Tư tưởng của phan bội châu về tôn giáo, tín ngưỡng

Chúng ta biết đến ông như một nhân vật lịch sử tài năng có đóng góp ở nhiều lĩnh vực: văn thơ, triết học, chính trị, lịch sử, tôn giáo… Vì thế, con người và sự nghiệp của Phan Bội Châu l

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ Tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các trích dẫn và kết

quả nêu trong luận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận án

Nguyễn Khắc Sâm

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện đề tài luận án “Tư tưởng của Phan Bội Châu

về tôn giáo, tín ngưỡng”, Tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ, tạo điều kiện của tập thể lãnh đạo, các nhà khoa học, cán bộ, chuyên viên Khoa Triết học; tập thể Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, giảng viên, cán bộ các phòng, ban chức năng của Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành về sự giúp đỡ đó

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS, TS Đỗ Thị Hòa Hới; TS Phạm Bá Lượng - thầy, cô giáo là những người đã giúp Tôi có được nền tảng

và sự tự tin để hoàn thành luận án này trong điều kiện tốt nhất Đây là một món quà tinh thần có ý nghĩa giúp tôi có thể tiếp tục vững bước trên con đường nghiên cứu khoa học của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã động viên, khích lệ, tạo điều kiện và giúp đỡ Tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án này

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN 1 MỤC LỤC 3

MỞ ĐẦU 5 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 9 1.1 Những công trình nghiên cứu về bối cảnh, con người và sự

nghiệp của Phan Bội Châu 9 1.2 Những công trình nghiên cứu tư tưởng của Phan Bội Châu về

tôn giáo, tín ngưỡng 24 1.3 Những vấn đề đặt ra và hướng nghiên cứu, giải quyết của luận án 29

1.3.1 Những vấn đề đặt ra 29 1.3.2 Hướng nghiên cứu, giải quyết của luận án 31

Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ KHÁI LƯỢC CHO SỰ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG VỀ TÔN GIÁO, TÍN

NGƯỠNG CỦA PHAN BỘI CHÂU 35 2.1 Cơ sở lý luận cho sự hình thành, phát triển tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu 35

2.1.1 Sự kế thừa các yếu tố tư tưởng trong Nho, Phật, Đạo 35 2.1.2 Sự tiếp thu tư tưởng từ Tân văn, Tân thư 382.1.3 Sự kế thừa và phát triển tư tưởng khoan dung tôn giáo, đoàn kết, yêu nước và các giá trị văn hóa truyền thống khác của Việt Nam 43

2.2 Cơ sở thực tiễn và khái lược cho sự hình thành, phát triển tư

tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu 46

2.2.1 Bối cảnh thế giới, khu vực tác động đến sự hình thành, phát triển tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu 46 2.2.2 Bối cảnh Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX tác động đến sự hình thành, phát triển tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu 532.2.3 Khái lược tiến trình tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu 65

Chương 3 MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG CỦA

PHAN BỘI CHÂU VỀ TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG 74 3.1 Phan Bội Châu quan niệm về trời, đạo trời, qủy thần 74 3.2 Quan điểm của Phan Bội Châu về đoàn kết lương - giáo, tự do tín ngưỡng, tôn giáo 80 3.3 Quan niệm của Phan Bội Châu về Phật giáo 94 3.4 Quan điểm của Phan Bội Châu về giá trị của tôn giáo, tín

ngưỡng trong đời sống xã hội 108

3.4.1 Phan Bội Châu phân biệt những người theo các tôn giáo chân chính

và những kẻ đội lốt tôn giáo, lợi dụng tôn giáo 1083.4.2 Phan Bội Châu phê phán những biểu hiện mê tín dị đoan, hủ tục trong các tôn giáo, tín ngưỡng 114 3.4.3 Quan điểm của Phan Bội Châu về giá trị của các tôn giáo, tín ngưỡng 126

Chương 4 GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA TƯ TƯỞNG PHAN BỘI CHÂU VỀ TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC

THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 132 4.1 Một số giá trị, hạn chế trong tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng 132

4.1.1 Một số giá trị trong tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng 1324.1.2 Một số hạn chế trong tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng 138

4.2 Ý nghĩa của tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng đối với việc thực hiện chính sách tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay 143

4.2.1 Sự kế thừa và phát triển nội dung tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng ở Hồ Chí Minh 1434.2.2 Ý nghĩa của tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng đối với Việt Nam hiện nay 150

KẾT LUẬN 161 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 164 TÀI LIỆU THAM KHẢO 165

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Phan Bội Châu (1867 - 1940) là nhà yêu nước, nhà tư tưởng, danh nhân văn hóa trong lịch sử cận đại Việt Nam Ông là dấu nối giữa tư tưởng văn hóa truyền thống với tư tưởng văn hóa hiện đại của Việt Nam Vì thế, đã có rất nhiều nhà nghiên cứu về Phan Bội Châu từ nhiều góc độ lịch sử, văn học, văn hóa, tư tưởng triết học Tuy góc nhìn nhận về các vấn đề này còn nhiều ý kiến khác nhau nhưng như Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã viết: “Ngày nay, chúng

ta đi theo con đường của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ chí Minh; chúng ta không quên các cống hiến của các vị tiền bối yêu nước trong đó có nhà chí sĩ, nhà văn hóa lớn, có vị “thiên sứ” Phan Bội châu” [45, tr 10]

