Đánh giá về doanh nhân việt nam trong thời kỳ đổi mới

ĐÁNH GIÁ VỀ DOANH NHÂN VIỆT NAM TRONG THỜIKỲ ĐỔI MỚI Một trong những thành tựu nổi bật nhất trong 20 năm đổi mới vừa qua, đặc biệt trong khoảng năm năm trở lại đây, là sự trưởng thành nh

ĐÁNH GIÁ VỀ DOANH NHÂN VIỆT NAM TRONG THỜI

KỲ ĐỔI MỚI

Một trong những thành tựu nổi bật nhất trong 20 năm đổi mới vừa qua, đặc biệt trong khoảng năm năm trở lại đây, là sự trưởng thành nhanh chóng của đội ngũ doanh nhân, doanh nghiệp Việt Nam với khoảng 180.000 doanh nghiệp chính thức hoạt động trong cả nước So với các nước trong khu vực, Việt Nam còn phải cố gắng rất nhiều để nâng cao năng lực cạnh tranh của mình, nhưng rõ ràng những thành tựu phát triển kinh tế-xã hội và sự tiến bộ vượt bậc về xuất khẩu của nước nhà trong những năm gần đây đã nói lên sự trưởng thành đáng kể của doanh nghiệp, doanh nhân Việt Nam và khẳng định

rõ vai trò của đội quân tiên phong trên mặt trận kinh tế làm giàu cho đất nước, cho xã hội và là nguồn của cải vật chất khổng lồ cần được khai thác Cụm từ " Doanh nhân Việt Nam" có thể nghe quen thuộc đối với chúng ta hàng ngày tuy nhiên nói một cách công bằng thì nó mới chính thức xuất hiện một cách đúng nghĩa kể từ khi nền kinh tế được định hướng Kinh tế thị trường kể từ đầu thập niên 90 Như chúng ta đã biết, nền kinh tế thị trường của Mỹ và các nước Tây Âu phát triển lâu đời, và ngay trong khu vực châu Á như Malaysia, Nhật Bản, Hàn Quốc cũng đã đi trước Việt Nam rất nhiều Vậy môi trường

để doanh nhân Việt Nam hoạt động và phát triển là một môi trường mới, các Doanh nhân Việt Nam đang từng bước xây những viên gạch đầu tiên cho việc định hình doanh nghiệp, tích lũy nguồn vốn và thích ứng dần với việc toàn cầu hóa

Theo số liệu của một số cuộc điều tra, có khoảng hơn 60% xuất thân từ các gia đình cán bộ nhà nước (kể cả gia đình cán bộ Đảng và các đoàn thể, quân đội, doanh nghiệp quốc doanh, cấp Trung ương và địa phương) và 15% xuất thân từ gia đình buôn bán, kinh doanh, số còn lại từ các tầng lớp giai cấp

khác trong xã hội; những lý do chính để những doanh nhân Viêt nam lập nghiệp bằng con đường kinh doanh là:

- Muốn phát huy tối đa năng lực cá nhân

- Có điều kiện thuận lợi để làm kinh doanh

- Để kiếm sống hoặc tăng thu nhập

- Thích thử thách, sáng tạo

- Theo truyền thống gia đình hoặc có kinh nghiệm trong lĩnh vực kinh doanh

- Muốn theo đuổi giá trị đạo đức hoặc phong cách sống riêng

Dưới đây tôi xin bình luận về mức độ dám chấp nhận rủi ro, tính đổi mới sáng tạo, tính tiên phong của DNVN trên một số khía cạnh sau:

1 Mức độ dám chấp nhận rủi ro

Theo một số số liệu thống kê có khoảng 70% doanh nhân lãnh đạo các doanh nghiệp dân doanh ở độ tuổi dưới 45 Tuổi đời trẻ, ảnh hưởng nhiều tới tính năng động, ý chí dám chấp nhận rủi ro, thách thức, khả năng học hỏi và sức làm việc của doanh nhân Một ví dụ về sức trẻ, dám chấp nhận rủi ro của công ty FPT Việt Nam, văn hóa công ty được xây dựng dựa trên nền tảng giá trị xác lập bởi người sáng lập công ty là sức trẻ và táo bạo, mang phương hướng háo thắng 15 năm trước vẫn còn ảnh hưởng tới tận ngày nay FPT ngày nay là một công ty lớn, dẫn đầu về IT và mở rộng ra thêm nhiều dịch vự khác

và các thành viên của doanh nghiệp này thường rất trẻ và có sự “thay máu” thường xuyên

Tuy vậy, cũng có thể nói có một bộ phận không nhỏ doanh nhân Việt là không dám chấp nhận rủi ro Họ thiếu hẳn sự sáng tạo , đổi mới, dám nghĩ

dám làm và tính tiên phong Điều này thể hiện rõ nhất ở “tâm lý bầy đàn” trong hoạt động doanh nghiệp thời gian qua Những bài học đau lòng về “bầy đàn trong chứng khoán”, “bầy đàn trong bất động sản”, “bầy đàn trong mô hình tập đoàn đa ngành, đa nghề”,… đã đẩy không biết bao doanh nhân, doanh nghiệp đến bờ vực phá sản và đẩy kinh tế đất nước vào cơn khủng hoảng trầm trọng

Ở một góc nhìn khác, việc dám đối mặt với rủi ro trong quyết định của một bộ phận doanh nghiệp Việt nam vẫn mang nặng tính “liều” và quyết định mang tính thiếu nhận thức và hiểu biết Có thể nhận thức những “rủi ro trong những quyết định dám chấp nhận rủi ro” của doanh nghiệp Viêt nam như sau:

- Thiếu những qui tắc khôn ngoan trong việc chấp nhận rủi ro

- Thiếu kỷ luật trong việc tuân thủ nguyên tắc này

- Đơn giản hóa những qui trình kinh doanh

- Chưa đo lường và lượng hóa được những rủi ro

Nói cách khác, bí quyết đầu tư là phải mạo hiểm với những rủi ro được tính toán trước Mỗi một cơ hội đầu tư luôn mang theo những rủi ro tiềm ẩn Trong một số thương vụ đầu tư, một loại rủi ro nhất định có thể chiếm ưu thế hơn, và những rủi ro khác chỉ là thứ yếu Hiểu đầy đủ về những loại rủi ro chính yếu là cần thiết để mạo hiểm có tính toán và đưa ra những quyết định đầu tư nhanh nhạy

Trong một số tài liệu đã liệt kê được các loại rủi ro trong hoạt động doanh nghiệp: - Rủi ro vỡ nợ; - Rủi ro kinh doanh; - Rủi ro thanh khoản; - Rủi

ro sức mua hay rủi ro lạm phát; - Rủi ro lãi suất; - Rủi ro công nghệ; - Rủi ro chính trị; - Rủi ro thị trường

Có một câu nói rất hay là: “Không rủi ro có nghĩa là không lợi nhuận Nơi rủi ro cao thì cũng kỳ vọng lợi nhuận cao”, vấn đề chỉ là quản lý rủi ro đó như thế nào Không phải tất cả 8 loại rủi ro này có thể đồng thời xảy ra tại một thời điểm và với cùng một vụ đầu tư Mặt khác, các loại rủi ro khác nhau

có mối liên hệ với nhau Điều quan trọng là phải đánh giá một cách cẩn trọng

sự tồn tại của mỗi loại rủi ro, và mức độ của nó trong mỗi cơ hội đầu tư

- Tâm lý kinh doanh của người Á Đông nói chung và người Việt nam nói riêng là: "chậm mà chắc" Thông thường tại Việt Nam khi một lĩnh vực kinh doanh nào đó đang thành công thì người ta sẽ cố gắng đặt chỗ trong lĩnh vực đó kể cả không có chuyên môn và kinh nghiệm như ngành tài chính ngân hàng, chứng khoán Sẽ có mâu thuẫn ở chỗ là DN nhìn thấy các DN khác kinh doanh thành công rồi mới đi theo, về hình thức đó là sự chắc chắn khi tham gia ngành mới tuy vậy đó cũng sẽ là một bãi lầy mà DN sẽ mắc phải nếu không định vị được chuyên môn, kinh nghiệm và thực lực của mình

- Một số Lãnh đạo DNVN không được đào tạo nhiều về quản lý kinh

tế, qua quá trình kinh doanh cũng có được một số thành quả và kinh nghiệm nhất định Tuy nhiên môi trường kinh doanh luôn biến động rất phức tạp, nếu người chủ DN không nắm được những quy luật cơ bản của kinh tế, không bổ sung kịp thời những kiến thức mới thì sẽ sa lầy vào những lối mòn, những vòng luẩn quẩn, cũng vì vậy khi tham gia vào một nền kinh tế mở cửa với những đối tác có trình độ, tiềm lực và kinh nghiệm hơn hẳn thì các DN đó khó có được khả năng chấp nhận rủi ro cao

- Tại Việt Nam, hệ thống văn bản luật còn có nhiều hạn chế và chồng chéo, đó cũng là rào cản khi các DN muốn đầu tư vào ngành mới Hiện tại ở Việt Nam rủi ro về mặt pháp lý luôn được các nhà đầu tư “ưu tiên” xem xét khi chuẩn bị dự án

Ví dụ với sự kiện Việt nam ra nhập WTO được các nhà lãnh đạo và giới doanh nghiệp Việt hay thích dùng từ gọi là “ra biển lớn” Ra biển lớn là chấp nhận rủi ro Biển lớn chứa đựng cả những cơ hội "cá về đầy khoang" cũng như những rủi ro của những cơn bão lớn Chỉ những Doanh nghiệp và doanh nhân dám chấp nhận sự thách thức của biến cả mới xứng đáng thu nhận

về mình sức mạnh của đại dương Ra biển lớn cần thuyền trưởng vững vàng

và đội ngũ thuỷ thủ dạn dày sóng gió "Sóng cả nhưng không ngã tay chèo" là nhờ vào “thuyền trưởng” - tức là ban giám đốc và hội đồng quản trị của Doanh nghiệp, và "thủy thủ đoàn" - tức là nhân viên của Doanh nghiệp Ra biển lớn cần “hoa tiêu” giỏi, cần có la bàn và hệ thống định vị, dẫn đường tốt

Ra biển lớn cần tàu lớn, và quan trọng hơn, cần tàu tốt Phần lớn doanh nghiệp hiện nay của Việt nam là nhỏ và vừa, trong đó phần lớn trong số đó lại

là nhỏ và rất nhỏ Để cạnh tranh trên thị trường quốc tế, không thể không có Doanh nghiệp lớn Có một nghịch lý hiện nay là chúng ta vừa thiếu vừa thừa Doanh nghiệp lớn: thiếu những Doanh nghiệp lớn có khả năng cạnh tranh quốc tế, trong khi lại thừa Doanh nghiệp lớn kém hiệu quả (một số Doanh nghiệp Nhà nước) Ra biển lớn cần một hệ thống bảo hiểm rủi ro tin cậy Ngay cả khi các Doanh nghiệp dám chấp nhận rủi ro thì họ cũng cần tìm những biện pháp để giảm bớt và phân tán rủi ro Ở đây, vai trò của Nhà nước

là hết sức quan trọng Ra biển lớn cần hiểu biết và tôn trọng "luật hàng hải" quốc tế, luật biển quốc tế khác luật sông nội địa Đã một thời gian dài các Doanh nghiệp Việt quen với việc xé rào và lách luật hơn là tuân thủ luật Hiểu biết luật và các tập quán thương mại quốc tế không chỉ giúp các Doanh nghiệp thành công hơn, mà còn giúp họ giảm rủi ro và bớt tổn thất trong những tranh chấp thương mại khi chúng xảy ra

2 Tính đổi mới, sáng tạo

Có một thực tế cần phải nhìn nhận thẳng thắn là tính đổi mới và sáng tạo trong một bộ phân không nhỏ doanh nhân Việt còn ở mức rất thấp Chúng

ta hay tự nhận xét rằng người Việt thông minh, sáng tạo, nhưng nhiều khi các sáng tạo đó mang nặng tính chất manh mún, đối phó, thiếu tầm tư duy dài hạn, chủ động

Vậy thì gốc vấn đề là ở đâu ? Trước hết, một số không ít doanh nhân có trình độ học vấn hạn chế, kỹ năng kinh doanh thấp Theo kết quả một cuộc điều tra cho thấy có khoảng 20% chủ doanh nhân chưa có trình độ đại học hoặc đã được đào tạo chuyên môn Đó là lỗ hổng rất lớn, hạn chế khả năng và tầm nhìn của doanh nhân trong thế giới kinh doanh hiện đại ngày nay và do

đó giảm hiệu quả và tính sáng tạo của doanh nghiệp Lý giải ở góc độ khác, Việt Nam bị ảnh hưởng mạnh bởi đạo Khổng và phần nào nữa là đạo Phật Khổng giáo vốn trọng lễ nghi, thứ bậc, hình thức Phật giáo khuyến khích an nhiên, tự tại, đơn giản Nhiều người cho rằng cả hai trào lưu tư tưởng này đều phản tự do Quan niệm như vậy là cực đoan, nhưng cũng phải thừa nhận rằng, hai luồng tư tưởng này đều không mấy khuyến khích những con người năng động, sáng tạo, đổi mới, sẵn sàng chiến đấu, vươn lên trong môi trường cạnh tranh tự do khốc liệt

Cần phải có cái nhìn toàn cục hơn, trong bối cảnh một “thế giới phẳng”, một chiến lược “đại dương xanh” và một nền “kinh tế tri thức” thì ta

“giật mình” nhận thấy rằng: tập đoàn Nike, Reebook không có một nhà máy nào cả, Nokia đa phần sản phẩm Made in China, … Cả một tòa nhà khổng lồ của Nike ở giữa trung tâm New York chỉ quản lý 3 mảng chính: Hệ thống nghiên cứu và Phát triển (R&D); Hệ thống phân phối và Quản lý thương hiệu

Bộ phận Nghiên cứu và Phát triển (R&D):

Đây là một khâu then chốt trong việc tạo ra một sản phẩm mới Gần đây người ta nói nhiều tới chiến lược “Tập trung để khác biệt” và coi đó như

là chìa khóa thành công của doanh nghiệp Rất tiếc rằng điều đó ở doanh nghiệp Việt nam chưa được coi trọng Họ đa phần chỉ tập trung những sản

phẩm mà thị trường đã làm và chỉ lo để “copy” Theo thống kê không chính thức, có tới xấp xỉ 90% doanh nghiệp Việt không có bộ phận R&D

Những chiến lược “hớt váng sữa” của Nokia trong việc tung sản phẩm điện thoại di động hay hãng Sony với sản phẩm thiết bị nghe nhìn,… cho doanh nghiệp Việt những bài học quí báu khi tung ra thị trường sản phảm mới

và để làm điều đó thì cần đầu tư tối đa cho khâu R&D

Là một trong số ít công ty Việt Nam mạnh dạn đầu tư và thành công từ

bộ phận nghiên cứu và phát triển, Vinamilk hiện đang sở hữu một danh mục mặt hàng dinh dưỡng phong phú với nhiều chủng loại từ sữa nước, sữa bột, đến các sản phẩm từ sữa Chiến lược marketing xây dựng thương hiệu liên thông giữa sữa bột, sữa nước, sữa chua,… giúp Vinamilk nâng tỉ trọng các ngành hàng có lợi nhuận cao, vừa kích hoạt thị trường sữa nước và tối đa hóa

về tiếp thị Việc tái cấu trúc bộ máy nhân sự với hơn 80% thuộc thế hệ 7X được đào tạo chuyên nghiệp tại các công ty đa quốc gia chính là để thực hiện hoá chiến lược này

Hệ thống phân phối

Không phải đơn giản để chuyển đổi từ một nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang kinh tế thị trường và cũng không dễ dàng chuyển từ khâu phân phối theo kiểu “xin cho” sang kênh phân phối cạnh tranh hiện đại

Thiết lập một hệ thống theo chuẩn mực, quản lý kênh phân phối và quản lý lực lượng bán hàng hiệu quả là mấu chốt để cạnh tranh và giành thị phần Đây là mảnh đất mầu mỡ cho những ý tưởng sáng tạo trong việc: thiết lập kênh phân phối theo dạng trực tiếp hay gián tiếp, đơn kênh hay đa kênh,

độ dài của kênh và các giải pháp khuyên khích bán hàng cũng như giảm thiểu các xung đột lợi ích trong kênh

Đối với việc phát triển kênh phân phối, trước đây hầu như các DN đều thực hiện trực tiếp việc bán hàng thông qua các đại lý (thậm chí một số DN còn tự mở luôn cửa hàng và trực tiếp bán), đây là phương thức bán hàng cũ và kém hiệu quả Trong khoảng 10 năm trở về đây cũng đã xuất hiện các nhà phân phối, tuy nhiên số lượng cũng như mức độ chuyên nghiệp chưa cao Hiện tại ở Việt Nam do số lượng các DN nhỏ chiếm tỷ trọng lớn, hầu hết có hoạt động SXKD thiếu chuyên nghiệp và tiềm lực tài chính kém nên việc phát triển các kênh bán rất khó khăn Bên cạnh đó hầu như việc phân phối chỉ hoạt động trong Viet nam, chưa có sản phẩm nào của Việt Nam được phân phối bởi các hàng phân phối danh tiếng trên thế giới

Việc sử dụng các công cụ marketing qua phương tiện truyền thông đại chúng như báo, phát thanh, truyền hình đã được các DNVN sử dụng từ lâu, tuy nhiên trong vài năm trở lại đây thì việc thiết kế các chương trình quảng cáo mới được thực hiện chuyên nghiệp hơn Trước đây và thi thoảng ngay hiện tại vẫn có những chương trình quảng cáo trên truyền hình của một số DN rất phản cảm, gây ức chế và mất thiện cảm cho người xem Bên cạnh đó công

cụ marketing hiệu quả là PR cũng chỉ mới được chú trọng trong thời gian gần đây Trong điều kiện dân trí của Viet nam còn chưa cao, thông tin về các sản phẩm còn tương đối mơ hồ thì công cụ PR rất hữu ích, có thể thông qua tổ chức sự kiện, thông cáo báo chí, truyền thông sẽ đưa thông tin về sản phẩm dến với người tiêu dung một cách tự nhiên hơn, gây được hình ảnh ấn tượng hơn

Trong môi trường kinh tế hội nhập, doanh nghiệp nào có hệ thống phân phối mạnh mẽ sẽ thắng, đó là bài học mà không phải doanh nghiệp nào cũng nhận thức ngay được Trở lại ví dụ của Công ty Vinamilk, ngoài việc phân phối mạnh trong nước với mạng lưới 183 nhà phân phối và gần 94.000 điểm bán hàng phủ đều 64 tỉnh thành, sản phẩm Vinamilk còn được xuất khẩu sang nhiều nước Mỹ, Pháp, Canada, Ba Lan, Đức, khu vực Trung Đông, Đông

Nam Á Để có thể đưa sản phẩm có “giá Việt” đến tay người Việt, từ năm

2009 Vinamilk đã chú trọng thực hiện cắt giảm những chi phí có thể Bên cạnh việc cơ cấu lại nhãn hàng, Công ty đã thực hiện chiến lược kinh doanh mang tên phủ đều và kiểm soát các điểm bán lẻ Trước khi thực hiện chiến lược kinh doanh mới này, doanh số của Vinamilk luôn phụ thuộc khá lớn vào các điểm bán sỉ Công ty thường xuyên phải đối phó với tình trạng ôm hàng,

xả hàng của những đại lý lớn theo chu kỳ khuyến mãi Điều này phát sinh những hiện tượng không mong muốn, đó là hiện tượng cạnh tranh về giá, về địa bàn của các đại lý nhờ lợi thế có được từ khuyến mãi

Khi áp dụng chiến lược phủ điểm bán lẻ, doanh số Vinamilk không còn

bị lệ thuộc và nhờ vậy Công ty tiết kiệm được khá nhiều chi phí khuyến mại

Bà Liên cho biết, chiến lược mới này không chỉ tăng hiệu quả hoạt động cho Công ty mà còn mang lại lợi ích thiết thực cho người tiêu dùng Trước hết, đó

là độ tươi mới của sản phẩm như một số nhãn hàng tuổi thọ ngắn: sữa tươi, sữa chua, kem… Nếu như trước đây, sản phẩm phải mất một thời gian dài nằm ở các điểm bán sỉ thì nay chúng được vận chuyển trực tiếp đến các điểm bán lẻ trong thời gian ngắn nhất sau khi sản xuất, nhờ vậy mà sản phẩm đến tay người tiêu dùng có chất lượng tươi ngon hơn Ngoài ra, giá sản phẩm được phân phối theo hình thức này luôn ổn định vì không lệ thuộc vào khuyến mãi Bên cạnh đó, thông qua các điểm bán lẻ, Vinamilk cũng nhanh chóng nắm bắt được ý kiến phản hồi từ người tiêu dùng để đáp ứng nhu cầu thị trường một cách tốt nhất

Thương hiệu

Định vị được thương hiệu và xây dựng một thương hiệu mang tính nhất quán và chuyên nghiệp là vấn đề không phải doanh nghiệp Việt nào cũng đã làm được Nhiều doanh nghiệp trong quá trình phát triển đã xa rời những giá

trị cốt lõi mà mình định ra rồi phát triển dần theo hướng “đa ngành, đa nghề”

để rồi đánh mất chính bản sắc của mình

Ví dụ: Trong bạt ngàn các thương hiệu sữa trên thị trường hiện nay, Vinamilk vẫn luôn tạo dấu ấn riêng, chiếm thị phần áp đảo tại nhiều phân khúc sản phẩm, cạnh tranh sòng phẳng với các thương hiệu lớn đến từ nước ngoài Vinamilk được người tiêu dùng trong nước tín nhiệm với nhiều nhãn hàng dẫn đầu trên thị trường, gồm sữa tươi Vinamilk, sữa đặc, sữa bột Dielac, nước ép trái cây V-Fresh… Bí quyết của Vinamilk khá đơn giản mà bất cứ doanh nghiệp nội địa nào cũng nên tham khảo: Một doanh nghiệp muốn thành công, muốn tiến ra “biển lớn” thì trước hết phải thắng trên sân nhà. 

3 Tính tiên phong, đi trước đối thủ

Khi nói về sứ mệnh doanh nghiệp, chúng ta thường nhấn mạnh đến vai trò đầu tàu trong tăng trưởng kinh tế, giải quyết việc làm, đáp ứng nhu cầu xã hội… Về mặt bề nổi thì đúng là như vậy nhưng nhìn nhận ở góc độ sâu hơn, thấm đẫm trong mỗi hoạt động của doanh nhân là tính tiên phong, mở đường cho những ý tưởng mới, nhận thức mới và ở mức độ nào đó, tác động tích cực đến tầm nhìn trong tổ chức đời sống xã hội

Dưới đây người viết xin nêu một số tính tiên phong trong hoạt động doanh nghiệp Việt nam:

- Tiên phong về sản phẩm mới, dịch vụ mới

- Tiên phong về công nghệ

- Tiên phong trong phương pháp quản trị doanh nghiệp

- Tiên phong về văn hóa và tri thức

Khi Việt Nam chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, chúng ta có cái nhìn logic hơn về mối quan hệ cung – cầu, giá – cầu; nhưng chỉ khi các siêu