Vài kinh nghiệm dạy học theo hướng học hợp tác cho học sinh lớp 3

Trong xu thế chung của dạy học hiện nay, người ta coi dấu hiệu cơ bản của phương pháp là: Tính chất tổ chức, chỉ đạo hoạt động nhận thức của giáo viên đối với học sinh.. Mỗi phương pháp

1 Tên đề tài:

VÀI KINH NGHIỆM DẠY HỌC THEO HƯỚNG HỌC HỢP TÁC CHO HỌC SINH LỚP 3.

2 Đặt vấn đề:

Sự thành công của việc dạy học phụ thuộc rất nhiều vào phương pháp dạy học được giáo viên lựa chọn

Cùng một nội dung nhưng tùy thuộc vào phương pháp sử dụng trong dạy học thì kết quả sẽ khác nhau về mức độ lĩnh hội các tri thức, sự phát triển của trí tuệ cùng với các kĩ năng tư duy về giáo dục đạo đức và sự chuyển biến thái độ hành vi

Trong xu thế chung của dạy học hiện nay, người ta coi dấu hiệu cơ bản của phương pháp là: Tính chất tổ chức, chỉ đạo hoạt động nhận thức của giáo viên đối với học sinh Mỗi phương pháp đảm nhận một tính chất xác định hoạt động nhận thức của học sinh: Tiếp nhận một cách thụ động các tri thức

do giáo viên truyền thụ hay độc lập tìm tòi nghiên cứu để lĩnh hội tri thức, giáo viên chỉ giúp học sinh định hướng vấn đề và thực hiện trách nhiệm cố vấn trong quá trình học tập của các em

Đối với dạy học sinh, học phương pháp trực quan, thực hành đi theo con đường tìm tòi nghiên cứu tỏ ra có nhiều ưu thế vì phù hợp với đặc điểm

bộ môn Bên cạnh các phương pháp trên, các phương pháp phát huy tính cực chủ động, sáng tạo của học sinh với sự tổ chức và hướng dẫn đúng mức của giáo viên trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu tự học, tạo niềm vui và hứng thú trong học tập khi học sinh tự khám phá được kiến thức thì học sinh dễ nhớ và nhớ lâu hơn

Muốn học tập đạt kết quả cao thì không thể không nói đến phương pháp học tập Xây dựng thói quen và phương pháp học tập cho HS là góp phần nâng cao chất lượng học tập, phát huy tính tích cực, năng động sáng tạo, hứng thú trong học tập của học sinh, đồng thời còn là yêu cầu quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học nhất là đối với học sinh lớp Ba

Qua những tiết học đầu năm, tôi nhận thấy lớp học thụ động, các em ít phát biểu xây dựng bài, không chịu khó suy nghĩ, thậm chí nhiều em còn rụt

rè, e ngại, khó hoà đồng, lớp học tẻ nhạt không sinh động Một vấn đề mà tôi thường đặt ra làm thế nào để lớp học của mình đạt được kết quả tốt khi mặt bằng kiến thức của các em không đồng đều Đó là những suy nghĩ, những ray rứt, những lo âu của những người suốt đời cầm phấn đào tạo thế hệ trẻ cho tương lai của tổ quốc

Tôi đã mạnh dạn thử nghiệm nhiều lần tại lớp mình phụ trách và bước đầu thành công tốt Chính từ lẽ đó mà tôi ra sức tìm tòi, nghiên cứu, học hỏi đồng nghiệp đi trước và tham khảo ý kiến chỉ đạo của chuyên môn để tìm ra phương pháp dạy học đạt kết quả, để đạt được mục đích và chỉ tiêu nhà

trường đề ra Đó là lí do tôi chọn đề tài: “Vài kinh nghiệm dạy học theo

hướng học hợp tác cho học sinh lớp 3”.

3 Cơ sở lý luận:

Học hợp tác là chiến lược học tập rất phổ biến, với mục tiêu chủ yếu

là giúp học sinh cùng làm việc để đạt được kết quả học tập chung Vấn đề thiết kế và thực hiện các bài học theo hướng học hợp tác hiện nay căn bản chưa được đúng mức và cũng chưa được phổ biến trong thực tiễn dạy học Không ít người hiểu học nhóm là học hợp tác, hoặc hợp tác là thảo luận, trong khi đó lại là vấn đề khác nhau về lí luận Nhóm chẳng qua là môi trường học tập, có thể có nhóm mà không có sự hợp tác; thảo luận là phương pháp dạy học và cũng không nhất thiết phải là nhóm Học hợp tác là chiến lược dạy học mà cốt lõi là triết lí của sự chia sẻ, nổ lực cá nhân trong mục tiêu chung và thành công chung trong đóng góp của từng cá nhân

4 Cơ sở thực tiễn:

Học sinh tiểu học rất thích học hợp tác, đặc biệt là học sinh lớp 3 -các em bắt đầu tiếp xúc với nhiều vấn đề trừu tượng và mang nặng tính lí thuyết Trong giáo dục tiểu học, dạy học theo hướng học hợp tác có nhiều ưu thế Biện pháp này tạo điều kiện cho mọi học sinh trong lớp tham gia hoạt

động một cách dân chủ trên tinh thần tương hỗ, có nhiều cơ hội hơn để khám phá và thể hiện ý tưởng, học hỏi từ các bạn, phát triển các kĩ năng sống và khả năng gánh vác trách nhiệm, nâng cao khả năng hoà nhập tập thể, lòng tự tin và ý thức thừa nhận sự khác biệt ở các bạn

Chương trình giáo dục tiểu học hiện nay yêu cầu áp dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phong phú, đa dạng bao gồm các phương pháp dạy học hiện đại như đóng vai, thảo luận nhóm, tổ chức trò chơi, điều tra thực tiễn, báo cáo, , các hình thức dạy học cá nhân, theo nhóm, theo lớp, học ở trong lớp, ngoài sân trường, các địa điểm có liên quan đến nội dung học tập Tuy nhiên, việc vận dụng vào thực tế các phương pháp cũng như các hình thức tổ chức dạy học hiện đại nói chung, đặc biệt là việc dạy học theo hướng học hợp tác còn nhiều hạn chế, hầu như giáo viên chỉ sử dụng dạy học hợp tác trong khi thao giảng, báo cáo thành tích hay tổ chức chuyên

đề Vì dạy học theo hướng hợp tác chiếm nhiều thời gian từ soạn giáo án, chuẩn bị tổ chức đến tiến hành dạy học Trang thiết bị dạy học vừa thiếu vừa không đồng bộ, quy mô lớp lớn đã gây khó khăn khi tổ chức dạy học theo hướng này Qua nhiều năm áp dụng phương pháp dạy học theo hướng học hợp tác, tôi nhận thấy có những khó khăn sau:

Dạy học theo hướng học hợp tác có thể gây ồn ào trong lớp, khó kiểm soát Một vài học sinh không thích học nhóm vì muốn chứng tỏ khả năng của mình với giáo viên hơn là với bạn Vì vậy giáo viên cần chú ý giáo dục

và rèn luyện kĩ năng hợp tác cho học sinh

Trong năm học 2014 - 2015, tôi được phân công dạy lớp 3/1 có 36 em

Đa số học sinh của lớp tôi là con của các gia đình nông thôn sống trực thuộc

ở các thôn của xã Tam Đàn; trải trên một địa bàn quá rộng nên việc quản lí học ở nhà có phần khó khăn Hơn nữa, qua 3 tháng hè, học sinh đã mai mọt

đi phần lớn kiến thức Với tình hình thực tế như vậy, đòi hỏi người giáo viên phụ trách phải nghiên cứu và tìm tòi các biện pháp để đưa lớp đi lên

5 Nội dung nghiên cứu:

Để áp dụng phương pháp dạy học hợp tác, trước tiên tôi tiến hành khảo sát chất lượng, phân loại đối tượng học sinh, sau đó sắp xếp chỗ ngồi cho học sinh tiện việc học hợp tác Kết quả khảo sát như sau:

Tổng

số

HS

Môn

Điểm 9- 10 Điểm 7- 8 Điểm 5- 6 Điểm < 5

36 T ViệtToán 10 27, 8% 15 41, 7% 0615 41, 7 10 27, 8% 08 22, 2% 0316,7% 05 13,0%8, 3%

5.1 Quy trình thiết kế và tiến hành bài học hợp tác:

Thiết kế bài học hợp tác nhóm: Tôi phân tích, thiết kế nội dung học tập, chọn vấn đề thích hợp với mục tiêu cụ thể cần đạt được, với hoạt động

và quy mô nhóm Xác định và lập kế hoạch thực hiện các hoạt động học tập của nhóm và của từng học sinh Những hoạt động học tập cơ bản trong bài học bao gồm bốn dạng:

- Các hoạt động, tìm tòi, phát hiện

- Hoạt động xử lý, biến đổi thông tin và phát triển sự kiện vấn đề

- Hoạt động áp dụng, củng cố, luyện tập

- Hoạt động đánh giá điều chỉnh

Hướng dẫn học sinh chuẩn bị học liệu cần thiết theo nhu cầu và mục đích riêng của mình, đặc trưng cho cách học của mình Dự kiến những vai trò khác nhau của học sinh (trưởng nhóm, thư kí, thành viên), những câu hỏi, khái niệm, những giải thích và lập luận dự phòng về vấn đề cần giải quyết trong bài học Tìm hiểu, phát triển và mở rộng chủ đề đến mức sâu sắc và hoàn thiện, xác định những điểm, nội dung cốt yếu, những mục tiêu then chốt, những liên hệ quan trọng trong chủ đề

5.2 Khởi động bài học:

Giáo viên tạo ra tình huống dạy học trên lớp có liên quan đến vấn đề

học tập của bài học và thích ứng với môi trường học hợp tác Động viên cả lớp thể hiện ý tưởng, phát biểu những giả định, nhận xét hay kết luận bước đầu nhưng sẽ còn biến đổi trong quá trình học tập Cung cấp những tư liệu chứa đựng thông tin, sự kiện mới mẽ, những giai thoại, câu chuyện hấp dẫn, những lời hay ý đẹp, những danh ngôn thích hợp với chủ đề Cho học sinh quan sát các sự kiện qua tranh, bảng số liệu, sơ đồ và những tài liệu minh hoạ khác có sức thu hút sự chú ý của các em và có thể có ích trong tiến trình học tập

5.3 Tiến trình bài học hợp tác:

Khuyến khích và hướng dẫn, hỗ trợ học sinh tiến hành các công việc của nhóm, của các cá nhân trong nhóm Quản lý hoạt động của các nhóm và từng nhóm trực tiếp và của từng học sinh thông qua vai trò tham gia của các

em, đặc biệt của nhóm trưởng Duy trì hoặc liên tục tạo ra liên hệ giữa các nhóm qua các hình thức báo cáo, đánh giá, sơ kết, hệ thống hoá hoặc kinh nghiệm làm việc

5.4 Tổng kết trước lớp:

Giáo viên khen ngợi ý kiến đóng góp của học sinh tạo điều kiện cho

cả lớp tự đánh giá ý kiến của các nhóm Học sinh được tham gia vào quá trình đánh giá cùng với giáo viên Điểm số hay thành công của nhóm cũng

là điểm số của cá nhân thành viên trong nhóm Tổng kết những điểm chủ yếu, nhấn mạnh chúng để nâng cao khả năng ghi giữ, nhớ lại và vận dụng kết quả học tập của học sinh Tập hợp những kiến nghị và giải pháp được học sinh đề xuất về chủ đề học tập dưới hình thức phát triển gạn lọc, nâng cao và khái quát

5.5 Minh họa bài học theo hướng học hợp tác:

5.5.1 Tự nhiên và Xã hội:

* Ví dụ: Bài 9: Cần làm gì để phòng cháy khi ở nhà?

+ Tiến hành dạy theo hướng học hợp tác: A Hoạt động cơ bản:

Hoạt động 1: Tổ chức, hướng dẫn:

Tôi chia lớp thành các nhóm, mỗi nhóm có 6 em Tôi yêu cầu các nhóm thực hiện thảo luận theo và thực hiện theo các bước sau:

+ Học sinh đọc yêu cầu

+ Nhóm trưởng mời một bạn đọc yêu cầu

+ Các thành viên trong nhóm suy nghĩ các nhân hoặc có thể chia sẻ với bạn bên cạnh theo yêu cầu của hoạt động

+ Nhóm trưởng mời lần lượt các thành viên trong nhóm chia sẻ hoặc đưa ra ý kiến

+ Thống nhất kết quả hoạt động nhóm

+ Báo cáo kết quả thảo luận

+ Giáo viên thống nhất kết quả, bổ sung nếu còn thiếu sót

Bước 2: Học sinh thực hiện theo nhóm.

+ Học sinh thực hành làm thảo luận theo nhóm đã phân công Học sinh quan sát theo nhóm, quan sát từng tranh, thảo luận câu hỏi Giáo viên quan sát và tới những nhóm gặp khó khăn để giúp đỡ học sinh

+ Chỉ và nói tên những chất dễ cháy trong mỗi hình

+ Nói thêm tên những chất dễ cháy trong mỗi hình mà em biết

+ Theo em, bếp ở hình nào an toàn hơn trong việc phòng cháy? Tại sao?

Bước 3: Trình bày.

Đại diện các nhóm báo cáo kết quả thảo luận Giáo viên kết luận và đặt thêm các câu hỏi xử lí tình huống:

+ Em sẽ làm gì khi thấy bếp nhà mình chưa gọn gàng, có nhiều chất

dễ cháy (xăng, dầu hỏa, củi khô…) ở gần nơi đun nấu?

Hoạt động 2: Thực hiện hoạt động: (Nhóm đôi)

Bước 1: Tổ chức, hướng dẫn: Để học sinh thực hiện tốt hoạt động

này tôi theo dõi và hướng dẫn học sinh thực hiện theo các bước sau:

+ Học sinh thực hiện yêu cầu: Hai em hỏi đáp nhau (HS 1 hỏi, HS 2 trả lời Sau đó đổi lại, HS 2 hỏi, HS 1 trả lời)

+ Báo cáo kết quả thảo luận.

* Lưu ý: Từng cặp học sinh trao đổi với nhau cũng như giáo viên khi

hướng dẫn chỉ nói đủ cho từng cặp nghe để không ảnh hưởng đến cặp bên cạnh

Bước 2: Thảo luận:

a Quan sát lại căn bếp vẽ trong hình 1.

- Để phòng cháy, em sẽ sắp xếp lại căn bếp trong hình 1 như thế nào? Nói một số việc nên làm và không nên làm đối với căn bếp trong hình 1

b Theo em điều gì có thể xảy ra trong hai tình huống sau:

+ Can xăng ở gần bếp lửa

+ Trẻ em nghịch lửa

Bước 3: Báo cáo kết quả:

- GV gọi đại diện các cặp đôi trong nhóm trình bày kết quả thảo luận, các bạn trong nhóm nêu ý kiến bổ sung, GV thống nhất kết quả Nói những thay đổi để sắp xếp lại căn bếp trong hình 1 GV khuyến khích HS đưa ra giải thích vì sao lại xếp như vậy Những tình huống giả định để HS biết dự đoán được tình huống thói quen an toàn, phòng tránh cháy

Ví dụ: Bài 19: Rễ cây có đặc điểm gì?

- Chuẩn bị:

+ Sưu tầm một số loại cây

+ Bảng nhóm

- Tiến hành dạy học theo hướng học hợp tác:

Hoạt động 1: Phân loại rễ:

Bước 1: Tổ chức hướng dẫn.

Tôi yêu cầu các nhóm nhận bảng nhóm và đem những loại cây đã chuẩn bị ra quan sát và làm theo yêu cầu như ở trang 42 SGK

Tôi yêu cầu học sinh trao đổi theo nhóm câu a, b, c Tài liệu HDH TN&XH trang 14, 15:

Bước 2: Làm việc theo nhóm 6.

- Nhóm trưởng điều khiển các bạn quan sát hình để nhận biết 2 loại rễ

chính là rễ cọc và rễ chùm.

- Từng học sinh quan sát và đọc thông tin trong hình 1 và hình 2

- Vận dụng để phân biệt rễ cây hành là rễ chùm, rễ cây đậu là rễ cọc

- HS được vận dụng để phân loại rễ cây mình sưu tầm được bằng vật thật hoặc tranh vẽ

a Quan sát và đọc thông tin trong hình 1, 2.

b Chỉ vào từng hình và nói đâu là rễ cọc, đâu là rễ chùm.

c Đố bạn rễ gì?

+ Quan sát và đọc thông tin trong hình 3, 4

+ Trao đổi với bạn để hoàn thành thông tin trong từng hình

d Điền tên các cây sưu tầm được vào bảng nhóm:

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

Bước 3: Trình bày.

Đại diện các nhóm báo cáo kết quả thảo luận, các nhóm khác nêu ý kiến bổ sung GV tuyên dương những nhóm hoàn thành tốt nhất

Qua cách dạy theo hướng hợp tác các bài học trong môn TN&XH trên, ta thấy: Bằng phương pháp dạy học hướng vào học hợp tác, giáo viên

có thể giúp học sinh phát hiện, khám phá, chiếm lĩnh và nắm vững kiến thức một cách dễ dàng, tiết học sinh động và đạt kết quả Hoạt động hợp tác trong nhóm sẽ làm cho từng thành viên quen dần với sự phân công hợp tác, hiệu quả học tập sẽ tăng lên Trong hoạt động hợp tác, mục tiêu hoạt động của

toàn nhóm nhưng mỗi cá nhân được phân công một nhiệm vụ cụ thể, phối hợp nhau để đạt mục tiêu chung

5.5.2 Môn Đạo đức:

* Bài 7: Quan tâm, giúp đỡ hàng xóm láng giềng (tiết 1)

Hoạt động 3: Bày tỏ ý kiến.

Để thực hiện hoạt động này, tôi tiến hành tổ chức theo hướng học hợp tác

Bước 1: Tổ chức, hướng dẫn.

Tôi chia lớp thành 6 nhóm, mỗi nhóm 6 em, yêu cầu các nhóm thảo luận, bày tỏ thái độ của các em đối với các quan niệm có liên quan đến việc Quan tâm, giúp đỡ hàng xóm láng giềng

a Hàng xóm tắt lửa, tối đèn có nhau

b Đèn nhà ai, nhà nấy rạng

c Quan tâm, giúp đỡ hàng xóm láng giềng là biểu hiện của tình làng nghĩa xóm

d Trẻ em cũng cần quan tâm, giúp đỡ hàng xóm láng giềng bằng các việc làm phù hợp với khả năng

- Trước khi thảo luận tôi giải thích cho các em hiểu về ý nghĩa của câu tục ngữ

Bước 2: Học sinh làm việc theo nhóm:

- Học sinh các nhóm tiến hành thảo luận Nhóm trưởng điều khiển các bạn trả lời, mỗi nhóm cử một thư kí ghi kết quả thảo luận vào bảng trong thời gian năm phút Tôi đến từng nhóm giúp đỡ học sinh Nhóm nào làm đúng, nhanh đính bài lên bảng lớp

Bước 3: Trình bày

Đại diện các nhóm báo cáo kết quả làm việc của nhóm mình Các nhóm khác góp ý kiến bổ sung Giáo viên nhận xét, tuyên dương nhóm làm bài tốt

Giáo viên kết luận: Các ý kiến a, c, d là đúng; ý b là sai Hàng xóm láng giềng cần quan tâm giúp đỡ lẫn nhau Dù còn nhỏ tuổi, các em cũng cần

biết làm các việc phù hợp với sức mình để giúp đỡ hàng xóm láng giềng.

Qua bài tập trên, ta thấy: Bằng phương pháp dạy học hướng vào học hợp tác, giáo viên có thể giúp học sinh phát hiện, khám phá, chiếm lĩnh và nắm vững kiến thức một cách dễ dàng, tiết học sinh động và đạt kết quả Thông qua sự hướng dẫn của giáo viên, từng nhóm cùng thảo luận, tranh luận những bài học trên lớp, những em bản tính còn rụt rè, e ngại dần dần mạnh dạn và thấy tự tin hơn Sự hăng hái, chuyên cần học tập của từng thành viên được nâng cao rõ rệt Một số em trước đây nhút nhát, khó hoà đồng, sau một thời gian tham gia nhóm học tập tính cách thay đổi: nhanh nhẹn, hoạt bát, tiếp thu bài nhanh hơn Một kết quả quan trọng nữa của việc tổ chức dạy học theo hướng học hợp tác là giúp các em rèn luyện ý thức trách nhiệm, ý thức cộng đồng trong các mặt sinh hoạt khác đặc biệt là thói quen tiếp thu bài trên lớp Những chỗ nào chưa hiểu các em lại trao đổi, học tập lẫn nhau Đối với những vấn đề chưa thống nhất, ý kiến khác nhau các em mạnh dạn trao đổi với giáo viên giúp giáo viên kịp thời uốn nắn, giúp các em khắc sâu trong trí nhớ những kiến thức cơ bản, trọng tâm

*Ví dụ: Bài Tôn trọng thư từ, tài sản của người khác (tiết 2) Bài tập 2: Xếp những cụm từ chỉ hành vi, việc làm sau đây vào 2

cột “ Nên làm” hoặc “ Không nên làm” liên quan đến thư từ, tài sản của người khác:

- Tự ý sử dụng khi chưa được phép

- Giữ gìn, bảo quản khi người khác cho mượn

- Hỏi mượn khi cần

- Xem trộm nhật ký của người khác

- Nhận thư giùm khi hàng xóm vắng nhà

- Sử dụng trước, hỏi mượn sau

- Tự ý bóc thư của người khác