Cho đến nay, những quan niệm tiến bộ trong tư tưởng của Phan Bội Châu vẫn còn ánh lên những nhân tố hợp lý và có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn Việc tiếp tục tìm hiểu tư tưởng của Phan Bội Châu nói chung và tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng sẽ giúp chúng ta có thêm luận cứ để chứng minh cho tính cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Như chúng ta biết, đã có nhiều công trình nghiên cứu về Phan Bội Châu, đặc biệt là trong lĩnh vực sử học, văn học Riêng trong lĩnh vực tôn giáo học, tư tưởng của ông chưa được nghiên cứu nhiều và còn có những nhận định, đánh giá chưa thống nhất Tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng tuy chưa thành hệ thống nhưng không kém phần tiêu biểu, đặc sắc và hàm chứa nhiều nội dung có ý nghĩa to lớn đối với chúng ta ngày nay

Trong điều kiện hiện nay, cùng với việc tiếp thu những giá trị văn hóa của nhân loại, hơn bao giờ hết, chúng ta phải biết giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc nhằm xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm

đà bản sắc dân tộc Sự nghiệp cách mạng của chúng ta không được phép đoạn tuyệt với quá khứ, mà phải là sự tiếp nối và phát huy những truyền thống tốt

đẹp, những giá trị nhân văn của dân tộc Nghiên cứu sự hình thành và phát triển tư tưởng của các nhà Nho duy tân Việt Nam nói chung và tư tưởng của

họ về tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng là việc làm cần thiết Tuy nhiên, cho đến nay trong các công trình đã công bố, những tư tưởng này chưa được đặt đúng

vị trí vốn có của nó Đứng trước yêu cầu của thực tiễn, việc nghiên cứu lịch

sử tư tưởng Việt Nam nói chung và tìm hiểu tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu nói riêng đang là một nhu cầu cấp thiết đối với chúng ta trong điều kiện mở cửa hội nhập hiện nay

Qua tiếp nhận thành quả của người đi trước chúng tôi nhận thấy, tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng là bộ phận trong chỉnh thể tư tưởng của Phan Bội Châu cần được tiếp tục đi sâu nghiên cứu, hệ thống hóa Sự hình thành, phát triển tư tưởng Phan Bội Châu nói chung và tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng là một quá trình phức tạp, trải qua nhiều thời kỳ khác nhau, ở mỗi thời kỳ lại có những đặc điểm nhất định và bao chứa những nội dung khá phong phú có ý nghĩa sâu sắc cần được đi sâu tìm hiểu Xuất phát từ những lý do đó, trong khuôn khổ luận án tiến sĩ

Triết học chúng tôi lựa chọn đề tài đi sâu tìm hiểu Tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu:

Luận án phân tích cơ sở lý luận, thực tiễn và khái lược cho sự hình thành, phát triển và nội dung cơ bản của tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng Từ đó, luận án chỉ ra giá trị, hạn chế của tư tưởng Phan Bội Châu

về tôn giáo, tín ngưỡng cũng như chỉ ra ý nghĩa của tư tưởng này đối với việc thực hiện chính sách tôn giáo, tín ngưỡng của Đảng, Nhà nước ta hiện nay

Nhiệm vụ nghiên cứu:

+ Phân tích làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn và khái lược cho sự hình thành, phát triển tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu

+ Phân tích làm rõ một số nội dung cơ bản của tư tưởng Phan Bội Châu

về tôn giáo, tín ngưỡng

+ Bước đầu nêu lên một số nhận xét, đánh giá về giá trị, hạn chế của tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng cũng như chỉ ra ý nghĩa của tư tưởng đó đối với việc thực hiện chính sách tôn giáo, tín ngưỡng của Đảng, Nhà nước ta hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu:

Tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở tuân thủ những nguyên lý, quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Việt Nam hiện nay về tôn giáo, tín ngưỡng

Luận án sử dụng các phương pháp biện chứng duy vật trong nghiên cứu lịch sử tư tưởng, nhất là lịch sử triết học Phương Đông, chủ yếu là phương pháp thống nhất lịch sử - logic, hệ thống - cấu trúc, phân tích, tổng hợp, so sánh đối chiếu và hệ thống hóa tư liệu tham khảo thứ cấp … Ngoài ra, luận án còn sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành: Triết học - Lịch sử; Triết học - Tôn giáo học nhằm phát hiện các vấn đề mới trong tư tưởng của ông về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng so với các công trình nghiên cứu trước đây giúp

tái hiện, khẳng định một cách chân thực những quan điểm, lập trường về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu

5 Đóng góp mới về mặt khoa học của luận án

- Luận án đã khái quát được tình hình nghiên cứu về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng trong tư tưởng của Phan Bội Châu

- Luận án lý giải được các cơ sở lý luận, thực tiễn và khái lược cho sự hình thành và phát triển góp phần phát hiện và hệ thống hóa một số nội dung

cơ bản trong tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng

- Bước đầu chỉ ra giá trị, hạn chế của tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng cũng như chỉ ra ý nghĩa của tư tưởng đó đối với việc thực hiện chính sách tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Luận án góp phần tìm hiểu và làm đầy đủ, sâu sắc hơn nữa nhận thức

về cơ sở hình thành, phát triển và nội dung cơ bản tư tưởng tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu, nhằm bổ sung đầy đủ hơn về trình độ bước phát triển của tư duy dân tộc trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX về lĩnh vực này

Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho nghiên cứu, giảng dạy lịch sử tư tưởng Việt Nam trước năm 1945, và góp phần vào tìm hiểu những vấn đề liên quan đến việc thực hiện chính sách của Đảng và Nhà nước ta về tôn giáo, tín ngưỡng trong giai đoạn hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình nghiên cứu của tác giả và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án được chia làm 4 chương

và 11 tiết

NỘI DUNG Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Những công trình nghiên cứu về bối cảnh, con người và sự nghiệp của Phan Bội Châu

Đã có nhiều công trình nghiên cứu lịch sử Việt Nam thời cận đại ghi nhận vị trí quan trọng của con người và sự nghiệp Phan Bội Châu Chúng ta biết đến ông như một nhân vật lịch sử tài năng có đóng góp ở nhiều lĩnh vực: văn thơ, triết học, chính trị, lịch sử, tôn giáo… Vì thế, con người và sự nghiệp của Phan Bội Châu là đề tài nghiên cứu thu hút sự chú ý của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước với các công trình sử học, văn học, văn bản học rất phong phú về lượng và chất

* Các công trình về cuộc đời, sự nghiệp nhất là các bộ sách tuyển chọn, tuyển tập hệ thống hóa tác phẩm của tác giả Phan Bội Châu:

Mặc dù Phan Bội Châu không phải là nhà tư tưởng chuyên về tôn giáo, ông là một nhà cách mạng suốt cuộc đời chỉ có một mong ước là làm thế nào

để giành được độc lập cho dân tộc Tuy nhiên, trên con đường hoạt động cách mạng của mình ông sớm nhận ra những vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng đóng một vai trò quan trọng trong đấu tranh giành độc lập dân tộc Xuất phát từ bối cảnh đặc điểm lịch sử, văn hóa xã hội cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, Việt Nam là một đất nước đa tôn giáo, tín ngưỡng, cũng như sự tiếp xúc của ông trong và ngoài nước với các tư tưởng Tân văn, Tân thư về tôn giáo, tín ngưỡng, đã tác động đến nhận thức và hành động của Phan Bội Châu Trong những di thảo mà Phan Bội Châu để lại tuy không có một tác phẩm chuyên biệt nào đề cập tập trung đến lĩnh vực tôn giáo (tác phẩm “Phật học đăng” đang bị thất lạc) Nhưng trong các tác phẩm ông để lại thì số lượng viết về

chủ đề tôn giáo, tín ngưỡng không hề nhỏ Lướt qua mục lục bộ sách Phan

Bội Châu toàn tập [6-15] do tác giả Chương Thâu sưu tầm và biên soạn

chúng ta có thể nhận thấy cụ thể một sự “dĩ nhất - quán chỉ” về chủ đề đó

Phan Bội Châu là người nổi tiếng đương thời và sau khi ông mất có rất nhiều công trình nghiên cứu về ông Chúng tôi cho rằng, có thể xem các tổng thuật về tình hình nghiên cứu về Phan Bội Châu ở trong và ngoài nước của PGS Chương Thâu để có sự hình dung bức tranh tổng thể Tiêu biểu từ năm

1990 đến nay, việc nghiên cứu về di thảo Phan Bội Châu để lại có bước tiến

mới nhờ công sức của nhiều người Đầu tiên phải kể đến công trình Phan Bội

Châu toàn tập (10 tập) do nhà nghiên cứu Chương Thâu dày công sưu tầm,

biên soạn Đây là công trình tổng hợp có giá trị khoa học đầy đủ nhất từ trước tới nay, giúp cho các học giả trong và ngoài nước tiếp cận được một khối lượng

tư liệu phong phú, tin cậy, xử lý văn bản khoa học, sắp xếp có hệ thống Trong

đó có nhiều tư liệu quý hiếm mới được phát hiện mà bất kỳ ai muốn tìm hiểu

về cuộc đời, sự nghiệp, di thảo Phan Bội Châu không thể bỏ qua

Năm 2000 bộ sách quý trên được bổ sung, chỉnh lý, nhà xuất bản Thuận Hóa và trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây tái bản Bộ sách hoàn thành đánh dấu một chặng đường nghiên cứu Phan Bội Châu của tác giả Chương Thâu và giới nghiên cứu So với lần xuất bản trước, lần này có thêm 5000 trang kể cả phần nguyên văn chữ Hán được sưu tầm, dịch, chú giải, bổ sung

Trong đó nhiều tác phẩm có giá trị vừa được phát hiện như: Việt Nam vong

quốc thảm trạng (tuồng mới), Hà thành liệt sĩ truyện (truyện ký lịch sử), Không trung duyên (tiểu thuyết luận đề), v.v các văn kiện của Việt Nam

quang phục hội, các văn kiện của Việt Nam quốc dân đảng… Trước mỗi một

số văn bản được in đó có thêm tiểu dẫn hoặc một bài nghiên cứu, giới thiệu của tác giả Chương Thâu, hoặc của các chuyên gia nghiên cứu lý giải bổ sung

về chính tác phẩm đó Năm 2012, soạn giả Chương Thâu cho xuất bản thêm

tập bổ di 1, như là một sự tiếp nối vào 10 tập trước của bộ Phan Bội Châu

toàn tập; Tập sách đó bổ sung một số thơ văn từ năm 1900 - 1940 Như vậy

sau 3 lần in, đều có chỉnh sửa sau mỗi lần tái bản (năm 1990, 2000 và 2012)

