 2,5 [xem 107, 147-148] Nhung khoan chi trong n~n kinh te' nhu' the' nao, sau khi thu du'<;lc tu du khach, tuy thu(>c phftn Ion vao mO'i lien h<% giua cac nganh cong nghi<%p trong n~n kinh te' Chi tieu trong n(>i b(> n~n kinh te' cang nhi~u, hi<%u qua sO' nhan cang cao, va ngu'<;lc l~i

- M9t vai WJn dT:tng khdi ni?m slf nhan qua chi tieu cila du khdch qulfc te'

Da c6 nhung cong trlnh nghien cli'u v~ du lich, trong d6 nhung sO' nhan du lich du'<;lc tinh toan va b6 sung them nhu' thue', su dl,lng nhan cong, va cac phan do~n kinh te' khac Bie't du'<;lc h<% sO' nhan (K), ta c6 th~ tinh du'<;lc S\1' gia tang cua l<;li tuc qu6c gia do S\1' gia tang chi tieu cua du khach theo cong thuc:

SO' gia tang cua l<;li tuc qu6c gia

do chi tieu du lich

SO' gia tang

= chi tieu CUa X

du khach

K

Ngoai ra do chi tieu du lich lam gia tang ho~t d(>ng cac nganh kinh te' lien quan, l<;li tuc xa h(>i tang len va nho d6 sO' thue' kh6a thu v~ cho nha nu'oc cling tang Ngu'di ta u'oc tinh du'<;lc khoang 5% cua sO' gia tang l<;li tuc quO'c gia do chi tieu

du lich trong nam du'<;lc thu v~ cho nganh thue' theo cong thuc:

SO' thue' thu ho~ch them

hu'dng tnfc tie"p, anh hu'dng gian tie"p, anh hu'dng phai sinh

Theo bao cao cua H()i d6ng du ljch va lfi' hanh the' gioi-WTTC-nam 1993 u'oc tinh t6ng nhii'ng hi~u qua tnfc tie"p, gian tie"p va phai sinh cua du ljch v~ hai n()i dung doanh thu va seflao d()ng t:;ti nhi~u khu vlfc khac nhau tren the' gioi nhu' sau: Bang 1-5: Hifu quii sfl nhan cua doanh thu du ljch va sit d1,mg lao dQng

Doanh thu du Itch bao g6m ca chi s6 nhan cong K.hu VlfC phi v~n chuySn (Ty USD) (tri~u ngu'oi)

TrJ!c Ghin tie'p va H~s6 Trlfc Gian tie'p va H~s6

tie'p Phai sinh nhan tie'p Phai sinh nhan

Trong khi s5 nhan du'<Jc dung d~ u'oc tinh hi~u qua t6ng h<Jp tu m()t khoan gia tang chi tieu cua du khach qu6c te" d6i voi n~n kinh te" thl Wassily Leontief, nha kinh te" h9c ngu'oi My do:;tt giai Nobel nam 1973, b6 sung vao ly thuye"t s6 nhan b~ng cong trlnh phan tich nh~p lu'<Jng- xua"t ht<Jng da cho tha"y nhfi'ng hi~u qua nay tac d()ng nhu' th~ nao d6i voi m()t n~n kinh te" dlfa vao slf tu'dng tac gifi'a cung - cffu, va gifi'a cac nganh trong n~n kinh te" Phuong phap nh~p lu'<Jng - xua"t lu'<Jng la m()t cong cv phan

tich kinh te" du'qc phat tri€n dlfa tren khai nit;m cac giao dich (transactions) giua nhung "ngu'oi san xufft" va "nguoi tieu dung" trong m()t n~n kinh te" San phffm -hang h6a d~u ra ciia nganh nay d6ng thoi se la nguyen - v~t lit;u d~u vao ciia m()t

-33-s6 nganh khac, va ngu'qc h;ti D€ xay dt;t'ng m()t rna tr~n cac giao dich kinh te" nguoi

ta phai dinh r5 cac nganh cong nghit;p ho~c thanh ph~n kinh te", xac dinh t6ng lu'qng d~u ra ciia m6i nganh kinh te" va phan tich chi tie"t lu'qng d~u ra nay se du'qc cac nganh kinh te" nao tieu thl;l, xac dinh t6ng lu'qng d~u vao ciia tung nganh kinh te" thu du'qc tu cac nganh khac, va d~c bit;t la lu'qng d~u vao c~n bien thu du'qc d€ lam gia tang lu'qng d~u ra c~n bien

Ap d1;tng phuong phap phan tich nh~p luq~g - xua't luqng d€ tinh toan a~h

hu'dng ciia nganh du ljch d6i voi n~n kinh te" ngu'oi ta gia dinh ding hm.tt d()ng du lich va lu hanh nhu' Ia m()t nganh kinh te" rieng bit;t, m~c du doi khi n6 nhu' Ia m()t ph~n ciia nhu c~u cuO'i cling Gia sii' m()t n~n kinh te" gian don bao g6m 6 nganh: khai khoang, nang nghit;p, cong nghit;p che" bie"n, xay dt;t'ng, du ljch, va nganh dich V\1 ~hac Gia tri giao dich giua cac nganh kinh te" Ia nhung don vi duqc gia dinh, cac giao dich ciia n~n kinh te" du'qc minh h<;>a b~ng m()t rna tr~n nhu' sau:

Oic nganh tieu dung

v.v :Nhu la m9t nganh san xufft, nganh du lich nh~n du'<Jc 6 don vi tu nganh cong nghi~p khai khming, 4 don vi tu nganh nong nghi~p, 10 don vi tu nganh cong nghi~p che' bie'n, 20 don vi tu nganh xay dlfng v v voi ghi tri tang them Ia 26 (80-54) th€ hi~n Slf chenh l~ch gifi'a gia trj dffu vao va gia trj dffu ra

Gia sll' ding nhu cffu cu6i cling cho nganh du lich du'<Jc tang them 8 don vi do

-st;( gia tang cua du khach qu6c te' de'n tham Bi€u nay se lam gia tang gia trj cua nganh du lich len 10% va n6 cling c6 nghia la gia tang lu'<;lng dffu vao va gia trj tang them cua nganh du lich Ne'u gia dinh slf gia tang nay theo m()t ham tuye'n tinh, tfft ca s6 li~u trong CQt 5 se gia tang 10% thl nganh du ljch bay gio se cffn 22 don vi cua nganh xay dlfng, 11 don vi cua nganh CN che'bie'n, Vi~c nay, de'n lu'<;lt n6, ~am gia tang nhu cffu dffu ra d6i voi nganh xay dljng tu 100 len 102, va lu'<jng dffu ra cua cac nganh khac se gia tang theo tu'ong ung Kich thu'oc cua rna tr~n giao dich mo ta m6i quan h~ gifi'a CaC nganh kinh te' tuy thUQC vao nhfi'ng yeu cffu giao dich lien nganh Trong thlfc te' m9t mo hlnh phuc tc,tp hon cho phep th€ hi~n du'<Jc lu'<jng dffu vao thay d6i khong tuye'n tinh, va c6 nhung dong bi€u hi~n khoan ro d

tu n€n kinh te'

B€ dlf doan m9t each trljc tie'p anh hu'dng cua Slf gia tang chi tieu du lich ngu'oi ta cling c6 th€ sll' d1,mg m9t rna tr~n nhu cffu trljc tie'p cho thffy nhu cffu dffu vao d6i voi m6i don vi dffu ra cua tung nganh kinh te':

Clic nganh tieu dung

-35-dtlu vao v~ xay dl,l'ng; ap dt,mg tu'clng t1! cho cac nganh khac, chung ta c6 nhung h~ s5 nhan dtlu vao du'<Jc trlnh bay trong blmg tren Qua d6 chung ta c6 th~ tha"y anh hu'dng cua 01 do la gia tang trong chi tieu dtlu ra cua nganh nay anh hu'dng de'n dtlu vao tu cac nganh khac, va ngu'<Jc h;ti Cu m6i d6ng do-la gia tang trong chi tieu du lich lam gia tang 7,5 cent trong nganh khai khoang, 5 cent trong nganh nong nghi~p, 12,5 cent trong nganh cong nghi~p che' bie'n, 25 cent trong nganh xay dl,l'ng

T6m l~i, anh hu'C1ng kinh te' cua nganh du lich d5i vdi m()t qu5c gia phl,l thu()c vao tai nguyen va co ca"u kinh te' cua qu5c gia d6 N6 xac dinh phtln gia tri thu du'<Jc tu du khach qu6c te' de'n tham thong qua nhung anh hu'dng gian tie'p va phai sinh d6i vdi nhung phtln khac ciia n~n kinh te' M()t n~n kinh te' ldn, c6 nhi~u nganh ngh~ da d~ng, vdi sv can thi~p h<Jp ly ciia chinh 'phii, va nang ll,l'c san xua"t khong qua du' thua, se thu du'<Jc l<Ji ich nhi~u nha"t tu khoang gia tang do chi tieu ciia du khach trong n~n kinh te'

Cac nha nghien cU'u v~ du lich phu'ong Tay nhu': Cleverdon Robert, Mathieson and Wall, Robert W & Goeldner, Charles C., Thea Sinclair & Sutcliffe Charles, Archer and Fletcher ho~c Adrian Bull, Donald E Lundberg, Mink H Stavenga, M Krishnamoorthy d~u si't dl,lng phu'ong phap s5 nhan va phu'ong phap phan tich nh~p lu'<Jng - xua"t lu'<Jng d~ nghien cU'u thl,l'c nghi~m v~ nhii'ng anh hu'dng gian tie'p ho~c phai sinh do du lich t~o ra dfSi vdi thu nh~p va vi~c lam Tfft ca nghien cU'u d~u cho tha"y gia tri s5 nhan cua cac qu5c gia c6 khuynh hu'dng nftm trong khoang tU 2,5

(Canada, My, ) de'n 0,7 (Philippines, Bahamas) Cac n~n kinh te' ldn, da d~ng ~hu'

- dieh V\1 d~u phai nh~p khffu

1.2.1.3 Quan h~ giua du ljch vdi cac lfnh vf(c khac trong n~n kinh ti: