Từ ngữ xưng hô trong văn xuôi vi hồng

Hệ thống các từ ngữ xưng hô không chỉ được sử dụng trong giao tiếp đời sống hàng ngày mà còn được các nhà văn, nhà thơ sử dụng hết sức tinh tế trong các tác phẩm văn học, đặc biệt là ngô

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG THANH VÂN

TỪ NGỮ XƯNG HÔ TRONG VĂN XUÔI VI HỒNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2017

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG THANH VÂN

TỪ NGỮ XƯNG HÔ TRONG VĂN XUÔI VI HỒNG

Chuyên ngành: NGÔN NGỮ VIỆT NAM

Mã số: 60.22.01.02

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Phạm Văn Hảo

THÁI NGUYÊN - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luâ ̣n văn “Từ ngữ xưng hô trong văn xuôi Vi Hồng”

là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả của đề tài là trung thực và chưa đươ ̣c công bố trong bất cứ một công trình khoa học nào

Nội dung của luâ ̣n văn có sử du ̣ng tài liê ̣u, thông tin đươ ̣c đăng tải trên các tác phẩm, ta ̣p chí, các trang web theo danh mu ̣c tài liê ̣u tham khảo

củ a luâ ̣n văn

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chi ̣u trách nhiê ̣m

Ta ́ c giả luâ ̣n văn

Dương Thanh Vân

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới PGS.TS Phạm Văn Hảo về sự hướng dẫn tâ ̣n tình, đầy đủ, chu đáo và đầy tinh thần trách nhiê ̣m của thầy trong toàn bô ̣ quá trình em hoàn thành luâ ̣n văn

Em xin trân trọng cảm ơn sự ta ̣o điều kiê ̣n giúp đỡ của Ban chủ nhiê ̣m Khoa Ngữ Văn, các thầy cô giáo Phòng đào tạo Trường Đa ̣i ho ̣c Sư pha ̣m Thái Nguyên đã giúp đỡ em thực hiê ̣n đề tài luâ ̣n văn này Xin được cảm ơn những thầy cô đã trực tiếp giảng dạy các chuyên đề cao học cho lớp Ngôn ngữ khóa

2015 - 2017

Em cũng xin chân thành cảm ơn gia đình, ba ̣n bè, người thân đã đô ̣ng viên và giúp đỡ em trong thời gian hoàn thành luâ ̣n văn

Ta ́ c giả luâ ̣n văn Dương Thanh Vân

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC BẢNG iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của luận văn 5

7 Cấu trúc luận văn 5

NỘI DUNG 6

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 6

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 6

1.1.1 Tình hình nghiên cứu vấn đề xưng hô 6

1.1.2 Tình hình nghiên cứu tác phẩm Vi Hồng 7

1.2 Cơ sở lý luận 10

1.2.1 Giới thuyết về phạm trù xưng hô 10

1.2.2 Lý thuyết giao tiếp 28

1.2.3 Lý thuyết hội thoại 33

1.3 Vài nét về cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Vi Hồng 37

1.3.1 Cuộc đời nhà văn Vi Hồng 37

1.3.2 Sự nghiệp sáng tác của Vi Hồng 38

Tiểu kết chương 1: 40

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM TỪ NGỮ XƯNG HÔ TRONG VĂN XUÔI

VI HỒNG 42

2.1 Từ ngữ xưng hô qua ngôn ngữ đối thoại của nhân vật 42

2.1.1 Thống kê hệ thống từ ngữ xưng hô trong văn xuôi Vi Hồng 42

2.1.2 Từ ngữ xưng hô xét về các vai giao tiếp 54

2.2 Từ xưng hô qua ngôn ngữ trần thuật của tác giả 56

2.2.1 Từ “lão” 57

2.2.2 Từ “hắn” 61

2.2.3 Từ “mụ” 63

2.2.4 Từ “chàng”, “nàng” 65

Tiểu kết chương 2 70

Chương 3: HIỆU QUẢ SỬ DỤNG TỪ NGỮ XƯNG HÔ TRONG VĂN XUÔI VI HỒNG 73

3.1 Dùng từ xưng hô thể hiện văn hóa dân tộc Tày 73

3.1.1 Văn hóa gắn bó tự nhiên, sùng bái thần linh 74

3.1.2 Văn hóa cộng đồng, làng bản 81

3.2 Dùng từ xưng hô thể hiện bản chất con người miền núi 86

3.2.1 Dùng từ xưng hô thể hiện tính cách chân thật, hiền lành, chất phác, ngay thẳng 87

3.2.2 Dùng từ xưng hô thể hiện tâm hồn lãng mạn, bay bổng 90

Tiểu kết chương 3 95

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Từ ngữ xưng hô phân loại theo nhóm 43

Bảng 2.2 Đặc điểm cấu tạo của đại từ nhân xưng 45

Bảng 2.3 Đặc điểm cấu tạo của từ ngữ thân tộc 46

Bảng 2.4 Cấu tạo của nhóm từ ngữ chỉ tên riêng 48

Bảng 2.5 Cấu tạo của từ ngữ chỉ chức vụ, nghề nghiệp 50

Bảng 2.6 Vai giao tiếp trong từ ngữ xưng hô 54

Bảng 2.7 Từ ngữ xưng gọi xét về vai giao tiếp trong các tác phẩm 55

mà nó còn thể hiện chiến lược và hiệu quả giao tiếp Xưng hô đúng, hay sẽ góp phần thúc đẩy giao tiếp phát triển Ngược lại, xưng hô không hợp lý sẽ gây ra những hậu quả không mong muốn trong giao tiếp Qua cách sử dụng từ xưng

hô người ta có thể biết được tình cảm, thái độ, mối quan hệ, trình độ học vấn của các nhân vật tham gia giao tiếp Có thể nói, xưng hô là yếu tố đầu tiên mà các vai giao tiếp cần phải lựa chọn để xác lập vị trí của mình Dựa vào xưng hô

mà quan hệ giữa các vai giao tiếp được thiết lập

Tiếng Việt có một hệ thống từ ngữ xưng hô lớn và tùy thuộc vào đối tượng giao tiếp cũng như hoàn cảnh giao tiếp mà người Việt sử dụng những từ ngữ xưng hô khác nhau nhằm thực hiện những mục đích giao tiếp riêng Các từ ngữ này đóng góp lớn vào vốn từ vựng của ngôn ngữ dân tộc và tạo nên đặc trưng tâm lý - văn hóa Việt

1.2 Hệ thống các từ ngữ xưng hô không chỉ được sử dụng trong giao tiếp đời sống hàng ngày mà còn được các nhà văn, nhà thơ sử dụng hết sức tinh

tế trong các tác phẩm văn học, đặc biệt là ngôn ngữ đối thoại trong văn xuôi Dưới ngòi bút tài hoa, khéo léo của người nghệ sĩ, các lớp từ ngữ xưng hô trong các truyện ngắn, tiểu thuyết đa dạng và phong phú, qua đó thể hiện những cảm xúc hết sức thú vị Đồng thời những từ ngữ này trở thành những tín hiệu chuyên trở những mạch nguồn cảm xúc và thái độ của nhà văn đối với các nhân vật trong tác phẩm Một trong những nhà văn sử dụng hệ thống từ ngữ xưng hô

hay và mang sắc thái địa phương sâu sắc nhất trong các sáng tác văn xuôi Việt Nam thời kì hiện đại chính là nhà văn Vi Hồng

1.3 Vi Hồng được biết đến là nhà văn viết về dân tộc và miền núi Với

số lượng các tác phẩm đồ sộ, đăc biệt là về tiểu thuyết, chưa có nhà văn dân tộc thiểu số nào vượt qua được ông Điểm nổi bật trong các tác phẩm của Vi Hồng

là cái nhìn hiện thực và con người miền núi luôn ở thế lưỡng cực với hai tuyến thiện, ác mang tính dân gian Tác phẩm của Vi Hồng không chỉ được khẳng định được vị thế ở trong nước mà giá trị của nó còn vượt ra ngoài biên giới

quốc gia (tác phẩm Vãi Đàng của Vi Hồng được dịch ra tiếng Nga in trong

Tuyển tập chọn lọc 6 nhà văn châu Á được ấn hành tại Liên Xô cũ) Tính từ tác

phẩm đầu tay năm 1959 đến lúc nhà văn qua đời năm 1997, Vi Hồng đã sáng tác được một số lượng tác phẩm không nhỏ Ông đã cho xuất bản 15 cuốn tiểu thuyết, 4 tập truyện vừa, 1 tập truyện ngắn, 7 cuốn sách nghiên cứu và sưu tầm văn học dân gian, gần 30 công trình nghiên cứu khoa học về sli lượn, dân ca, nghi lễ người Tày, Nùng Việt Bắc

Một trong những yếu tố tạo nên sự thành công và nét đặc sắc trong văn xuôi Vi Hồng chính là cách sử dụng từ ngữ xưng hô một cách mới mẻ, phong phú, tinh tế và phù hợp với tư tưởng chủ đề của từng tác phẩm Các nhân vật của ông thường đối thoại với nhau bằng ngôn ngữ của thơ ca Đó là hình thức

“nói với nhau theo đường ong bay hoa nở”, theo lối nói “trai thanh gái nụ”

mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Tày

Vì vậy, việc tìm hiểu cách sử dụng từ ngữ xưng hô trong văn xuôi Vi Hồng vừa có ý nghĩa khoa học lại vừa có ý nghĩa thực tiễn Khảo sát, thống kê các từ ngữ xưng hô trong văn xuôi Vi Hồng sẽ cung cấp, bổ sung thêm cái nhìn

cụ thể, chi tiết về hệ thống từ xưng hô trong văn hóa Tày - Nùng nói riêng và

hệ thống từ xưng hô tiếng Việt nói chung Đồng thời trên cơ sở phân tích có hệ thống các từ xưng hô trong văn xuôi Vi Hồng một lần nữa khẳng định được tài năng của nhà văn trong cách sử dụng linh hoạt, sáng tạo ngôn ngữ dân tộc Mặt

khác, tìm hiểu cách sử dụng lớp từ ngữ này sẽ góp phần quan trọng trong công việc giảng dạy, nghiên cứu tác phẩm Vi Hồng hiệu quả và sâu sắc hơn Đó là

những lí do cơ bản để chúng tôi lựa chọn đề tài “Từ ngữ xưng hô trong văn

xuôi Vi Hồng” làm công trình nghiên cứu khoa học tốt nghiệp của mình

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xác lập hệ thống cơ sở lý luận chung được sử dụng để nghiên cứu các

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hệ thống từ ngữ xưng hô trong văn xuôi Vi Hồng

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là các từ ngữ xưng hô, cách sử dụng và hiệu quả của chúng trong các tác phẩm văn xuôi của Vi Hồng

Phạm vi khảo sát tư liệu là 6 tiểu thuyết, 4 truyện ngắn, 1 truyện vừa và 2 truyện dài sau:

- “Đất bằng” (1980), Tiểu thuyết, Nxb Tác phẩm mới (bao gồm 2 tiểu

thuyết: đất bằng và Vãi Đàng)

- “Người trong ống” (1990), Tiểu thuyết, Nxb Lao động

- “Dòng sông nước mắt” (1993), Tiểu thuyết, Nxb Hội văn học nghệ

thuật Bắc Thái

- “Tháng năm biết nói “(1993), Tiểu thuyết, Nxb Văn hóa dân tộc

- “Mùa hoa Bioóc loỏng” (1997), Tiểu thuyết, Nxb Thanh niên

- “Béc - Kha - Cải” (1988), Truyện ngắn (trích trong Vi Hồng tác phẩm

và dư luận, Nxb Đại học Thái Nguyên (2015)

- “Nghĩ sủi bọt đá” (1991), Truyện ngắn, (trích trong Vi Hồng tác phẩm

và dư luận, Nxb Đại học Thái Nguyên (2015)

-“Sự tích hang cứu tôi với” (1992), Truyện ngắn, (trích trong Vi Hồng

tác phẩm và dư luận, Nxb Đại học Thái Nguyên (2015)

- “Cọn nước Eng Nhàn” (1971), Truyện ngắn (trích trong Vi Hồng tác

phẩm và dư luận, Nxb Đại học Thái Nguyên (2015)

- “ Người làm mồi bẫy hổ” (1990), Truyện dài, Nxb Kim Đồng, Hà Nội

- “Đường về với mẹ chữ” (1998), Nxb Kim Đồng, Hà Nội (bao gồm truyện dài “Đường về với mẹ chữ” và truyện vừa - “Thách đố”)

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại: Thống kê, phân loại các từ xưng hô

trong các tác phẩm khảo sát

- Phương pháp hệ thống: Xâu chuỗi các lớp từ xưng hô có cùng giá trị

ngữ nghĩa ngữ dụng, từ đó khái quát lại vấn đề nghiên cứu một cách hệ thống hơn

- Phương pháp phân tích ngữ nghĩa: thấy được cái hay, cái độc đáo của

lớp từ xưng hô trong tác phẩm văn học dưới ánh sáng của dụng học

- Thủ pháp so sánh: So sánh giá trị ngữ nghĩa ngữ dụng của các đại từ

nhân xưng và lớp từ xưng hô trong tiếng Việt với các từ này trong tác phẩm của

Vi Hồng

6 Đóng góp của luận văn

Khảo sát, miêu tả lớp từ xưng hô, luận văn đưa ra một góc nhìn có tính

hệ thống trong nghiên cứu sáng tác Vi Hồng Đó là nghiên cứu các từ ngữ xưng

hô và cách xưng hô trên phương diện hệ thống hóa Hướng nghiên cứu này, sẽ góp phần quan trọng trong việc tiếp cận văn xuôi Vi Hồng trên bình diện ngôn ngữ học

Luận văn đã khai thác các giá trị ngữ nghĩa ngữ dụng của các lớp từ xưng hô trong một số tác phẩm của Vi Hồng dưới ánh sáng của dụng học

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận

Chương 2: Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong văn xuôi Vi Hồng

Chương 3: Hiệu quả sử dụng từ ngữ xưng hô trong văn xuôi Vi Hồng

NỘI DUNG

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu vấn đề xưng hô

Xưng hô từ lâu đã là vấn đề khá thú vị và thu hút được nhiều sự quan tâm của giới ngôn ngữ học Khi nghiên cứu đề tài này chúng tôi đã bước đầu tìm hiểu một số công trình, bài viết về từ xưng hô của một số tác giả Cụ thể là

công trình của Nguyễn Văn Chiến với “Từ xưng hô trong tiếng Việt”, Việt

Nam những vấn đề ngôn ngữ và văn hóa, Hội ngôn ngữ học Việt Nam, Trường

ĐHNN Hà Nội (1993); Hoàng Thị Châu với “Vài đề nghị về chuẩn hóa cách

xưng hô trong xã giao”, Tạp chí Ngôn Ngữ và đời sống, số 3(1995) Tác giả

Bùi Minh Yến với những công trình đăng trên Tạp chí Ngôn ngữ: “Xưng hô

giữa vợ và chồng trong gia đình người Việt”, Tạp chí Ngôn ngữ, số 3(1990);

“Xưng hô giữa anh chị và em trong gia đình người Việt”, Tạp chí Ngôn ngữ, số

3 (1993); “Xưng hô giữa ông bà và cháu trong gia đình người Việt”, Tạp chí Ngôn ngữ, số 2 (1994) Tác giả Phạm Ngọc Thưởng với công trình: “Về đại từ

nhân xưng ngôi thứ 3”, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục, số 10 (1994); “Xưng hô giữa vợ và chồng trong gia đình người Tày- Nùng”, Tạp chí Dân tộc học, số

1(1995) Tác giả Phạm Văn Tình với “Nhân xem bảy sắc cầu vồng bàn thêm về

cách xưng hô trong nhà trường”, tạp chí Ngôn ngữ và đời sống, số 9 (1997);

Phạm Văn Hảo với “Từ xưng gọi trong phương ngữ Bắc”, Tạp chí Ngôn ngữ

và đời sống, số 1 và số 2 (2011) Đặc biệt, đã có các công trình luận văn, luận

án nghiên cứu về xưng hô: Lê Thanh Kim với “Từ xưng hô và cách xưng hô

trong các phương ngữ tiếng Việt từ góc nhìn của lý thuyết xã hội ngôn ngữ học”, Luận án tiến sĩ, Viện Ngôn ngữ học, Hà Nội (2000); Phạm Ngọc Thưởng

với “Cách xưng hô trong tiếng Nùng”, Luận án tiến sĩ, trường Đại học Sư phạm

Hà Nội; Bùi minh Yến với “Từ xưng hô trong gia đình đến xưng hô ngoài xã

hội của người Việt”, Luận án tiến sĩ, Viện Ngôn ngữ học, Hà Nội

Điểm qua một số công trình nghiên cứu của các tác giả trên, chúng tôi nhận thây rằng, các tác giả tập trung nghiên cứu từ xưng hô dưới góc nhìn đa chiều Có thể thấy rằng, ở những công trình nghiên cứu ngữ pháp tiếng Việt đều đề cập đến từ xưng hô và tập trung phát triển theo ba hướng:

Thứ nhất: bàn về xưng hô ở góc độ lí luận chung về ngữ pháp học

Thứ hai: bàn về xưng hô được sử dụng trong các phạm vi: gia đình và ngoài xã hội

Thứ ba: Từ xưng hô được nghiên cứu từ góc độ đối chiếu

Tuy nhiên, theo khảo sát ban đầu của chúng tôi thì hướng nghiên cứu từ xưng hô trong các tác phẩm văn học - một hướng tiếp cận mang tính trường hợp

về từ xưng hô chưa được quan tâm, nghiên cứu nhiều Gần đây, một số công trình đã tập trung vào nghiên cứu từ xưng hô trong văn học: Trần Ngọc Mi

(2009) với “Từ xưng hô trong tác phẩm Nam Cao”; Vũ Thị Lệ Tuyết (2012) với

“Từ ngữ xưng gọi trong thơ Tố Hữu” Song, theo chúng tôi được biết, đến nay

vẫn chưa có tác giả nào nghiên cứu về từ xưng hô trong văn xuôi Vi Hồng

1.1.2 Tình hình nghiên cứu tác phẩm Vi Hồng

Vi Hồng là nhà văn tiêu biểu, đã có những đóng góp không nhỏ vào nền văn học Việt Nam hiện đại nói chung và nền văn học dân tộc thiểu số nói riêng Với sự nghiệp văn chương dày dặn so với nhiều nhà văn dân tộc thiểu số nên sáng tác của Vi Hồng đã trở thành nguồn đề tài phong phú, hấp dẫn cho giới nghiên cứu phê bình văn học Đánh giá về tiểu thuyết Vi Hồng, Tác giả Dương

Thuấn trong bài “ Nhìn lại văn học dân tộc Tày”, Tạp chí nghiên cứu văn học

số 5 - 2006, nhận định: Vi Hồng là “Tác giả đáng chú ý nhất trong nền văn học

Việt Nam hiện đại” Đã có không ít công trình nghiên cứu khoa học về tác

phẩm của Vi Hồng trên phương diện nội dung và nghệ thuật cũng như những đóng góp của ông trong nền văn học dân tộc

Về nội dung:

Hình ảnh con người miền núi chính là phương diện được nhiều tác giả chú ý nghiên cứu nhất trong tiểu thuyết của Vi Hồng Trong luận văn thạc sĩ

Tính dân tộc trong tiểu thuyết của Vi Hồng (2003), Hoàng Văn Huyên đã chỉ ra

ba đặc điểm cơ bản của con người miền núi trong tiểu thuyết của Vi Hồng là: con người giàu sức sống bền bỉ và mạnh mẽ; con người thật thà, bộc trực và khẳng khái; con người giàu khát vọng về tình yêu tự do và chung thuỷ Trong

luận văn thạc sĩ Đặc điểm tiểu thuyết Vi Hồng (2011), Thiều Thị Phương Nga

đã chỉ ra năm đặc điểm của con người miền núi, đó là: con người với số phận bi kịch, con người lí tưởng - con người tận thiện, con người xấu xa - con người tận ác, con người bản năng và con người tha hóa

Yếu tố thiên nhiên và các giá trị văn hóa trong tiểu thuyết của Vi Hồng

cũng đã được một số tác giả đề cập đến Trong bài viết Ảnh hưởng của văn hóa

dân gian trong một số tiểu thuyết của Vi Hồng, tác giả Hoàng Thị Minh

Phương đã chỉ ra thiên nhiên trong tiểu thuyết của Vi Hồng là bức tranh đa

dạng vừa mang vẻ đẹp hoang sơ vừa mang nét bí hiểm Hai tác giả Trần Thị

Ngọc Anh, Nguyễn Thị Vân Anh trong Biểu tượng về thiên nhiên như một diễn

ngôn về văn hóa Tày trong tiểu thuyết Vi Hồng đã chỉ ra sự gắn bó mật thiết

giữa con người và thiên nhiên trong tác phẩm Vi Hồng Trong Tìm hiểu sự

nghiệp sáng tác của nhà văn Vi Hồng, tác giả Phạm Mạnh Hùng đã chỉ ra sự

trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống của quê hương của Vi Hồng

Về nghệ thuật:

Nghệ thuật xây dựng nhân vật là vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm đặc biệt Nhà văn Hồ Thủy Giang đã nhận xét Vi Hồng khi khắc họa nhân vật ít đề cập đến sự phức tạp của tâm lí mà nghiêng về khắc họa những nét đẹp

thuần khiết của tâm hồn Trong bài giới thiệu tác phẩm “Người trong ống”, tác

giả Nguyễn Long đưa ra nhận xét về cách xây dựng nhân vật chính diện và phản diện trong tiểu thuyết Vi Hồng

Về phương diện ngôn ngữ Tác giả Nông Thị Huyền Trang trong Đặc

điểm ngôn ngữ văn xuôi Vi Hồng đã chỉ ra một số lớp từ ngữ thể hiện đặc

điểm văn xuôi Vi Hồng và các phương thức sử dụng ngôn ngữ trong văn xuôi Vi Hồng

Về lời văn nghệ thuật, tác giả Nguyễn Thị Thu Hiền trong “Lời văn nghệ

thuật trong tiểu thuyết của Vi Hồng” đã nhấn mạnh một số phương diện tổ chức

lời văn nghệ thuật TS Ngô Thu Thủy trường ĐHSP Thái Nguyên trong

“Giọng điệu trần thuật trong một số tiểu thuyết tiêu biểu của Vi Hồng” đã đưa

ra một số nhận xét về giọng điệu trong tiểu thuyết Vi Hồng

Ngoài ra, khi tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy có một số công trình đã đi

vào nghiên cứu một số phương diện cụ thể trong sáng tác Vi Hồng đó là: Tính

dân tộc trong tiểu thuyết của Vi Hồng, Luận văn thạc sĩ của Hoàng Văn Huyên

(2003); Thế giới nhân vật trong tác phẩm của Vi Hồng, Luận văn thạc sĩ của

Ma Thị Ngọc Bích (2004); Bản sắc dân tộc trong ngôn ngữ tác phẩm Vi Hồng của tác giả Phạm Mạnh Hùng (2006); Giọng điệu trần thuật trong một số tiểu

thuyết của Vi Hồng của Ngô Thu Thuỷ (2006); Đặc điểm ngôn ngữ văn xuôi Vi Hồng, Luận văn thạc sĩ của Nông Thị Huyền Trang (2012)

Một số công trình nghiên cứu về đóng góp của Vi Hồng trong thành tựu

chung của văn học dân tộc thiểu số như: Tác giả Lâm Tiến với Văn học các dân

tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (1995), NXB Văn hoá dân tộc; Cách viết tiểu thuyết của nhà văn Vi Hồng, số 13 - 14 (2007), báo Văn nghệ Thái Nguyên; tác

giả Dương Thuấn với Nhìn lại văn học Tày (2006) tạp chí nghiên cứu văn học

số 5; tác giả Phong Lê với Nhà văn các dân tộc thiểu số Việt Nam (1998), NXB Văn hoá dân tộc; các tác giả Đào Thủy Nguyên, Dương Thu Hằng với Bản sắc

văn hóa dân tộc trong văn xuôi của các nhà văn dân tộc thiểu số Việt Nam,

NXB Đại học Thái Nguyên

Một số công trình nghiên cứu về toàn bộ sáng tác của Vi Hồng như: Kỉ

yếu hội thảo Nhà Văn Vi Hồng, Hội VHNT Thái Nguyên & Khoa Ngữ văn

ĐHSP Thái Nguyên đồng tổ chức (2006); Tìm hiểu sự nghiệp sáng tác của nhà

văn Vi Hồng, đề tài nghiên cứu KH cấp bộ của Phạm Mạnh Hùng (2006); Vi Hồng tác phẩm và dư luận (2015), Nxb Đại học Thái Nguyên

Nhìn lại một cách tổng quát, chúng tôi nhận thấy các công trình, bài báo nghiên cứu về sáng tác của nhà văn Vi Hồng được tập trung khá rõ ở những phương diện khác nhau như: nghiên cứu về giá trị nội dung, về tính dân tộc trong tác phẩm; nghiên cứu về một số phương diện nghệ thuật trong sáng tác của Vi Hồng Tuy nhiên, cho tới nay vẫn chưa thấy có một công trình nghiên

cứu nào đề cập một cách cụ thể và chuyên biệt về Từ ngữ xưng hô trong văn

xuôi Vi Hồng Công trình này mong muốn đóng góp thêm một tiếng nói vào

quá trình nghiên cứu, khám phá sáng tác của nhà văn Vi Hồng

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Giới thuyết về phạm trù xưng hô

1.2.1.1 Khái niệm xưng hô

Xưng hô là một bộ phận của lời nói, là yếu tố không thể thiếu trong đối thoại trực tiếp Xưng hô như là một nghi thức giao tiếp quan trọng xác lập quan

hệ và vị thế xã hội trong giao tiếp giữa người nói với người nghe cùng với người được nói tới Trong giao tiếp, người nói dùng xưng hô như một phương tiện để tự thể hiện mình, để tác động đến người nghe và gián tiếp đạt được mục đích giao tiếp

Xưng hô không chỉ gắn liền mà còn chi phối và bị chi phối các nhân tố khi giao tiếp: người nói, người nghe, đối tượng được nói đến, hoàn cảnh giao tiếp, đề tài và mục đích giao tiếp

Xưng hô là thuật ngữ chỉ việc tự gọi mình (xưng) và gọi người khác (hô) khi giao tiếp Xưng hô là một bộ phận của ngôn ngữ học xã hội, là sự tương tác của vai xã hội với vai giao tiếp, phản chiếu các mối quan hệ đa chiều từ gia đình đến xã hội của các cá nhân trong cộng đồng giao tiếp Đối với giao tiếp tiếng Việt, xưng hô giữ một vai trò đặc biệt quan trọng Bản thân xưng hô

không chỉ tường minh hóa các vai xã hội của người Việt, làm cho các hình thức xưng hô trở nên đa dạng và buộc người giao tiếp phải lựa chọn để thể hiện vai giao tiếp mà xưng hô còn thể hiện ý đồ, mục đích giao tiếp

Trong hệ thống ngôn ngữ, từ ngữ xưng hô được xem là một bộ phận khá phong phú và phức tạp Ngoài việc là đối tượng chính của ngữ pháp tiếng Việt,

từ xưng hô còn được nghiên cứu từ góc độ của hai phân môn: Ngữ dụng học và phong cách học tiếng Việt

Từ góc độ Ngữ dụng học, Đỗ Hữu Châu định nghĩa: “Xưng hô là hành vi

chiếu vật, ở đây là quy chiếu các đối ngôn trong ngữ cảnh, nó sẽ gắn diễn ngôn với lời nói, người tiếp thoại Xưng hô thể hiện vai giao tiếp” [5; 264]

Từ góc độ Phong cách học, Cù Đình Tú cho rằng: “Ngoài các đại từ

nhân xưng và các đại từ chỉ quan hệ họ hàng thân tộc thì còn lấy cả tiếng đệm giữa họ và tên của nữ giới (thị) để làm từ xưng hô, thậm chí còn dùng cả cách nói trống không để xưng hô” [50; 166] Và cuối cùng ông đưa ra nhận xét:

“Trong tiếng Việt, từ xưng hô, cách xưng hô, và mô hình xưng hô là phương tiện biểu cảm, là phương tiện phong cách” [50; 168]

Theo Bùi Minh Yến: “Khái niệm xưng hô được ý thức như là một hành

vi ngôn ngữ có chức năng xác lập vị thế xã hội của những người tham gia giao tiếp và tương quan tâm thế giữa họ với nhau trong quá trình giao tiếp Khi thực hiện chức năng này, hành vi ngôn ngữ xưng hô đồng thời đảm nhận nhiệm vụ khởi sự tạo sự tương tác ngôn ngữ cho cuộc thoại, điều chỉnh cuộc thoại theo đích đã định, đảm bảo hiệu lực hành vi” [50; 17]

Tác giả Phạm Ngọc Thưởng đã bóc tách nghĩa và xác định nhiệm vụ của

từng yếu tố trong khái niệm xưng hô như sau: “Xưng là hành động người nói

dùng một biểu thức ngôn ngữ để đưa mình vào trong lời nói, để người nghe biết rằng mình đang nói và mình chịu trách nhiệm về lời nói của mình Đó là hành động tự quy chiếu của người nói (ngôi 1) Hô là hành động người nói dùng một biểu thức ngôn ngữ để đưa người nghe vào trong lời nói (ngôi 2)” [47; 12]

Đại từ điển tiếng Việt đã định nghĩa xưng hô là: “Tự xưng mình và gọi người khác trong giao tiếp hoặc trong thư từ” [54; 1880]

Từ điển tiếng Việt thì định nghĩa xưng hô là: “Tự xưng và gọi người khác

là ai đó với nhau nhằm làm rõ mối quan hệ giữa hai bên” [41; 1872]

Từ những định nghĩa trên, ta thấy có sự phong phú trong cách định nghĩa khái niệm xưng hô Tất nhiên, để thực hiện hành động xưng hô người nói cần phải có phương tiện để xưng hô và phương tiện ở đây chính là từ ngữ xưng hô

Trong giáo trình Phong cách học tiếng Việt, tác giả Nguyễn Văn Nở đã định nghĩa: “Từ xưng hô là lớp từ dùng để tự xưng và gọi đối tượng khi giao

tiếp” [35; 53]

Tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy và Nguyễn Thị Ngọc Điệp cho rằng: “Từ

xưng hô là những từ dùng để xưng gọi, với tư cách ngôi, một yếu tố có liên quan đến nhân tố giao tiếp Từ xưng hô dùng để chiếu vật và giao tiếp” [46; 30]

Từ những định nghĩa trên, chúng tôi đưa ra quan niệm: Từ xưng hô là

những từ dùng để tự xưng và gọi đối tượng khi tham gia giao tiếp

Vấn đề xưng hô là câu chuyện không chỉ có ý nghĩa ngôn ngữ đơn thuần

mà nó còn là vấn đề văn hóa ứng xử của con người trong quá trình tiếp xúc với nhau Trong giao tiếp, các từ ngữ xưng hô vừa phải phù hợp với lĩnh vực của người tham gia giao tiếp vừa thể hiện vị thế xã hội, mức độ thân sơ, tính văn minh lịch sự của người nói với người tham gia hội thoại Chính vì vậy, trong một cuộc giao tiếp, từ xưng hô không cố định bất biến mà biến đổi linh hoạt tùy vào từng hoàn cảnh giao tiếp cụ thể

1.2.1.2 Các cách phân loại từ xưng hô trong tiếng Việt

a Phân chia theo từ loại

Từ xưng hô là một bộ phận trong hệ thống từ loại tiếng Việt, nên có thể thấy rằng phân chia từ xưng hô theo từ loại là cách phổ biến nhất được đông đảo các nhà Việt Ngữ sử dụng Tuy nhiên các tác giả lại có sự nghiên cứu tìm hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau theo từng phân môn khác nhau:

*Quan điểm của Ngữ pháp học

Các tác giả của Ngữ pháp học truyền thống thường đồng nhất từ xưng hô với đại từ xưng hô và chia thành hai nhóm: Đại từ xưng hô chuyên dụng và đại

từ xưng hô lâm thời

Theo tác giả Lê Biên, nhóm đại từ xưng hô chuyên dụng được chia thành

ba ngôi: ngôi thứ nhất (người nói), ngôi thứ hai (người nghe), ngôi thứ ba (người, vật được nói tới) Trong mỗi ngôi tác giả lại chia theo tiêu chí số: số ít,

số nhiều, ngôi gộp hỗn số và các biến thể của nó Sự phân chia này được tóm tắt qua bảng sau đây:

Ngôi thứ

nhất (người

nói)

tao tôi

tớ mình

ta

ta mình chúng ta

chúng mình

chúng tao chúng tôi chúng tớ chúng mình chúng ta

tau (tao) tui (tôi) (1) (tôi) = choa, min, qua (2)

Ngôi thứ hai

(người nghe)

mày bay (mi)

chúng mày chúng bay

mi (mày) bây (bay) (1) mày : Bậu (2)

y thị

chúng nó

họ chúng

(nó) = va, nghi (2)

(1) : Biến thể ngữ âm

(2) : Biến thể từ vựng (phương ngữ)

Theo tác giả Lê Biên, nhóm đại từ xưng hô chuyên dụng là các đại từ

xưng hô gốc, đích thực và nó có số lượng khá ít Các đại từ như: tao, ta, mày,

nó, hắn chỉ xuất hiện ở những sắc thái biểu cảm không lịch sự (suồng sã, thô

tục, khinh thường, thân mật)

Theo quan điểm của Ngữ pháp học, nhóm đại từ xưng hô chuyên dụng

có những đặc điểm sau:

- Những từ tôi, tao, tớ, chúng tôi, chúng tớ là những từ chuyên dùng làm

lời “xưng” của người nói

- Những từ mày, bay, cậu (tớ - cậu), (tao - mày) là những từ chuyên

dùng cho người nghe (gọi hô)

- Có những từ vừa dùng gộp cả lời nói (xưng) và người nghe (hô) như:

ta, chúng ta, chúng mình

- Đại từ “mình” có thể chỉ người nói, là đại từ nhân xưng Có thể chỉ

người nghe, cũng có thể chỉ người đã được nói đến trước đó ở trong câu, tức là

tự xưng của ngôi 1, ngôi 2, ngôi 3

- Đại từ “nó” chỉ ngôi thứ ba, số ít, trung tính

- Đại từ “tôi” dùng để xưng trong giao tiếp xã hội, chỉ ngôi thứ nhất,

trung tính

Nhóm từ xưng hô lâm thời thì mỗi tác giả lại có cách những cách phân chia khác nhau Hai tác giả Nguyễn Hữu Quỳnh và tác giả Đỗ Thị Kim Liên thì

các từ xưng hô lâm thời bao gồm các danh từ thân tộc như: ông, bà, cha, mẹ,

anh, em, cô, bác Tác giả Đinh Văn Đức thì cho rằng từ xưng hô lâm thời còn

bao gồm cả những đại từ chỉ định như: đây, đấy, kia, kìa

Tác giả Lê Biên trong Từ loại tiếng Việt hiện đại đã gọi nhóm từ xưng

hô lâm thời là những “yếu tố được đại từ hóa dùng để xưng hô” [4; 123]

Bao gồm:

- Những từ nguyên là danh từ đã trở thành đại từ thực sự: tôi, tớ, mình, hoặc

còn mang dấu ấn danh từ khá rõ: chàng, nàng, thiếp, người, ngài, người ta

- Những danh từ lâm thời đảm nhận chức năng như đại từ, đó là những

danh từ chỉ những người thuộc quan hệ gia tộc, thân thuộc như: cụ, ông, bà,

cha, mẹ, chú, bác, cậu, cô, dì, mợ, thím, anh, chị, em, con, cháu Những từ

như: trai, gái, ruột, họ không được sử dụng xưng hô trong gia đình và ngoài

xã hội Hai yếu tố “nội, ngoại” chỉ được dùng trong xưng hô của phương ngữ

Nam bộ như một cách nói tắt

- Những từ: dâu, rể, vợ, chồng cũng không được dùng làm từ ngữ xưng hô

- Các danh từ: bạn, đồng chí: tính từ danh hóa: lão

- Các từ chỉ học hàm, học vị, tước hiệu: giáo sư, tiến sĩ, đại tướng

- Các từ chỉ chức danh, nghề nghiệp: bác sĩ, tổ trưởng, chủ nhiệm

- Các tên riêng của người: Hằng, Nga, Hồng

- Các từ ngữ chỉ nơi chốn: ấy, đây, đấy, đằng ấy chẳng hạn: “này, đây

nói cho mà biết đấy mà không trả không xong đâu”

- Một số từ có nguồn gốc vay mượn: từ gốc Hán: Y, thị, chúng (là các từ

đã Việt hóa), huynh, đệ, đại ca (danh từ); Từ gốc Pháp: moa (moi), toa (toi)

Trong Ngữ học trẻ 2007, tác giả Nguyễn Minh Hoạt cho rằng khái niệm

“ngôi” theo ngữ pháp học của hai nhóm đại từ xưng hô chuyên dụng và đại từ xưng hô lâm thời “không xác định như các đại từ nhân xưng của tiếng Anh,

tiếng Pháp mà ngôi của các từ này chỉ xác định trong ngữ cảnh” [22; 197] Do

đó việc đồng nhất từ xưng hô với đại từ xưng hô là không thỏa đáng

*Quan điểm của Ngữ dụng học

Đỗ Hữu Châu là tác giả tiêu biểu đại diện cho quan điểm này Theo ông:

“Để xưng hô, ngoài các đại từ, các ngôn ngữ còn có thể dùng các từ thuộc từ

loại khác như tên riêng, tên chức danh, tên nghề nghiệp, các từ chỉ quan hệ thân tộc, các từ chỉ không gian như đây, đấy, ấy, đằng này, thậm chí cả sự trống vắng từ xưng hô ) [5; 266] Cụ thể như sau:

- Đại từ nhân xưng: “Các đại từ nhân xưng tiếng Việt không có sự phân

chia rạch ròi về ngôi như trong tiếng Anh, gồm các đại từ: tôi, tớ, tao, tui, qua, mày, mi, mình; choa, chúng tao, chúng tôi, chúng ta, chúng mình, chúng tớ, bầy (bi) choa chúng mày; bay, hắn, nó, y, thị, va, chúng nó, nhau” [5; 266]

Theo Đỗ Hữu Châu, nhóm đại từ này có các đặc điểm sau:

+ Đại từ nhân xưng phân chia theo ngôi mà chúng biểu đạt, nhưng để biểu đạt ngôi không nhất thiết bao giờ cũng phải dùng đại từ

+ Nghĩa chiếu vật của các đại từ (và các từ khác) chỉ ngôi thứ ba phải có mặt trong tiền ngôn cảnh

+ Trong các từ xưng hô của tiếng Việt có những từ chuyên ngôi và kiêm

ngôi Từ chuyên ngôi là những từ chỉ được dùng cho một ngôi: tôi, tớ, mày Từ kiêm ngôi là từ dùng được cho nhiều ngôi: Mình, ta

+ Có sự phân biệt đại từ xưng hô ngôi thứ nhất số nhiều bao gộp gồm một nhóm người, kể cả người nghe lấy người nói làm trung tâm Từ xưng hô không bao gộp gồm một nhóm người với người nói là trung tâm không kể

người nghe “Chúng ta” là đại từ bao gộp, “chúng tôi” là đại từ không bao gộp, “chúng mình” vừa là đại từ bao gộp vừa là đại từ không bao gộp

+ Các đại từ xưng hô thực sự tiếng Việt, kể cả những đại từ ngôi thứ ba

khác với các từ xưng hô lấy từ các từ thân tộc như: cha, mẹ, ông, bà, anh, em

ở chỗ chúng không mang nét nghĩa chỉ gia đình, họ tộc Chúng lập thành từng cặp tự xưng và đối xưng Cụ thể như sau:

tớ (cậu)

tao (tui) mày (mi)

ta mình

ta ngươi

chúng tao chúng mày, chúng bay, bay, bọn bay

choa (bầy choa) bay, chúng bay, bọn bay

Ngoài ra còn một vài cặp khác nữa Tất cả những cặp này đều mang nét nghĩa hoặc khinh thị, hoặc thân tình Chính những nét nghĩa kèm theo này khiến cho tiếng Việt không có cặp đại từ xưng hô thực sự trung tính chỉ vai như

trong tiếng Anh (I- You) Đại từ “Tôi” trong tiếng Việt vốn được xem là trung

tính nhưng lại không lập thành cặp với bất kì đại từ ngôi thứ hai nào khác

Ngược lại, “tôi” lại lập thành cặp với tất cả các từ thân tộc dùng để xưng hô

(tôi - anh, tôi - chị, tôi - ông ), nó luôn luôn là một đại từ đối thoại, trong khi

“mình”, “ta” có thể dùng trong độc thoại Trong một cặp đại từ, đại từ ngôi thứ

nhất khống chế đại từ ngôi thứ hai và ngược lại

+ Các đại từ xưng hô tiếng Việt không phân định về tuổi tác, về giới tính Ngoài hai nét nghĩa thân tình và khinh thị đi kèm với nghĩa vai, đại từ xưng hô

còn có sự đối lập về số: choa, bay và các đại từ có hình vị: chúng, bọn, bầy,

(bi) đều có nghĩa số nhiều, còn lại là số ít

+ Đại từ xưng hô chính thức tiếng Việt chỉ được dùng ngoài xã hội trong ngữ vực cực thân tình hoặc xung đột, một ngữ vực chưa được đưa vào bảng xếp loại các ngữ vực

- Các từ chỉ quan hệ thân tộc: “Từ chỉ quan hệ thân tộc trong tiếng Việt

là những từ chỉ người trong gia đình, họ tộc có quan hệ huyết thống, nội ngoại

xa gần với nhau” [5; 274] Trong “Đại cương ngôn ngữ học”, Đỗ Hữu Châu

chia đại từ thân tộc trong tiếng Việt thành ba nhóm: thứ nhất là nhóm gồm

những từ như: u, bầm, bủ, tía, ba, má ; thứ hai là nhóm gồm các từ như: anh,

chị, em, chú, bác, cha, mẹ, cháu, con ; thứ ba là nhóm gồm các từ như: anh

họ, ông nội, chị họ, dâu, rể

ra hai cách sử dụng từ thân tộc để xưng hô, đó là xưng hô trong gia đình, họ tộc

và xưng hô ngoài xã hội

“Các từ thân tộc khi dùng thay cho đại từ xưng hô có thể dùng để xưng hô giữa những người trong gia đình, họ tộc và giữa những người ngoài

xã hội” [5; 281]

 Xưng hô trong gia đình họ tộc: Theo Đỗ Hữu Châu, có hai cách xưng

hô bằng từ thân tộc: xưng hô theo chỉ xuất chủ quan và xưng hô theo chỉ xuất khách quan

Khi xưng hô theo chỉ xuất chủ quan, ngôi thứ nhất tự đồng nhất mình với

Ego “Ego cũng tức là điểm mốc, là trung tâm định vị của các từ thân tộc” [5; 277]

Xưng hô theo chỉ xuất khách quan còn được gọi là xưng hô thay ngôi lối nói này thường chỉ được dùng trong ngữ vực cực thân tình và hoàn toàn trong không khí gia đình, không có sự có mặt của những người ngoài gia đình, họ hàng

Có thể nói, từ “tôi” trong xưng hô gia đình, họ tộc là sự xã hội hóa xưng

hô gia đình, họ tộc

thân tộc để xưng hô với người ngoài gia đình, họ tộc, đó là: Xưng hô thân tộc hóa và xưng hô phi thân tộc hóa

Xưng hô thân tộc hóa tức là cách người nói mượn một quan hệ thân tộc nào đó, tự đặt mình và người tiếp thoại của mình vào rồi dùng các từ thân tộc tương ứng mà tự xưng vào đối xưng

Cách xưng hô thân tộc hóa thường chỉ được dùng khi giữa người nói và người tiếp thoại có sự chênh lệch về tuổi tác và vị thế xã hội

Xưng hô phi thân tộc hóa nghĩa là người nói không đặt mình với người tiếp thoại của mình vào một quan hệ thân tộc nào cả, tự xưng và đối xưng như những người ngoài xã hội với nhau Đối với ngôi thứ nhất, khi xưng hô phi

thân tộc hóa với người ngoài thường tự xưng “tôi” và đối xưng bằng các từ thân tộc khác như: cụ, ông, bà, bác, cô, anh, chị, em, con

Theo Đỗ Hữu Châu: “Bốn danh từ thân tộc: anh, chị, ông, bà là lõi xưng

hô của các từ thân tộc, chúng là những yếu tố để tạo ra các biểu thức xưng hô khác, ngoại trừ biểu thức xưng hô dùng đại từ xưng hô” [8; 78]

- Tên riêng: trước đây, ở Việt Nam có nhiều loại tên: tên hèm (tên cúng

cơm), tên húy, tên thụy, tên tự, tên hiệu, tên tục Với những người theo đạo Thiên chúa còn có tên thánh, các Phật tổ thường có pháp danh

Theo Đỗ Hữu Châu, hiện nay xưng hô trong đời thường thường được dùng là các tên chính hay còn gọi là tên khai sinh Ngoài ra còn có cách xưng

hô bằng tiểu danh để gọi các trẻ khi còn nhỏ (cu, cò, hĩm, tí, cún ) Tên chính

phổ biến là một âm tiết, nhiều người có tên chính hai âm tiết Đàn bà khi chưa

có con được gọi bằng tên chồng Khi có con, bố và mẹ thường được gọi bằng tên của con đầu lòng Tuy nhiên cả hai cách gọi bằng tên chồng và tên con ngày nay không phổ biến nữa

Tên chính có thể dùng độc lập một mình để tự xưng đối xưng và tha xưng Người Việt ta có tục kiêng kị gọi tên tục Trước đây với những trường hợp xung đột dữ dội, người ta mới lôi tên tục ra mà chửi Ngày nay, đối xưng

và tha xưng người có vị thế xã hội cao trong xã hội hoặc trong gia đình, họ tộc chỉ bằng tên riêng là vô lễ với người đó

Cách xưng hô tên riêng có thể kết hợp với những yếu tố khác

Từ thân tộc + tên riêng

Từ thân tộc + từ chức danh, nghề nghiệp + tên riêng

- Từ chỉ người theo chức danh, nghề nghiệp

Theo Đỗ Hữu Châu: “Từ chức danh, nghề nghiệp lập thành bốn kết cấu

sau đây để xưng hô:

Thứ nhất: Từ chức danh, nghề nghiệp dùng một mình;

Thứ hai: Từ chức danh nghề nghiệp kết hợp với từ thân tộc hoặc từ

“ngài” từ “quan” ở trước;

Thứ ba: Từ chức danh, nghề nghiệp dùng với tên riêng ở sau;

Thứ tư: Từ chức danh nghề nghiệp kết hợp với từ thân tộc hoặc từ

“ngài” từ “quan” ở trước và tên riêng ở sau” [5; 300]

Cũng theo tác giả thì cả bốn kết cấu trên đều có thể được dùng để tha xưng với các sắc thái biểu cảm, trong những thoại trường, trong ngữ vực và

quan hệ liên cá nhân khác nhau Đáng chú ý là việc dùng các kết cấu từ chức danh, nghề nghiệp để đối xưng

Kết cấu thứ nhất được dùng rất có hạn Trước đây, kết cấu này hầu như

không bao giờ được dùng một mình để đối xưng (trừ trường hợp “bá tước”,

“nam tước”) hiện nay kết cấu từ chức danh, nghề nghiệp một mình đã được

dùng để đối xưng: Bộ trưởng, chủ tịch, bác sĩ

Kết cấu thứ hai được dùng khá phổ biến và bắt buộc trước cách mạng tháng Tám Đây là những kết cấu đối xưng và tha xưng dùng cả trong gia đình,

thân tộc và ngoài xã hội: Anh Cu Bưởi, Bà phán, ông lớn, anh kiểm lâm

Kết cấu thứ ba và kết cấu thứ tư trước đây và hiện nay đều không được dùng để đối xưng, chủ yếu chỉ được dùng để tha xưng Chúng cũng được dùng

để thưa hoặc giới thiệu những người có vị thế xã hội cao: chủ tịch nước Nguyễn

Văn A, bộ trưởng bộ giáo dục Trần Văn B

- Bán đại từ: tên gọi này được Đỗ Hữu Châu tạm dùng để chỉ những từ

xưng hô tiếng Việt không phải là từ thân tộc, cũng không phải là các đại từ

thực sự

Theo tác giả, có ba nhóm đại từ:

+ Thứ nhất là các từ như: ngài, người, trẫm, khanh, thiếp, chàng, nàng Ngày nay, từ “ngài” được dùng kết hợp với chức danh hoặc tên riêng để

đối xưng hoặc tha xưng trong lĩnh vực quy thức, nhất là đối với người nước

ngoài “Người” dùng để tha xưng với các thần tượng “Tiên sinh” ngày nay không được dùng để đối xưng và tha xưng nữa “Trẫm, khanh” là từ vua tự

xưng và đối xưng với quan lại

+ Thứ hai là những tổ hợp từ Hán Việt như: ngu đệ, hiền huynh

Trong nhóm này có những từ được dùng để tự xưng theo nguyên tắc tự hạ:

ngu đệ, ngu huynh, hạ quan, hạ dân có những từ chuyên dùng để đối xưng theo

nguyên tắc hô tôn: hiền đệ, hiền huynh hoặc chuyên dùng để tha xưng cũng theo nguyên tắc hô tôn: lệnh huynh, lệnh đệ Tất cả nhóm từ thứ hai này chỉ dùng

trong văn viết, không được dùng trong giao tiếp miệng đời thường

+ Thứ ba là những từ chỉ xuất không gian hoặc những tổ hợp có từ chỉ

xuất không gian ở sau để tự xưng: (đây, thằng này, con này), để tha xưng: (đấy, đằng ấy) Những bán đại từ này được dùng trong ngữ vực thân tình

hoặc xung đột

Các bán đại từ bị đánh dấu chặt chẽ về ngôi, không có hiện tượng kiêm

ngôi “Lệnh huynh, lệnh tỉ” bao giờ cũng dùng để nói tới anh hoặc chị của

người tiếp thoại

*Quan điểm của Phong cách học

Quan điểm của các nhà Phong cách học khá giống với quan điểm của các nhà Ngữ dụng học, nhưng có khác với quan điểm của các nhà Ngữ pháp học Các nhà Phong cách học không đồng nhất từ xưng hô với đại từ xưng hô như các nhà Ngữ pháp học, nhưng phạm vi nghiên cứu về các từ loại khác nhau được dùng để xưng hô thì khá ít so với các nhà Ngữ dụng học

Tác giả Cù Đình Tú trong Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt đã cho rằng: “Bên cạnh các đại từ nhân xưng: tôi, tao, ta, chúng tôi, chúng ta,

chúng tao, chúng ông, chúng anh, chúng chị (ngôi 1), mày, bay, chúng mày, chúng bay (ngôi 2), nó, hắn, y, va, nghỉ, chúng nó (ngôi 3), tiếng Việt còn lấy tất

cả các từ chỉ quan hệ họ hàng thân thuộc dùng làm từ xưng hô như: cụ, ông, bà, cha, chú, cụ, bác, thím, cô, dì, cậu, mợ, anh, em, chị, cháu ” [50; 166]

Tác giả Đinh Trọng Lạc trong Phong cách học tiếng Việt cũng có những nhận xét khá giống với Cù Đình Tú Tác giả viết: “Bên cạnh các đại từ nhân

xưng (tôi, tao, mày, nó/ hắn ) trong tiếng Việt còn dùng những từ chỉ quan hệ gia đình huyết tộc (ông, bà, cha, mẹ, con, cháu ) để xưng hô” [31; 170]

Đinh Trọng Lạc đã sắp xếp các đại từ xưng hô như sau:

Ngoài các đại từ xưng hô, các từ chỉ quan hệ họ hàng, thân tộc Hai tác giả Cù Đình Tú và Đinh Trọng Lạc còn cho rằng các từ chỉ chức tước của cá

nhân, tiếng đệm giữa họ và tên của nữ giới (thị), tên riêng, những từ trống (người ta, đây, đấy, đằng ấy ) và cách nói trống không zero còn được dùng để

xưng hô

b Phân chia theo phạm vi sử dụng

Theo tác giả Lê Biên: “Có thể chia những từ xưng hô tiếng Việt thành

hai lớp có phạm vi sử dụng khác nhau: Những từ xưng hô dùng trong gia đình thân tộc và những từ xưng hô dùng ngoài xã hội” [4; 127]

- Những từ xưng hô dùng trong gia tộc, thân tộc

Theo Lê Biên, trong quan hệ gia tộc, thân tộc: “chủ yếu dùng các danh

từ thân thuộc, rất ít dùng đại từ xưng hô gốc, theo một tôn ti chặt chẽ, tương đôi ổn định” [4; 127]

Giống như các khuôn hình sẵn có, ràng buộc mọi người phải chấp nhận tuân theo, các từ xưng hô cũng phản ánh các quan hệ: thứ bậc (trên/ dưới), tuổi tác, giới tính, địa vị xã hội Trong đó quan hệ thứ bậc quyết định và chi phối các quan hệ khác Tác giả cho rằng cái tôn ti trật tự trên ra trên, dưới ra dưới chi phối cách ứng xử xưng hô Cho dù người đó có địa vị cao trong xã hội thì

“nhập gia phải tùy tục” Do đó, những đại từ xưng hô đích thực (tao, mày, nó) chỉ thể hiện quan hệ một chiều: tao (trên), nó, mày (dưới) chỉ dùng nói về những người ở bề dưới, “tôi” chỉ những người ở bậc trên được dùng để xưng

với những người ở bậc dưới

Cũng theo tác giả, trong phạm vi thân tộc, các từ: ông, bà, bố, mẹ, chú,

bác, cô, anh, em, chị, con, cháu được dùng với ý nghĩa gốc, cơ bản của chúng

để xưng và hô với những người trong gia tộc

- Những từ xưng hô dùng ngoài xã hội

Việc sử dụng từ xưng hô ngoài xã hội thể hiện thái độ ứng xử giữa những người không có quan hệ huyết thống, gia tộc là rất phức tạp, đa dạng và

phong phú Cho nên, theo Lê Biên “Cả hai lớp từ, đại từ xưng hô gốc và các từ

lâm thời làm đại từ xưng hô đều được sử dụng để bộc lộ một vị thế ứng xử xã hội nhất định” [4; 128]

Những từ xưng hô lâm thời như: ông, bà, bố, con, chị, em nguyên là

những danh từ chỉ quan hệ gia tộc, thân thuộc, dùng với nghĩa mở rộng để xưng hô trong giao tiếp ngoài xã hội với những người vốn không có quan hệ

họ hàng, thân thuộc gì với mình Những từ này, Lê Biên cho rằng trong giao

tiếp xã hội đều đã chuyển nghĩa, tức là không dùng nghĩa gốc cơ bản “Một số

từ có nội dung ý nghĩa khác xa nghĩa gốc ban đầu: ông, bà, anh, chị, em, cháu và có thể biểu lộ những sắc thái biểu cảm khác nhau: lịch sự trang trọng, thân mật suồng sã, thô tục ” [4; 129] Ngoài ra có một số từ có phạm

vi sử dụng thu hẹp lại, chẳng hạn như: hai từ “cha, con” dùng trong nhà thờ, nghi lễ Thiên chúa giáo; các từ “bố, mẹ, con” có thể dùng chỉ quan hệ thân mật giữa những người không cùng huyết thống hay các từ “thầy, cô, con, em”

dùng trong nhà trường

Theo tác giả Lê Biên: “Trừ những nghi thức lời nói, các dùng từ xưng hô

trong giao tiếp xã hội, như một cách ứng xử xưng “khiêm”, hô “tôn” nên rất linh hoạt, rất đa dạng” [4; 130,131] Ông cho rằng từ xưng hô dùng ngoài xã

hội còn có hiện tượng “gọi thay ngôi” và “xu hướng nâng bậc phân vai” Đó là một biểu hiện văn hóa của người Việt: chú trọng đề cao “vai” xã hội của đối tượng xưng hô theo tuổi tác và chức năng gia đình Chẳng hạn như trong gia

đình, con cái gọi cha mẹ là “ông, bà” khi người gọi đã có con và gọi thay con, cha mẹ gọi con hay vợ chồng gọi nhau theo kiểu: “Bố cái Hoa” hoặc “mẹ

Thảo” Đáng chú ý, theo quan niệm của Lê Biên thì cách xưng hô ngoài xã hội

tồn tại hai hình thức: xưng hô tương ứng, chính xác và xưng hô tương ứng không chính xác điều này được thể hiện cụ thể qua sơ đồ sau:

Ngôi 2

Anh (chị)

Cô (cậu)

Bác (chú)

Ông (bà)

về phạm vi sử dụng cũng như những nguyên tắc chi phối các dùng từ xưng hô trong tiếng Việt

1.2.1.3 Đặc điểm của từ xưng hô trong tiếng Việt

Từ trước đến nay đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu về đặc điểm của từ xưng hô trong tiếng Việt Trong đó nổi bật là những công trình nghiên cứu của các tác giả: Đỗ Hữu Châu, Phan Hồng Liên, Trương Thị Diễm, Lê Biên, Đinh Trọng Lạc

Theo Đỗ Hữu Châu: “Vì phải thể hiện quan hệ liên cá nhân cho nên các

ngôn ngữ mới có nhiều từ xưng hô và việc dùng từ xưng hô trở nên rắc rối” [8;

78] Ở đây, Đỗ Hữu Châu đề cập đến vai trò quan trọng của quan hệ liên cá nhân đã chi phối, sản sinh ra các từ xưng hô và điều đó làm cho hệ thống từ xưng hô phong phú, phức tạp

Theo tác giả Phan Hồng Liên trong Để tiếng Việt ngày càng trong sáng

đã đưa ra nhận định: “Người Việt không chỉ sử dụng một nhóm từ xưng hô là

danh từ thân tộc mà sử dụng tất cả các nhóm từ xưng hô nhưng linh hoạt trong từng tình huống cụ thể, tạo ra cho hệ thống từ xưng hô Việt Nam một diện mạo hết sức phong phú, mới mẻ” [32; 46]

Trong Ngữ học trẻ 2002, tác giả Trương Thị Diễm nhận định: “Cách sử

dụng từ xưng hô luôn luôn thay đổi theo sự thay đổi của xã hội Hệ thống ngôn ngữ nói chung và hệ thống từ xưng hô nói riêng luôn là hệ thống động và mở

Sự thay đổi về lượng của các yếu tố trong hệ thống xưng hô tất yếu kéo theo sự thay đổi về chất - cấu trúc của hệ thống” [12; 33] Theo tác giả sự phong phú

đa dạng của từ xưng hô do tính chất động và mở của hệ thống lớp từ này

Theo tác giả Lê Biên: “Các từ xưng hô phản ánh trực tiếp các mối quan

hệ gia đình thân thuộc và tính chất quan hệ xã hội; phản ánh trình độ nhận thức, thái độ tình cảm của người nói với người nghe, thậm chí còn có thể bộc lộ nhân cách con người” [4; 126] Theo tác giả, sự phong phú đa dạng của từ

xưng hô ngoài việc thể hiện ở hệ thống từ, còn được bộc lộ qua tác dụng, ý nghĩa của nó

Trong Phong cách học tiếng Việt, Đinh Trọng Lạc cho rằng: “Màu sắc biểu

cảm tu từ cực kì phong phú trong hệ thống đại từ nhân xưng và từ xưng hô phản ánh ý thức cộng đồng, ý thức huyết thống của dân tộc Việt Nam” [31; 175]

Từ những ý kiến của các nhà nghiên cứu, có thể rút ra được đặc điểm của

từ xưng hô trong tiếng Việt như sau:

Thứ nhất, từ xưng hô trong tiếng Việt có số lượng lớn, là một hệ thống

“động” và “mở”, không hạn chế và luôn biến đổi Ngoài các từ có chức năng

xưng hô thực thụ như các đại từ nhân xưng (tôi, ta, mình, nó ), trong tiếng

Việt còn có một số lượng lớn các từ ngữ xưng gọi khác như các danh từ thân

tộc (ông, bà, bác, bá, con, cháu ); từ chỉ chức vụ nghề nghiệp (anh bác sĩ, chú

phó phòng ); họ và tên riêng (Nguyễn Trường An, Bác Ngô ) và các từ ngữ

xưng gọi lâm thời khác (bông hoa út, con vàng con ngọc )

Thứ hai, trong giao tiếp hàng ngày, các danh từ dùng làm đại từ xưng hô được dùng nhiều hơn, phổ biến hơn các đại từ xưng hô đích thực Đặc biệt, các danh từ thân tộc không chỉ dùng để xưng hô trong gia đình mà còn giao tiếp với

xã hội Vì vậy có thể nói: “Xưng hô trong xã hội Việt Nam mang tính gia đình

hóa cao” [32; 146] Đó là sự lấn át của các từ ngữ xưng gọi vốn xuất xứ từ các

danh từ chỉ thân tộc họ hàng Các danh từ thân tộc như: Anh, em, ông, bà, con,

cháu được dùng để xưng gọi trong gia đình, mối quan hệ huyết thống, hôn

nhân nhưng đồng thời cũng được vận dụng để biểu thị mối quan hệ giao tiếp ngoài xã hội Nguyên nhân của hiện tượng này là do trong giao tiếp người Việt luôn có thiên hướng lấy gia đình làm nơi khởi phát cho cộng đồng Trong phạm

vi gia tộc, các danh từ thân tộc được dùng với ý nghĩa chính xác của chúng để xưng và hô Nhưng trong giao tiếp xã hội, chúng có sự chuyển biến ý nghĩa rất mạnh mẽ

Thứ ba, từ xưng hô trong tiếng Việt mang tính tình thái cao, rất đậm sắc thái biểu cảm Dù là giao tiếp trong phạm vi gia đình hay ngoài xã hội thì người Việt thường bộc lộ trực tiếp quan hệ của người nói với người nghe với hiện thực khách quan Các từ xưng hô tiếng Việt rất ít khi mang sắc thái trung hòa

Số lượng các biểu thị sắc thái trung hòa rất ít Từ “tôi” là đại từ nhân xưng

tương đối trung hòa về thái độ biểu cảm, tuy nhiên trong đối thoại tạo thành các

cặp đối xưng với các từ khác (tôi - anh, tôi - ngài, tôi - cô) vẫn phần nào thể

hiện sắc thái biểu cảm Trong khi đó, số lượng các từ biểu thị nghĩa tình thái lại

khá nhiều: thân mật suồng sã (mày, tao, tớ, cậu ), trịnh thượng, ngạo mạn (ta,

ta đây ), lịch sự, trang trọng (ngài, vị ), mỉa mai, châm biếm, khinh thường (mụ, lão, thằng )

Thứ tư, từ xưng hô trong tiếng Việt có hiện tượng kiêm ngôi Nghĩa là không có tính thuần nhất về cách sử dụng, cùng một từ xưng hô nhưng khi

tham gia giao tiếp có thể tham gia vào các vai khác nhau (ta, mình )

Thứ năm, hệ thống từ xưng hô tiếng Việt có hiện tượng đồng âm, đồng

nghĩa (tôi - tui, mẹ - má - bầm - bủ ) nên khi giao tiếp cần am hiểu cũng như

vận dụng linh hoạt vào cuộc thoại

Thứ sáu, các từ ngữ xưng gọi trong tiếng Việt được sử dụng trong giao tiếp thường mang đậm dấu ấn văn hóa vùng miền, văn hóa dân tộc Chính điều

đó làm cho lớp từ xưng hô trong tiếng Việt có những nét khác biệt cơ bản với những ngôn ngữ khác Trong các ngôn ngữ châu Âu, đại từ nhân xưng chiếm vị trí vô cùng quan trọng, là yếu tố trung tâm và ít mang sắc thái biểu cảm Ở tiếng Việt, đại từ nhân xưng chiếm một vị trí không đáng kể trong hệ thống các

từ xưng gọi, không phải là yếu tố trung tâm và khi sử dụng thường gắn với một tình thái nhất định Ở các ngôn ngữ châu Âu, ít có hiện tượng các danh từ thân tộc được chuyển sang làm từ xưng gọi Trong tiếng Việt thì hiện tượng này diễn ra phổ biến, trong cơ quan, công sở thay vì gọi theo chức vụ, nghề nghiệp,

người Việt vẫn thiên về sử dụng các từ thân tộc (anh, chị, em, cô, chú ) để thể

hiện sự gần gũi thân thiện

Thứ bảy, so sánh hoạt động của “xưng” và “hô” trong xưng hô tiếng Việt thì ta thấy từ “hô” kém linh hoạt hơn từ “xưng” Trong thực tế giao tiếp, một từ “xưng” thường cặp đôi với nhiều từ “hô” Ví dụ từ “em” có thể cặp với nhiều từ tạo thành các cặp xưng hô: em - anh, em - bô, em - mẹ, em - ông, em -

sếp, em - thầy Ngoài ra ta thấy rằng các từ “hô” thuộc nhóm chức danh, chức

vụ rất ít khi dùng ở vị trí “xưng”

Tóm lại, xưng hô là hành động ngôn ngữ có ý định, niềm tin, mục đích và chiến thuật Từ xưng hô phản ánh mối quan hệ gia đình, thân thuộc và các mối quan hệ ngoài xã hội Xưng hô phản ánh trình độ nhận thức, thái độ tình cảm của người nói đối với người nghe và đồng thời giúp bộc lộ tính cách con người

Việc sử dụng từ xưng hô trong tiếng Việt chịu sự chi phối từ nhiều nhân

tố như: nhân vật giao tiếp, mục đích giao tiếp, tình huống giao tiếp Bên cạnh

đó yếu tố xã hội như phong tục tập quán, văn hóa xã hội cũng tạo nên đặc điểm riêng cho xưng hô trong từng vùng miền nói riêng và cho tiếng Việt nói chung

1.2.2 Lý thuyết giao tiếp

1.2.2.1 Khái niệm giao tiếp

Theo Các Mác thì: “Con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội” và

sự phát triển của một cá nhân được quy định bởi sự phát triển của tất cả các cá nhân khác mà nó giao lưu một cách trực tiếp Nghĩa là các mối quan hệ xã hội này được biểu hiện rõ nhất trong giao tiếp Chính vì vậy, giao tiếp không chỉ là một hoạt động xã hội cơ bản mang tính tất yếu và đặc trưng mà nó còn đánh dấu sự phát triển vượt bậc của loài người Con người có thể giao tiếp thông qua rất nhiều các phương tiện khác nhau: âm thanh, ánh sáng, cử chỉ Trong các phương tiện đó thì ngôn ngữ âm thanh tự nhiên của con người là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất và mang lại hiệu quả cao nhất Qua đó, con người có thể bày tỏ và trao đổi về tư tưởng nhận thức, thái độ tình cảm Có lẽ vì thế đã

có rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà Việt ngữ về vấn đề giao tiếp

Tác giả Diệp Quang Ban đã đưa ra định nghĩa: “Giao tiếp là một hiện

tượng phổ biến trong các kiểu xã hội, đó là sự tiếp xúc giữa các cá thể trong một cộng đồng để truyền đạt một nội dung nào đó Giao tiếp là một trong những đặc trưng của xã hội, giúp phân biệt xã hội với các quần thể khác không phải là xã hội ” [3; 17]

Theo tác giả Đỗ Hữu Châu: “Giao tiếp là quá trình trao đổi thông tin

(bao gồm cả tri thức, tình cảm, thái độ, ước muốn, hành động ) giữa ít nhất hai chủ thể giao tiếp (kể cả trường hợp một người giao tiếp với chính mình) diễn ra trong một ngữ cảnh nhất định và một tình huống nhất định, bằng một

hệ thống tín hiệu nhất định” [8; 8]

Tác giả Nguyễn Như Ý đã đưa ra định nghĩa ngắn gọn: “Giao tiếp là sự

thông báo hay truyền đạt thông báo nhờ một hệ thống mã nào đó” [54; 101]

Thực tế có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về giao tiếp Trong đề tài này, chúng tôi đồng tình với cách định nghĩa của Đỗ Hữu Châu Theo cách hiểu này, chúng ta thấy được vai trò quan trọng của giao tiếp đối với đời sống của

con người Giao tiếp chính là điều kiện tồn tại và là nhu cầu đặc trưng sớm nhất

ở con người

1.2.2.2 Các nhân tố cấu thành hoạt động giao tiếp

Hoạt động giao tiếp được cấu thành bởi rất nhiều yếu tố Theo GS Đỗ Hữu Châu, trong giao tiếp bằng ngôn ngữ đáng chú ý là sự có mặt của các nhân

tố giao tiếp sau: ngữ cảnh, ngôn ngữ và diễn ngôn Trong khuôn khổ phạm vi

đề tài này, chúng tôi chỉ xin trình bày nhân tố ngữ cảnh giao tiếp trong việc ảnh hưởng đến việc lựa chọn và sử dụng từ xưng hô của tác giả Vi Hồng

Ngữ cảnh giao tiếp là những nhân tố có mặt trong một cuộc giao tiếp nhưng nằm ngoài diễn ngôn Nó là một tổng thể được hợp lại bởi những yếu tố: nhân vật giao tiếp và hiện thực ngoài diễn ngôn (hoàn cảnh giao tiếp)

a Nhân vật giao tiếp

Như chúng ta đã biết, để một cuộc hội thoại được diễn ra, yếu tố quan

trọng và mang tính bắt buộc đó là phải có các nhân vật giao tiếp Trong Đại

cương ngôn ngữ học tập 2, Đỗ Hữu Châu cho rằng: “Nhân vật giao tiếp là những người tham gia vào một cuộc giao tiếp bằng ngôn ngữ, dùng ngôn ngữ

để tạo ra các lời nói, các diễn ngôn qua đó mà tác động vào nhau Đó là những người tương tác bằng ngôn ngữ.” [8; 15]

Nhân vật giao tiếp chính là linh hồn của cuộc hội thoại, là một nhân tố quan trọng có thể thúc đẩy và kết thúc cuộc thoại Giữa các nhân vật giao tiếp

có hai quan hệ chính: vai giao tiếp và quan hệ liên cá nhân

*Vai giao tiếp

Khi tham gia giao tiếp các hoàn cảnh khác nhau, mỗi cá nhân lại đóng một vai trò khác nhau tạo thành một bộ vai cho mình trong hệ thống giao tiếp chung Cùng một đối tượng nhưng khi tham gia vào các cuộc giao tiếp khác nhau thì hình thành các vai giao tiếp khác nhau: khi đi mua đồ thì là khách hàng, khi đi xem ca nhạc là khán giả, khi thi đấu thể thao là vận động viên, khi

ở nhà là con đối với bố mẹ, là em đối với anh Có thể nói rằng, sự phong phú

trong các vai giao tiếp góp phần tạo nên sự đa dạng trong cách xưng gọi của mỗi cá nhân

Theo Đỗ Hữu Châu: “Vai giao tiếp là cương vị xã hội của cá nhân nào

đó giữ trong một hệ thống các quan hệ xã hội và được hình thành trong quá trình xã hội hóa cá nhân” [8; 30]

Trong một cuộc giao tiếp, các nhân vật thường có sự phân vai khá rõ ràng: vai phát tức là vai nói (viết), vai nhận tức là vai nghe (đọc) Khi giao tiếp trực tiếp, hai vai này thường luân chuyển, đổi vai cho nhau việc đổi vai không chỉ

thúc đẩy giao tiếp mà còn kết thúc quá trình giao tiếp: “Trong quá trình giao

tiếp, người đọc có thể đóng vai trò tích cực hay tiêu cực Người nhận tích cực khi anh ta luôn thay đổi vai trò người nhận - người phát, khi giao tiếp diễn ra ở hai chiều Người nhận tiêu cực khi anh ta luôn giữ vai trò người nhận trong suốt quá trình giao tiếp, nghĩa là khi giao tiếp chỉ diễn ra một chiều” [8; 43]

Để tiến hành giao tiếp, mỗi thành viên tham gia giao tiếp phải xác lập vị thế giao tiếp của mình, tức là phải nhận thức được một cách đầy đủ về đối tượng tham gia giao tiếp, về chính bản thân mình và quan hệ giữa mình với đối tượng giao tiếp đó (về mức độ thân sơ, vị thế trến/ dưới, trình độ văn hóa, tuổi tác, địa vị ) để có thể lựa chọn những từ ngữ xưng hô thích hợp Nhờ việc xác định được đúng vị thế giao tiếp, các vai giao tiếp có thể xây dựng được chiến lược, động cơ, mục đích giao tiếp để có thể đem lại hiệu quả cao trong giao tiếp

*Quan hệ liên cá nhân

Theo Đỗ Hữu Châu: “Quan hệ liên cá nhân là quan hệ so sánh xét trong

tương quan xã hội, hiểu biết, tình cảm giữa các nhân vật giao tiếp với nhau”

[8; 17]

Khi tham gia hội thoại, các nhân vật giao tiếp phải có một mối quan hệ qua lại nhất định, đó được gọi là quan hệ liên cá nhân Mối quan hệ này thực chất rất đa dạng và phức tạp, nhưng nó diễn tiến theo hai kiểu quan hệ chính: quan hệ quyền uy (vị thế xã hội) và quan hệ khoảng cách (thân cận)

Quan hệ quyền uy là quan hệ trên - dưới, sang - hèn, tôn - khinh Quan

hệ này tạo thành các vị thế xếp theo trục dọc Dựa vào đặc trưng về yếu tố quyền lực và giàu nghèo tạo thành ba kiểu quan hệ quyền uy đó là: quan hệ ngang vai, quan hệ trên vai và quan hệ dưới vai

Quan hệ khoảng cách là quan hệ thân - sơ giữa các nhân vật giao tiếp Quan hệ liên kết được đặc trưng bởi yếu tố cận kề gần gũi

Có thể thấy rõ sự khác biệt của quan hệ quyền uy và quan hệ liên kết quả bảng so sánh sau:

Là quan hệ ứng xử giữa các cá nhân thể hiện thái độ, tình cảm của các vai giao tiếp

Cơ sở xác lập

Dựa vào tuổi tác, nghề nghiệp, chức quyền, thứ bậc

Dựa vào mức độ hiểu biết lẫn nhau, thân thiện với nhau

Đối xứng, có thể tạo sự thân tình hoặc xa lạ theo mức độ khác nhau Qua thương lượng

có thể thay đổi khoảng cách

Yếu tố đặc trưng

Đặc trưng bởi yếu tố quyền lực và tạo ra khoảng cách giữa hai bên giao tiếp

Đặc trưng bằng yếu tố cận kề, gần gũi theo mức độ tình cảm

và luôn hướng đến sự đồng đẳng, thân mật

Biểu hiện Quan hệ nơi công sở, cơ

quan, nghi thức

Quan hệ bạn bè, đối tác, trong gia đình

[xem thêm 8; 17-18]

Theo mức độ tình cảm thì quan hệ quyền uy luôn tạo ra khoảng cách còn quan hệ liên kết lại luôn có xu hướng tới một sự gần gũi, đồng đẳng Trong thực tế giao tiếp, các nhân vật giao tiếp có thể có quan hệ thân thiết hoặc xa lạ Mức độ thân cận thường tỉ lệ thuận với mức độ hiểu biết về nhau của những nhân vật tham gia giao tiếp

Quan hệ liên cá nhân chi phối toàn bộ quá trình giao tiếp, nội dung và hình thức của diễn ngôn Bởi vậy, xưng hô chịu áp lực mạnh mẽ từ quan hệ này Bằng việc sử dụng các từ ngữ xưng hô mà vai nghe biết được vai nói xác định quan hệ

vị thế và quan hệ xã hội với mình như thế nào Với sự phong phú của từ xưng hô trong tiếng Việt, việc lựa chọn và sử dụng từ ngữ xưng hô được coi như là một chiến lược quan trọng trong việc thiết lập quan hệ liên cá nhân trong hội thoại

Đối với môi trường cơ quan, công sở thì nghi thức giao tiếp như một lẽ bắt buộc mà mọi người phải tuân theo Do đó, quan hệ quyền uy ở đây được xác lập vững vàng, ổn định, rất ít khi thay đổi Giữa cấp trên và cấp dưới, thủ trưởng và nhân viên đã có những từ xưng hô giúp định vị thứ bậc rõ ràng không thể có sự đổi ngôi, trừ khi có các vấn đề tình cảm riêng, mục đích riêng chi phối giao tiếp

Có thể thấy rằng, trong đời sống thường ngày, quan hệ thân sơ và quan

hệ quyền uy đồng thời được biểu hiện Những từ ngữ biểu hiện hai kiểu quan

hệ này được các nhân vật lựa chọn sử dụng tạo ra không khí vừa tôn ghiêm vừa thân mật Chẳng hạn: người con gọi bố mẹ bằng ông bà và xưng con

b Hoàn cảnh giao tiếp

Hoàn cảnh giao tiếp là một trong những yếu tố chủ đạo chi phối hoặt động giao tiếp của con người Đó là hiện thực khách quan mà chúng ta đang sống với tất cả những nhân tố xã hội - ngôn ngữ ảnh hưởng đến việc lựa chọn

và sử dụng các phương tiện ngôn ngữ, như: hiểu biết về thế giới xã hội, văn hóa, tôn giáo, lịch sử ; phong tục tập quán; trình độ học vấn; kinh nghiệm xã hội; thói quen sử dụng ngôn ngữ; phạm vi giao tiếp (công sở, gia đình, lãnh thổ riêng ); đề tài, chủ đề hay hình thức giao tiếp

Trong hoàn cảnh giao tiếp bao giờ người ta cũng đặc biệt chú ý đến sự tồn tại của tính quy thức trong giao tiếp thông qua sự diễn đạt ngôn ngữ của các vai giao tiếp

Tính quy thức có thể hiểu là những yêu cầu, những quy tắc, những nghi lễ trong những hoàn cảnh giao tiếp hẹp (không gian, thời gian cụ thể để cuộc giao tiếp diễn ra như trong các nghi lễ ngoại giao, tôn giáo, trong công sở, nhà trường ) Các nghi thức này mang tính quy phạm có chuẩn mực riêng mà các thành viên tham gia giao tiếp ngầm hiểu và tôn trọng thực hiện

Ngược lại, tính phi quy thức là những hành vi giao tiếp, nơi diễn ra những hoạt động giao tiếp mà không chịu ảnh hưởng chi phối của bất cứ quy tắc, nghi lễ nào Các vai giao tiếp được tự do, thoải mái bộc lộ theo cách của riêng nó

Tính quy thức/ phi quy thức của hoàn cảnh giao tiếp ảnh hưởng lớn đến việc lựa chọn và sử dụng các từ xưng hô Đối với những người có vị thế ngang bằng nhau như bạn bè, từ ngữ xưng hô được sử dụng ít tính quy thức hơn Ngược lại đối với những người ở vị thế không ngang bằng thì vai giao tiếp (đặc biệt là vai thấp hơn) thường có lối xưng hô quy thức, chuẩn mực, “xưng khiêm

hô tôn”

Đối với các đại từ thực thụ trong tiếng Việt (trừ đại từ tôi) phần lớn ít có tính quy thức Các danh từ thân tộc (ông, bà, cô, chú, anh, chị ) đang chiếm ưu thế trong các giao tiếp xã hội cùng các danh từ chỉ chức vụ, nghề nghiệp (giáo

sư, thầy giáo, bác sĩ ) mang tính quy thức cao trong hoạt động giao tiếp trong khi đó danh từ chỉ tên riêng lại mang tính chất trung gian và thường phải căn cứ vào hoàn cảnh giao tiếp cụ thể mà xác định tính quy thức/ phi quy thức

1.2.3 Lý thuyết hội thoại

1.2.3.1 Khái niệm hội thoại

Ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung, hội thoại là một trong những vấn đề được rất nhiều các nhà ngôn ngữ học quan tâm Các nhà Việt ngữ học dưới nhiều góc độ nghiên cứu và đã đưa ra những định nghĩa về hội thoại