với 11 tập sách Phan Bội Châu toàn tập, hiện nay chúng ta cơ bản có đầy đủ

tư liệu về cuộc đời, sự nghiệp, di thảo Phan Bội Châu Trong đó có kèm cả những nhận xét đánh giá phong phú của giới nghiên cứu Đây là công trình có giá trị cho những người nghiên cứu về Phan Bội Châu nói chung và tư tưởng

về lĩnh vực tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng của ông

Tiếp tục đi vào cụ thể những nghiên cứu về tôn giáo, tín ngưỡng của

Phan Bội Châu, trong Phan Bội Châu toàn tập tập 1, văn thơ thời kỳ trước khi

xuất dương từ 1882 - 1905 Trong phần đầu của sách có phần khảo sát công phu thu hút đó là những nhận định, đánh giá của giới nghiên cứu ở trong nước

và ở các nước như Trung Quốc, Hàn Quốc, Liên Bang Nga, Ba Lan, Pháp, Hoa Kỳ,… về Phan Bội Châu Sau đó văn bản giới thiệu nội dung của văn thơ thời kỳ trước khi xuất dương của Phan Bội Châu được sắp xếp với những vấn

đề nổi bật như đề cao vai trò chủ thể của con người, hạ thấp vai trò của trời, Phật, thần, thánh, bài bác mê tín, chống chính sách nô dịch của thực dân Pháp lợi dụng tôn giáo, dùng tôn giáo để củng cố quyền thống trị Trong sách tập 1 này vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng được Phan Bội Châu đề cập đến nhiều ở phần

“Tạp ký” và rải rác ở một số bài thơ, văn khác nữa

Ở Phan Bội Châu toàn tập, tập 2, văn thơ những năm đầu ở nước ngoài

từ 1905 - 1908 Đây là những tác phẩm ra đời trong cuộc vận động tuyên truyền cách mạng của Phan Bội Châu, chủ yếu là hoạt động của phong trào Đông Du Khi nói đến tư tưởng về tôn giáo của Phan Bội Châu, như nhà

nghiên cứu Hồ Song đã nhận xét trong Phan Bội Châu toàn tập, tập 2 rằng:

Lần đầu tiên, từ sau khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, chúng ta bắt gặp một tâm hồn rộng rãi, bao dung, và một tinh thần cảm thông với những người theo đạo mới Phan không một lời bài xích nào đối với đạo Thiên chúa, không một lời bài xích nào đối với giáo dân, kể

cả những người nhẹ dạ theo giặc Phan đặt trở lại những người ấy

vào trong nội bộ dân tộc, xem họ cũng là những đồng bào cùng máu

mủ ruột thịt, cùng chịu cảnh áp bức bóc lột, cũng bị đàn áp chẳng khác gì những người không theo đạo [7, tr 14]

Ở đây, khi nói về tôn giáo, tín ngưỡng có thể thấy đó là tư tưởng khoan dung, cảm thông với nghịch cảnh những người theo đạo Thiên Chúa Đó còn là

là sự vượt qua giới hạn chính đạo của Nho giáo ở Phan Bội Châu, ông không

có một lời bài xích nào đối với đạo Thiên chúa, với giáo dân Phan Bội Châu muốn vận động yêu nước đoàn kết tất cả mọi người đứng vào mặt trận chống thực dân Pháp, đoàn kết mười hạng người trong đó có đồng bào theo tôn giáo

Ta có thể thấy sự nhắc lại tư tưởng đó trong tác phẩm Việt Nam vong quốc sử,

Hải ngoại huyết thư hay Tân Việt Nam, và nhiều tác phẩm thời kỳ sau 1925

Trong Phan Bội Châu toàn tập, tập 5, văn thơ 1917 - 1925 gồm nhiều

tác phẩm khác nhau Trong đó chúng tôi đặc biệt chú ý tác phẩm “Thiên hồ! Đế hồ!” bởi trong đó nó đã cực lực vạch trần, tố cáo tội ác mượn lá bài tôn giáo để diệt chủng của thực dân Pháp Phan Bội Châu đã dành khá nhiều trang để chỉ

rõ tội ác của thực dân Pháp đi ngược lại công lý, tiến bộ, chủ trương lợi dụng tôn giáo để tiêu diệt nước ta Nhưng đáng nói là trong sự phê phán thực dân Pháp, Phan Bội Châu vẫn không hề có ý bài xích vấn đề theo Công giáo Ông

có kế thừa quan điểm này của Nguyễn Trường Tộ nhất là luận điểm về tín ngưỡng tự do, tôn giáo tự do Phan Bội Châu luôn tin tưởng và đánh giá cao tinh thần yêu nước của đồng bào Công giáo, từ đó ông đã vận động có hiệu quả phong trào yêu nước trong đồng bào Công giáo

Ở Phan Bội Châu toàn tập, tập 7 và 8, văn xuôi và văn vần giai đoạn ở

Huế, từ 1925 - 1940 rất đáng chú ý vì có nhiều tác phẩm bàn về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng hệ thống hơn trước Trong giai đoạn đó, nổi bật hơn cả là tư tưởng Phan Bội Châu về Phật giáo Đây là thời kỳ Phan Bội Châu ở Huế phải sống cảnh “Chim lồng cá chậu” nhưng trước ảnh hưởng mạnh mẽ của phong trào Chấn hưng Phật giáo khắp cả nước, lại đang sống ở mảnh đất kinh kỳ đã

ảnh hưởng, tác động nhất định đến tư tưởng Phan Bội Châu Ông nói đến Phật giáo, tấm lòng “thương người”, “nhân ái”, “từ bi”, đến các giá trị văn hóa, đạo đức của Phật giáo…

Ở Phan Bội Châu toàn tập, tập 9 chuyên sâu về sách Chu Dịch, tập 10

về Khổng học đăng bàn nhiều về Nho giáo Trong lúc những trào lưu tư tưởng

Âu Tây dồn dập tràn vào Việt Nam, nhiều nhà tân học bài bác nền học cũ là

cổ hủ, trái lại các nho gia cho cái học mới là phù hoa, thì ông muốn dung hòa Đông – Tây giữa cái học cũ với cái học mới Ông đã can đảm khêu sáng

“ngọn đèn Khổng học”, “Phật học” để thức tỉnh những kẻ lầm lạc, và nhấn mạnh sự cần thiết phải kế thừa giá trị văn hóa truyền thống

Một điều cần nói thêm rằng, qua bộ sách này, ta thấy được công lao của tác giả Chương Thâu, công lao ấy đã được đền bù, và đã nâng tác giả lên vị trí của nhà Phan Bội Châu học đầy uy tín Để có được bộ sách toàn tập này như giáo sư Vũ Ngọc Khánh đã nhận xét muốn làm được công việc này, đòi hỏi người sưu tầm không phải chỉ biết một việc sưu tầm, gặp tài liệu ở đâu thì sưu tầm ở đó, mà phải có một ý đồ khoa học hẳn hoi Việc sưu tầm phải được chuyên sâu cùng một lúc đặt ngang với chương trình nghiên cứu về Phan Bội Châu Phải có hướng đi từ trước, phải hình dung được cả hệ thống vấn đề và cách thức triển khai ở từng khía cạnh Vì đây là sưu tầm để đi đến một đối tượng nhân vật và làm sáng lên sự đa dạng, đa dạng mà lại rất tập trung ở nhân vật ấy, từ nhiều phương diện

Ngoài ra tác giả Chương Thâu còn xuất bản nhiều sách về Phan Bội

Châu như Tư tưởng Phan Bội Châu [128]; Thơ văn Phan Bội Châu [129];

Phan Bội Châu về một số vấn đề văn hóa - xã hội - chính trị [131]; Hồ sơ vụ án Phan Bội Châu [132]; Nghiên cứu Phan Bội Châu [134]; 100 năm phong trào Đông Du và Phan Bội Châu [135]; Giai thoại Phan Bội Châu [137]; Phan Bội Châu trong dòng thời đại [139]; Phan Bội Châu nhà yêu nước, nhà văn hóa lớn [140], xuất bản năm 2005 và in tái bản bổ sung năm 2012;… Vì vậy

nói đến nhà nghiên cứu Chương Thâu là có thể nói tới nhà Phan Bội Châu học, đây là nguồn tư liệu quý cho chúng tôi khi tiếp tục nghiên cứu về Phan Bội Châu từ góc độ tiếp cận tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng

Tựu chung lại, qua bộ tư liệu Phan Bội Châu toàn tập cùng với những phân tích trên đây, khi nói đến sự phát triển tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng ta có thể thấy có 2 giai đoạn: giai đoạn trước năm 1925 đây

là thời kỳ ông vận động cách mạng, tiếp xúc gặp gỡ vận động các nhà hoạt động tôn giáo, nội dung tư tưởng là đoàn kết các tôn giáo nhằm đoàn kết các lực lượng, mà hiện thực hóa tư tưởng này vào trong phong trào Duy Tân, Đông Du, Việt Nam Quang phục Hội Nhận thức được thực tế đương thời cần tập hợp quần chúng Phan Bội Châu đã thành lập Hội Giáo đồ yêu nước, tập hợp được những người Công giáo như linh mục Nguyễn Văn Tường, Nguyễn Thần Đồng, Đậu Quang Lĩnh, Mai Lão Bạng và nhiều vị khác tham gia rất tích cực

Tiếp theo cần lưu ý đến tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng có nội dung mới ở giai đoạn từ năm 1925 - 1940 Đây là thời kỳ bị giam lỏng ở Huế Phan Bội Châu có điều kiện để tổng kết, suy ngẫm, phản tư trước tình hình tôn giáo và các phong trào tôn giáo ở Việt Nam Thời kỳ này, với rất nhiều

sự kiện nổi bật như sự ra đời của đạo Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo, phong trào Chấn hưng Phật giáo, các tôn giáo mới…qua nguồn tài liệu sách báo và

cả qua tiếp xúc với những nhà hoạt động cách mạng xã hội đương thời…Ông đã chủ động trước tác các công trình về tư tưởng, tôn giáo phương Đông rất quan trọng

Tóm lại: Trên đây chúng tôi điểm qua các sử liệu về bối cảnh lịch sử, cuộc đời, và một số tác phẩm trong số di thảo của Phan Bội Châu in trong bộ

Phan Bội Châu toàn tập, được soạn giả Chương Thâu và giới nghiên cứu sưu

tầm, biên soạn Những vấn đề trực tiếp liên quan đến tôn giáo, tín ngưỡng đã được soạn giả Chương Thâu và giới nghiên cứu sưu tầm, biên soạn với những

nhận xét bước đầu đặt vào tiến trình tư tưởng của Phan Bội Châu, hoặc gián tiếp liên quan đến tôn giáo, tín ngưỡng đều hết sức quan trọng cho chúng tôi

kế tục Như vậy, trong tư tưởng Phan Bội Châu vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng Chủ đề này đã chiếm một phần không nhỏ trong các sáng tác của ông Trong

đó có những tác phẩm Phan Bội Châu đề cập đến tư tưởng đoàn kết lương - giáo; tự do tín ngưỡng tôn giáo; phân biệt các giá trị, tương đồng ở các tôn giáo, mà cho đến hiện nay những nội dung tư tưởng này vẫn còn nguyên giá trị thời sự của nó

* Các công trình nghiên cứu chuyên khảo khác về cuộc đời, sự nghiệp của Phan Bội Châu:

Tiếp cận nghiên cứu làm rõ bối cảnh lịch sử, hành trạng nhân vật lịch sử Phan Bội Châu, có nhiều công trình chuyên khảo có giá trị, trước hết phải kể

đến công trình tiêu biểu của các học giả như: Tìm hiểu Phan Bội Châu và Phan

Chu Trinh [111] của Tôn Quang Phiệt xuất bản năm 1956

Việt Nam chí sĩ: Phan Bội Châu thân thế và thi văn [109] của Thế

Nguyên xuất bản năm 1956 đã cung cấp những tư liệu liên quan đến cuộc đời Phan Bội Châu và sự nghiệp thi văn của ông Đây là tài liệu rất có giá trị của một học giả Miền Nam nghiên cứu về Phan Bội Châu từ những năm 50 của thế kỷ XX

Cuốn sách Cụ Sào Nam 15 năm bị giam lỏng ở Huế [108] nhà xuất bản

Anh - Minh xuất bản năm 1956, đã hé lộ hành tung của cụ Sào Nam trong 15 năm ở Huế từ 1925 đến 1940, thái độ đối với đồng bào, đối với cường quyền thực dân… Trong đó có phần liên quan đến các tôn giáo như Công giáo, Cao Đài, Tin lành, Phật giáo,… Đây là tài liệu rất quý trong nghiên cứu liên quan đến tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng thời kỳ sau năm 1925

Phan Bội Châu niên biểu [112] do Tôn Quang Phiệt, Phạm Trọng Điềm

dịch năm 1957 là cuốn hồi ký của Phan Bội Châu viết bằng chữ Hán thời kỳ

1925 - 1940, khi bị thực dân Pháp quản thúc tại Huế

Luận đề về Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh [116] của Chu Đăng

Sơn năm 1958, là cuốn sách dùng trong các kỳ thi trung học ở miền Nam trước đây Trong đó đề cập đến thời đại, thân thế và sự nghiệp đấu tranh của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh và đóng góp của họ

Trong “Nguyệt san tư tưởng” [161] của viện đại học Vạn Hạnh xuất

bản năm 1973 đã giới thiệu các công trình nghiên cứu của các học giả, các nhà nghiên cứu tại viện đại học Vạn Hạnh cũng như các đại học khác như Nguyễn Đăng Thục, Nguyễn Khắc Ngữ, Vũ Đức Bằng,… viết về Phan Bội Châu Điều này thể hiện sự quan tâm nghiên cứu của các học giả có uy tín ở miền Nam trước đây về đề tài Phan Bội Châu

Tác phẩm Cuộc đời Phan Bội Châu [50] của Lê Đình Hà năm 2007 đã

giới thiệu những tư liệu liên quan đến cuộc đời Phan Bội Châu qua các thời kỳ khác nhau

Tác phẩm Danh nhân lịch sử Việt Nam: “Phan Bội Châu” [75] của Vũ

Ngọc Khánh xuất bản năm 2012, đã mô tả, kể lại đầy đủ về con người, cuộc đời và sự nghiệp của Phan Bội Châu Bên cạnh đó còn kèm theo phụ lục chứa đựng những trang tư liệu mới so với các công trình trước đó Trong cuốn sách này còn có những bình luận, nhận định, đánh giá về Phan Bội Châu của những học giả, hoặc các mẩu giai thoại, huyền sử, thơ ca dân gian, hoặc các

tư liệu lịch sử mới được sưu tầm phát hiện, khai thác từ các gia phả, thần phả, các tư liệu trong thư tịch Hán Nôm… khá đa dạng và phong phú mà trước đây chưa được biết đến Đây là nguồn tài liệu quý cho chúng tôi khi tìm hiểu về Phan Bội Châu

* Trong thời gian gần đây, có nhiều cuộc hội thảo với chủ đề “Phan Bội Châu cuộc đời - sự nghiệp” như:

Năm 1997, nhân dịp kỷ niệm lần thứ 130 năm ngày sinh của Phan Bội Châu, Trường Đại học KHXH&NV - Đại học Quốc gia Hà Nội đã phối hợp với trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Hội khoa học lịch sử Việt Nam, Bảo tàng

cách mạng Việt Nam tổ chức cuộc hội thảo khoa học về cuộc đời và sự nghiệp cứu nước của ông [32] Hội thảo đã thu hút sự tham gia của nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu từ Trung ương và địa phương, từ nhiều góc độ khác nhau Các báo cáo đã tập trung phân tích và làm sáng tỏ những đóng góp và công lao

to lớn của Phan Bội Châu trong sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân ta đầu thế kỷ XX, đồng thời nêu bật những cống hiến xuất sắc của ông trong các lĩnh vực văn hóa và tư tưởng Hội thảo cũng đề cập đến tình hình nghiên cứu Phan Bội Châu những năm gần đây và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu của tác giả Nguyễn Hưng Hà; những đóng góp về văn hóa, tư tưởng của Phan Bội Châu và cung cấp thêm những tư liệu liên quan đến Phan Bội Châu mới được phát hiện Bên cạnh đó hội thảo cũng chú ý đến những chuyển biến tư tưởng của Phan Bội Châu sau cách mạng tháng Mười Nga và mối quan hệ giữa Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc, đây là sự chuyển giao giữa hai thế hệ trong công cuộc đấu tranh cứu nước

Năm 2005, nhân kỷ niệm 100 năm phong trào Đông Du, Ban Tuyên huấn tỉnh Nghệ An và trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây đã tổ chức hội

thảo “Kỷ niệm 100 năm phong trào Đông Du và Phan Bội Châu”

Tháng 11/2005, Trường Đại học KHXH&NV - Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam và Trường Đại học

Waseda Nhật Bản tổ chức hội thảo khoa học “Quan hệ văn hóa, giáo dục

Việt Nam - Nhật Bản và 100 năm phong trào Đông Du” [34] Hội thảo

đánh giá vai trò vô cùng quan trọng của Phan Bội Châu đối với mối quan

hệ giữa Việt Nam - Nhật Bản thông qua hoạt động của ông ở Nhật Bản thời

kỳ Đông Du

Năm 2010, Hội khoa học lịch sử Thừa Thiên - Huế phối hợp với Hiệp

hội Asaba Việt Nam tại Nhật Bản đã tổ chức hội thảo khoa học “Phong trào

Đông Du” nhân kỷ niệm 105 năm phong trào Đông Du và 100 năm ngày mất

của Asaba Sakitaro và 70 năm ngày mất của nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Chương Thâu, Viện Sử học Việt Nam

khẳng định với 25 năm hoạt động, đặc biệt qua phong trào Đông Du, Phan Bội Châu đã có những đóng góp to lớn cho sự nghiệp giải phóng dân tộc Việt Nam đầu thế kỷ XX Đặc biệt, sau nhiều năm hoạt động tại Nhật Bản, cụ Phan và phong trào Đông Du là những người tiên phong, đặt viên gạch đầu tiên cho mối quan hệ Việt - Nhật cách đây hơn một thế kỷ, mà rất cần được tiếp tục kế thừa, phát triển trong giai đoạn hiện nay

Vào năm 2013, nhân kỷ niệm 40 năm hợp tác quan hệ ngoại giao Việt Nam - Nhật Bản (1973 - 2013), Đài Truyền hình Việt Nam phối hợp cùng tổ

chức JICA và NHK International cộng tác thực hiện 3 tập phim tài liệu “Chân

dung nhà yêu nước Phan Bội Châu và phong trào Đông Du” tập trung làm rõ

về giai đoạn Đông du với chí sỹ yêu nước Phan Bội Châu thời kỳ ở Nhật Bản

Bộ phim đã phác họa được hoạt động, tư tưởng của nhà yêu nước Phan Bội Châu và các cộng sự thời kỳ ở Nhật Bản một cách cụ thể, sống động

Năm 2015, nhân kỷ niệm 110 năm Phong trào Đông Du (1905 - 2015),

90 năm cụ Phan Bội Châu bị thực dân Pháp bắt đưa về an trí tại Huế (1925 2015) và 75 năm ngày mất của Phan Bội Châu tại Huế (29/10/1940 -29/10/2015), được sự nhất trí của Uỷ ban nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế, Hội

-Khoa học lịch sử Huế đã tổ chức hội thảo khoa học “Phan Bội Châu và phong

trào Đông Du” [60] Chủ đề chung của hội thảo tuy không mới nhưng có nội

dung tương đối rộng hơn so với các hội thảo khác cùng chủ đề Yêu cầu của Ban tổ chức là hướng nghiên cứu tập trung vào thời gian 15 năm cụ Phan sinh sống và hoạt động tại Huế (1925 - 1940), chú ý đánh giá về bước chuyển biến

tư tưởng yêu nước của Phan Bội Châu và cố gắng bổ sung thêm nhiều tư liệu mới, góp phần làm sáng tỏ sự nghiệp đấu tranh yêu nước của ông

* Các công trình nghiên cứu tiêu biểu về tư tưởng của Phan Bội Châu nói chung:

Đồng thời và tiếp theo những công trình tiếp cận nghiên cứu từ góc độ văn học, sử học về Phan Bội Châu nói chung, năm 1976 các tác giả: Bùi Đăng

Duy, Nguyễn Đức Sự, Chương Thâu đã viết chung chuyên đề tư tưởng nghiên

cứu Về tư tưởng chính trị và tư tưởng Triết học của Phan Bội Châu [125]

Năm 1977, tác giả Chương Thâu và Đinh Xuân Lâm in tác phẩm

Chuyện kể Phan Bội Châu [126] trong đó có khái quát về tư tưởng thương

dân, yêu nước của Phan Bội Châu

Năm 1981, nhà nghiên cứu Chương Thâu đã bảo vệ luận án tiến sĩ sử

học “Phan Bội Châu - Con người và sự nghiệp cứu nước” [127] Trong luận

án đã làm nổi bật sự nghiệp cứu nước của Phan Bội Châu, tổng kết rút ra những ưu điểm, khuyết điểm trong đường lối cứu nước, cũng như rút ra những bài học lịch sử từ Phan Bội Châu để lại cho đời sau

