THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG XUẤT KHẨU CIEM

Nếu như vào những năm 1980, dòng di chuyển lao động quốc tế chủ yếu của Việt Nam là đến Liên Xô và các nước XHCN Đông Âu cũ, thì hiện nay thị trường cho xuất khẩu lao động của Việt Nam l

VIỆN NGHIấN CỨU QUẢN Lí KINH TẾ TW

TRUNG TÂM THễNG TIN – TƯ LIỆU

-

THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG XUẤT KHẨU

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP

I- TèNH HèNH XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG TRONG THỜI GIAN QUA

Là một đất nước cú dõn số trẻ với hơn 84 triệu dõn, nguồn lực lao động dồi dào cộng với chi phớ nhõn cụng rẻ, thị trường lao động Việt Nam được đỏnh giỏ là một trong những thị trường hấp dẫn nhất khu vực Theo thống kờ, năm 2006 số người trong độ tuổi lao động của cả nước là 43,44 triệu, trong đú số lao động trong độ tuổi thanh niờn chiếm khoảng 47% Mục tiờu đề ra của Bộ Lao động Thương binh

và Xó hội, từ nay đến năm 2010 đảm bảo và tạo việc làm cho 49,5 triệu lao động, giảm tỉ lệ thất nghiệp ở thành thị xuống dưới 5% Cụ thể, bỡnh quõn mỗi năm giải quyết việc làm cho khoảng 1,52-1,6 triệu lao động Điều này đặt ra một thỏch thức

to lớn cho cỏc nhà quản lý

Trong khi đú, theo Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), thị trường lao động thế giới hiện nay

đó tăng gấp 4 lần so với năm 1980 và dự bỏo sẽ tăng gấp đụi vào 2050 Ở cỏc nước

phỏt triển chẳng hạn như Mỹ, giới phõn tớch thị trường việc làm cho rằng lao động

cú tay nghề, cú kỹ thuật cao vẫn thiếu trầm trọng Trong xu hướng toàn cầu hoỏ gia tăng cựng với việc thiếu lao động trầm trọng ở nhiều quốc gia trờn thế giới, làn súng người lao động ở cỏc nước đang phỏt triển thiếu việc làm đó di chuyển đến cỏc nước phỏt triển với hy vọng tỡm việc làm và kiếm được nhiều tiền hơn Chớnh

vỡ vậy, xuất phỏt trờn hai mặt cung - cầu, xuất khẩu lao động được xem như một bước đi đỳng đắn gúp phần giải quyết gỏnh nặng việc làm trong nước đồng thời đem lại nguồn thu cho cỏ nhõn người lao động và cho xó hội Theo xu hướng này, trong những năm qua, Việt Nam đó tập trung đẩy mạnh cụng tỏc xuất khẩu lao động và đó thu được những thành tựu khả quan

Nếu như vào những năm 1980, dòng di chuyển lao động quốc tế chủ yếu của Việt Nam là đến Liên Xô và các nước XHCN Đông Âu (cũ), thì hiện nay thị trường cho xuất khẩu lao động của Việt Nam lại tập trung vào một số nước châu á, và đang

mở rộng dần sang một số châu lục khác như Bắc Mỹ, úc,… với các hình thức và ngành nghề cung ứng lao động xuất khẩu đa dạng hơn Cỏc ngành nghề xuất khẩu lao động chủ yếu thuộc các lĩnh vực xây dựng công nghiệp và dân dụng, công nghiệp nhẹ, các ngành dịch vụ, vận tải biển và đánh bắt, chế biến hải sản, chuyên gia y tế, giáo dục, và nông nghiệp Theo thống kờ của Bộ Lao động, Thương binh

và Xó hội, hiện cú 500 nghỡn lao động đang làm việc cú thời hạn ở nước ngoài Chỉ tớnh riờng năm 2006, số lao động được đưa đi làm việc cú thời hạn ở nước ngoài là 78.885 lao động, bằng 105% so với chỉ tiờu, vượt 12% so với 2005; trong

đú, đưa sang thị trường Malaysia nhiều nhất: 37.950 người, tiếp đến là Đài Loan:

14.120 người, Hàn Quốc: 10.500 người, Nhật Bản: gần 5.400 người Hàng năm số lao động này chuyển về gia đỡnh khoảng 1,6 tỷ USD, gúp phần nõng cao thu nhập

cho bản thõn, gia đỡnh và xó hội

Song song với việc giữ vững cỏc thị trường truyền thống, Việt Nam đó mở rộng thị phần tại một số thị trường như, tại Trung Đụng, hiện cú khoảng 3.000 lao động làm việc ở cỏc Tiểu vương quốc Ả- rập thống nhất, gần 2.000 lao động làm việc tại Ca-ta Đồng thời, Việt Nam đang triển khai kế hoạch đưa lao động sang Ả-rập Xờ-ỳt Đặc biệt, nhằm đa dạng húa thị trường, đa dạng húa ngành nghề phự hợp với yờu cầu của nhiều loại thị trường, chỳng ta đó đầu tư nghiờn cứu thớ điểm đưa lao động sang một số thị trường mới như Canada, Macao, Australia, Hoa Kỳ… Với thành cụng của năm 2006, Bộ Lao động, Thương binh và Xó hội cho biết, năm 2007, phấn đấu đưa 80.000 lao động đi làm việc ở nước ngoài, đồng thời đặt

ra kế hoạch từ 2007 đến năm 2010 đưa khoảng 32 vạn lao động đi làm việc ở nước ngoài, tăng tỷ lệ lao động cú nghề trong số lao động xuất khẩu lờn 65% vào năm

2010 Thực hiện được kế hoạch này sẽ cho phộp giải quyết việc làm của một bộ phận khụng nhỏ trong tổng số 1,5-1,7 triệu thanh niờn bước vào độ tuổi lao động mỗi năm

II- THUẬN LỢI VÀ KHể KHĂN TRONG VIỆC THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG

1-Thuận lợi

a -Về thể chế chớnh sỏch

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, việc tiếp tục hoàn thiện và mở rộng khung pháp luật và chính sách thị trường lao động đã được coi là một trong những

định hướng cơ chế chính sách và giải pháp chủ yếu để thực hiện kế hoạch 5 năm

2001 -2005, và là một trong những khâu cơ bản để hình thành đồng bộ các yếu tố thị trường, trong đú chủ trương "đẩy mạnh xuất khẩu lao động, nhất là lao động cú đào tạo" đó được Đại hội nhấn mạnh Theo đường lối đó, chúng ta đã khẩn trương hoàn thiện hệ thống chớnh sỏch thỳc đẩy xuất khẩu lao động Luật đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài được ban hành năm 2006 là một trong những văn bản phỏp lý hết sức quan trọng tạo thuận lợi cho cụng tỏc xuất khẩu lao động Luật này điều chỉnh hầu hết cỏc hoạt động trong lĩnh vực xuất khẩu lao động, bao gồm cỏc quy định chi tiết về cỏc vấn đề liờn quan đến người lao động, và doanh nghiệp xuất khẩu lao động,… Một điểm thuận lợi nữa là vừa qua, Chớnh phủ đó phờ duyệt Đề ỏn đào tạo nghề cho xuất khẩu lao động từ nay đến năm 2010 Đề ỏn đặt chỉ tiờu xuất khẩu lao động hàng năm đạt trờn 100.000 người và tăng tỷ trọng lao động đó qua đào tạo nghề lờn 70% (hiện nay mới đạt 30%) và đến năm 2015, tỷ lệ này sẽ đạt tới 100%, trong đú 40% cú trỡnh độ chuyờn mụn kỹ thuật cao Cũng theo Đề ỏn này, sẽ cú 10 trường dạy nghề trọng điểm, đào tạo chuyờn mụn, kỹ thuật, dạy ngoại ngữ, giỏo dục định hướng, trang bị kiến thức về phỏp luật, phong tục, tập quỏn nước sở tại sẽ được thành lập; đồng thời khuyến khớch cỏc doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế đầu tư đào tạo nõng cao trỡnh độ kỹ năng

nghề nghiệp cho người lao động Đõy là những tớn hiệu đỏng mừng cho người lao động xuất khẩu và cỏc doanh nghiệp xuất khẩu lao động

b-Lợi thế về cung lao động và chi phớ nhõn cụng

Do cú lợi thế về cung lao động và chi phớ nhõn cụng, nờn tớnh hấp dẫn của thị trường lao động xuất khẩu của Việt Nam ngày càng lớn Điều này được thể hiện qua sự đỏnh giỏ thị trường lao động Việt Nam cú lực lượng lao động trẻ, nhiệt tỡnh, dễ tiếp thu cụng nghệ mới Tỷ lệ người biết chữ trong tổng số lực lượng lao

động của Việt Nam nói chung tương đối cao so với nhiều nước có mức thu nhập tương đương trên thế giới, và có xu hướng tăng lên 50% lao động đó tốt nghiệp THCS và THPT Thứ hai, chi phớ nhõn cụng của Việt Nam được đỏnh giỏ là rẻ so với cả khu vực và thế giới Nhờ những lợi thế đú, thị trường xuất khẩu lao động

của Việt Nam ngày càng được mở rộng Bờn cạnh những thị trường xuất khẩu lao

động truyền thống, từ năm 2007, người lao động Việt Nam sẽ cú cơ hội được sang làm việc tại những thị trường cũn rất mới mẻ như Canada, Mỹ, Úc, Tuy nhiờn, đõy là những nơi đũi hỏi khỏ khắt khe trỡnh độ, tay nghề lao động Bộ Lao động- Thương binh, Xó hội cho biết, việc đưa lao động sang cỏc thị trường này sẽ thớ điểm một bước trong năm 2007; nếu điều kiện thuận lợi, phớa đối tỏc tin tưởng

sẽ mở rộng trong cỏc năm tiếp theo với số lao động lờn tới hàng nghỡn người Việc sang làm việc tại những nước cỏch xa Việt Nam như Mỹ, Canada, Úc cũng gõy một số khú khăn cho người lao động, như tốn kộm chi phớ đi lại đối với người lao động, điều kiện khớ hậu, mụi trường sản xuất, kinh doanh, cú nhiều điểm khỏc biệt, nhưng đõy là xu hướng phự hợp lộ trỡnh hội nhập kinh tế quốc tế, tạo cơ hội cho người lao động trong nước cú điều kiện tăng thu nhập

c-Tiếp thu được cỏc kỹ năng về tay nghề lao động và quản lý

Ngoài việc đạt được mục tiờu đưa người lao động đi nước ngoài nhằm tạo thờm việc làm, tăng thu nhập, giỳp họ cải thiện cuộc sống, chỳng ta cũn được lợi

từ việc người lao động sẽ cú thờm nhiều kiến thức từ điều kiện làm việc mới Được làm việc trong mụi trường đa quốc gia, hiện đại, người lao động Việt Nam trưởng thành rất nhanh Họ được rốn luyện về tỏc phong cụng nghiệp, kỹ năng nghề nghiệp lẫn ý thức kỷ luật Phần đụng lao động đi tu nghiệp, làm việc ở cỏc thị trường như Nhật bản, Hàn Quốc,… đều được chủ sử dụng lao động nước ngoài đỏnh giỏ cao về sự thụng minh, tiếp thu tay nghề, kỹ thuật mới nhanh Chớnh vỡ vậy, sau một số năm lao động ở nước ngoài trở về, ngoài tớch luỹ tiền bạc, kinh nghiệm sống, nhiều lao động cũn mang về nước hành trang vốn tay nghề kỹ thuật

và cụng nghệ của nhiều ngành cụng nghiệp như cơ khớ, chế tạo, điện tử, sản xuất ụtụ,… Đõy là những ngành đang rất phỏt triển ở Việt Nam và rất cần đội ngũ lao động cú trỡnh độ kỹ thuật, kỹ năng nghề nghiệp đạt trỡnh độ tinh xảo, thành thục

2- Một số bất cập trong việc thỳc đẩy xuất khẩu lao động

Bờn cạnh những thuận lợi trờn, việc xuất khẩu lao động vẫn cũn nhiều hạn chế như doanh nghiệp xuất khẩu lao động tuy nhiều nhưng phần lớn ở quy mụ nhỏ, hoạt động thiếu tớnh chuyờn nghiệp, hiệu quả kộm; chất lượng lao động xuất khẩu của Việt Nam thấp chưa đỏp ứng với yờu cầu ngày càng cao của thị trường

tiếp nhận lao động, đặc biệt là thị trường cú thu nhập cao; Ngoài ra, tỡnh trạng một

bộ phận lao động Việt Nam vi phạm hợp đồng đang là một vấn đề nổi cộm, bức xỳc trong cụng tỏc xuất khẩu lao động hiện nay

-Hành vi lừa đảo đưa người đi xuất khẩu lao động gia tăng, gõy bất ổn xó hội Lợi

dụng chớnh sỏch thụng thoỏng của Nhà nước về xuất khẩu lao động, nhiều tổ chức,

cỏ nhõn đó lừa đảo tổ chức đưa người ra nước ngoài Tại Malaysia, Thỏi lan cú đến hàng nghỡn lao động ở cỏc tỉnh miền Trung, như Nghệ an, Hà tĩnh, Thanh húa,…

bị lừa đảo đưa đi bằng đường du lịch tỡm việc làm hiện sống lang thang Nguyờn nhõn của tỡnh trạng này một phần là do ở một số địa phương vẫn chưa cú doanh nghiệp, cụng ty nào chuyờn làm nhiệm vụ xuất khẩu lao động, ký trực tiếp với thị trường lao động cỏc nước, mà chỉ cú doanh nghiệp trong vai trũ mụi giới; hệ quả

là việc đi lao động xuất khẩu khụng mang tớnh bền vững và ổn định

- Trỡnh độ tay nghề và ý thức của người lao động cũn thấp: Một trong những khú

khăn trong việc tiếp cận thị trường lao động nước ngoài là người lao động Việt Nam chưa đỏp ứng được yờu cầu của thị trường về tay nghề, ý thức tỏc phong cụng nghiệp, ngoại ngữ,… Lao động qua đào tạo nghề của Việt Nam chỉ chiếm chưa tới 20% trong tổng số gần 45 triệu lao động, cũn lại là lao động phổ thụng Bên cạnh đó, đại bộ phận trong số họ chưa được đào tạo về kỷ luật lao động công nghiệp, còn mang nặng tác phong sản xuất của một nền nông nghiệp tiểu nông, tuỳ tiện về giờ giấc và hành vi Người lao động chưa được trang bị các kiến thức và

kỹ năng làm việc theo nhóm, không có khả năng hợp tác và gánh chịu rủi ro, ngại phát huy sáng kiến và chia sẻ kinh nghiệm làm việc

- Ttỡnh trạng lao động bỏ trốn ra ngoài làm việc bất hợp phỏp Việc người lao

động xuất khẩu bỏ hợp đồng ra ngoài làm việc bất hợp phỏp tại một số nước như Hàn Quốc, Nhật bản, Đài loan đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc giữ và mở rộng cỏc thị trường này, ảnh hưởng đến uy tớn của lao động Việt Nam Hiện nay, tỡnh trạng lao động Việt Nam bỏ trốn đó đến mức bỏo động Trong năm 2005, tỷ lệ này ở Hàn Quốc khoảng 20%, Đài Loan 9% Nguyờn nhõn của tỡnh trạng này một phần

là do mức thu nhập ở bờn ngoài cao hơn so với mức mà người lao động được hưởng khi làm việc tại cỏc doanh nghiệp theo hợp đồng Cựng làm tăng thờm mức

độ nghiờm trọng của vấn nạn này là việc cỏc cam kết về hợp đồng lao động đảm bảo quyền, lợi ớch hợp phỏp của người lao động Việt Nam ở nước ngoài nhiều khi khụng được đảm bảo, gõy khú khăn, thua thiệt cho người lao động Tuy nhiờn, việc người lao động ký hợp đồng rồi tự ý phỏ vỡ hợp đồng chớnh là lừa đảo Nhà nước, lừa đảo doanh nghiệp và phải bị coi là một loại tội phạm do nú để lại những hậu quả rất nặng nề Nếu khụng chấn chỉnh và ngăn chặn tỡnh trạng lao động bỏ trốn, chiến lược xuất khẩu lao động lõu dài của Việt Nam cú thể sẽ bị phỏ vỡ

- Lóng phớ trong việc sử dụng nguồn nhõn lực ‘hậu xuất khẩu”

Nhờ nguồn thu nhập hàng thỏng cao gấp nhiều lần trong nước, số lao động

ở nước ngoài gửi về nước khoảng 1,6 tỷ USD/năm Chưa cú điều tra khảo sỏt chớnh thức về việc nguồn ngoại tệ thu được từ ngành cụng nghiệp mới mẻ này được người lao động và gia đỡnh họ sử dụng như thế nào, và cũng chưa biết cú bao nhiờu lao động xuất khẩu trở về biết sử dụng kinh nghiệm làm ăn và những đồng

vốn tích luỹ được để tự tạo việc làm hoặc trở thành chủ doanh nghiệp, chủ trang trại Tuy nhiên, thực tế cho thấy, ngoài ưu tiên cải thiện cuộc sống, xây dựng nhà cửa, mua đất đai, vật dụng gia đình,… chỉ có một số ít dùng nguồn vốn này để đầu

tư sinh lợi, tự tạo việc làm hoặc làm chủ doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, trang trại Mặt khác, do trở về nước không có việc làm và không được chính quyền, cơ quan chức năng tại địa phương tư vấn dùng nguồn vốn làm gì cho hiệu quả, nên nhiều người đã trở thành tay trắng sau vài năm về nước Đây là một sự lãng phí rất lớn, bởi vì trước yêu cầu phát triển, mở rộng đầu tư, nhiều doanh nghiệp, khu công nghiệp trong nước đều thiếu nguồn nhân lực có trình độ Để đào tạo được một lao động đạt trình độ kỹ thuật, tay nghề cao ở trong nước, nhà nước và người lao động phải đầu tư một số tiền khá lớn Thế nhưng, nhiều năm qua nhiều địa phương hầu như chưa quan tâm và có chiến lược tái sử dụng nguồn nhân lực xuất khẩu trở về Trừ một số ít lao động tái đăng ký đi nước ngoài làm việc, số đông còn lại chưa hội nhập vào thị trường lao động trong nước để phát huy các kỹ năng mà họ đã học hỏi được ở nước ngoài Thực tế cho thấy, nếu được chính quyền, các cơ quan chức năng tại địa phương quan tâm bằng cách tư vấn, hoặc giới thiệu việc làm phù hợp với tay nghề, kỹ thuật, thì lực lượng lao động xuất khẩu từ nước ngoài về sẽ đóng góp không nhỏ vào sự phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương

III- MỘT SỐ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG

Thứ nhất, cần sớm hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi hành

Luật đưa Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài để Luật này được thi hành từ 1/7/2007 Đồng thời cần nhanh chóng hoàn thiện một hành lang pháp lý

về quy trình làm thủ tục xuất cảnh cho người lao động

Thứ hai, tiếp tục xúc tiến và mở rộng thị trường Phối hợp với các bộ, ngành, tỉnh,

thành phố, doanh nghiệp phát triển thị trường xuất khẩu lao động Bộ Lao động- Thương binh và Xã hội cần khảo sát, nghiên cứu sâu nhu cầu lao động tại các thị trường; cần hiểu rõ chính sách, luật pháp xung quanh về vấn đề xuất khẩu lao động vào các thị trường này Để thực hiện điều đó, cần phát huy vai trò của các đại

sứ quán Việt Nam ở nước ngoài Bên cạnh đó, cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, xóa bỏ các loại giấy phép con ở các địa phương để doanh nghiệp thuận lợi trong công tác tuyển lao động đi xuất khẩu Một trong các giải pháp trọng tâm là chỉ đạo việc thí điểm đưa lao động sang các thị trường mới, bên cạnh việc mở rộng thị phần tại các thị trường hiện có Để làm được việc này, ngành lao động - thương binh và xã hội cần hướng dẫn các doanh nghiệp triển khai đưa lao động sang các thị trường mới như Úc, Canada, Macao, Mỹ; nghiên cứu giải pháp mở lại thị trường Cộng hoà Síp, Cộng hoà Séc và một số thị trường tiềm năng khác

Thứ ba, đổi mới công tác đào tạo, giáo dục lao động trước khi đi Đào tạo nghề

được coi là một vấn đề ưu tiên hàng đầu trong phát triển thị trường lao động hiện nay Cần tăng cường nguồn lao động có chất lượng, có ngoại ngữ; Đào tạo kỹ năng, kỷ luật lao động và tác phong làm việc cho người lao động; Tập trung vào những thị trường có kỹ thuật, chuyên môn Có như vậy chúng ta mới đưa được lao động đi làm việc ở những thị trường mới, có thu nhập cao hơn

Thứ tư, tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền Theo đó, các tỉnh thành cần rà

soát, bổ sung đề án xuất khẩu lao động với các nội dung bao gồm: thông tin, tuyên truyền chính sách, chế độ, tiêu chuẩn, quy chế, quy trình xuất khẩu lao động dễ hiểu với các hình thức phù hợp đến tận thôn, bản, tới người dân Song song với đó, cần phải xây dựng lộ trình sắp xếp, phát triển doanh nghiệp xuất khẩu lao động theo định hướng, tiêu chí của Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, đặc biệt là đầu tư phát triển cơ sở đào tạo của doanh nghiệp

để chủ động tạo nguồn lao động có chất lượng theo thị trường, xây dựng thương hiệu, tăng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Cần có cơ chế biện pháp cụ thể

để hỗ trợ người lao động, người nghèo vay vốn, học nghề, làm thủ tục xuất khẩu lao động Cụ thể là cần vận hành Quỹ hỗ trợ xuất khẩu lao động từ nguồn ngân sách của tỉnh cùng với nguồn vốn của Trung ương, giúp người lao động thuộc diện chính sách xã hội, bộ đội xuất ngũ, lao động gia đình khó khăn được vay vốn không thế chấp bằng tài sản