Đáng lưu ý, Trần Văn Giàu đã xuất bản bộ sách Sự phát triển của tư

tưởng Việt Nam từ giữa thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám” [48] tập sách

gồm 3 tập, trong đó tập 2 in năm 1993, đã đề cập đến tư tưởng yêu nước, tư tưởng chính trị, quan điểm sử học của Phan Bội Châu - một nhân vật có vị trí quan trọng trong giai đoạn 20 năm đầu thế kỷ XX

Năm 2000, Nguyễn Văn Hòa bảo vệ luận án Tiến sĩ triết học tại Viện

Triết học với đề tài “Tư tưởng triết học và chính trị của Phan Bội Châu” và

đã được xuất bản thành sách Tư tưởng triết học và chính trị của Phan Bội

Châu [57] Trong đó tác giả đã phân tích một số tư tưởng triết học và chính trị

của Phan Bội Châu Tác giả cho rằng, tư tưởng của ông là sự kết hợp hòa quyện của nhiều dòng: tư tưởng yêu nước truyền thống Việt Nam; tư tưởng Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo; tư tưởng dân chủ tư sản phương Tây và tư tưởng canh tân của các nước Á Đông Xuất phát từ lập trường yêu nước, vốn

là một Nho sĩ đầy nhiệt huyết với sự nghiệp cứu nước giải phóng dân tộc, Phan Bội Châu đã đi từ hệ tư tưởng phong kiến mà Nho giáo là nền tảng cơ bản đến chỗ tiếp thu, truyền bá hệ tư tưởng tư sản và rồi tiếp cận với chủ nghĩa Mác - Lênin

Năm 2001, Lê Ngọc Thông bảo vệ luận án Tiến sĩ Triết học: “Thế giới

quan của Phan Bội Châu”, và đã được in thành sách [142] Trong đó, tác giả

đã phân tích, đánh giá nguồn gốc, nguyên nhân, nội dung của thế giới quan Phan Bội Châu qua đó nêu lên những đóng góp mới trong thế giới quan đó của ông cho lịch sử tư tưởng Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, và một số giá trị

và hạn chế của nó

Năm 2010, Cao Xuân Long bảo vệ luận án Tiến sĩ Triết học: “Tư tưởng

Phan Bội Châu về con người và ý nghĩa lịch sử của nó” Trong đó tác giả đi

sâu nghiên cứu chuyên đề tư tưởng của Phan Bội Châu về con người Từ đó, tác giả giúp hiểu rõ hơn triết lý giải phóng dân tộc của ông Trên cơ sở nội dung của luận án, tác giả PGS, TS Doãn Chính và TS Cao Xuân Long đã đồng

xuất bản cuốn sách Tư tưởng Phan Bội Châu về con người [21]

Năm 2015, Trần Anh Tuấn đã bảo vệ luận án Tiến sĩ lịch sử quân sự

“Tư tưởng Phan Bội Châu về quân sự” [151] Luận án đã góp phần làm sáng

tỏ cơ sở hình thành, quá trình chuyển biến và nội dung cơ bản của tư tưởng Phan Bội Châu về quân sự, cũng như các giá trị, hạn chế của nó Tác giả đã đưa ra được những đánh giá có cơ sở khoa học và thực tiễn những đóng góp

và hạn chế của tư tưởng quân sự Phan Bội Châu Đây là một mảng quan trọng làm đầy đủ thêm giá trị của hệ thống tư tưởng Phan Bội Châu mà tác giả Trần Anh Tuấn đã dày công nghiên cứu Đến đây hình ảnh về con người, sự nghiệp, trước tác của Phan Bội Châu cơ bản đã được phục dựng tương đối đầy đủ trên các lĩnh vực tư tưởng: Triết học, Chính trị, Quân sự

Bên cạnh các học giả người Việt, chủ đề tư tưởng Phan Bội Châu đã thu hút không ít học giả nước ngoài nghiên cứu Trong đó ít nhiều có đề cập tới tư tưởng Phan Bội Châu ở những nội dung tư tưởng khái quát nhất với các công trình tiêu biểu mà theo nhà nghiên cứu Chương Thâu, như: ở Pháp đã có công trình chuyên khảo về Phan Bội Châu của nhà Việt Nam học G Boudarel

dưới tiêu đề Phan Bội Châu et la société vietnamienne de son temps,

France-Asie/Asia XXIII - 4 (1969) Tác phẩm này đã được dịch sang tiếng Việt thành

Phan Bội Châu và xã hội Việt Nam thời đại ông [4] Tác phẩm đã khái quát và

phân tích tác động qua lại giữa bối cảnh, điều kiện lịch sử và nhân vật lịch sử Phan Bội Châu

Ở Đức vào năm 1978, tại viện Nam Á của Đại học Heidelberg nhà Việt Nam học Jorgen Unsselt đã bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ sử học mang

đầu đề: “Vietnam: Die nationalistische und marxislische Ideologie im

Spatwerk von Phan Bội Châu, 1867 - 1940” (Việt Nam - Những tư tưởng yêu

nước và mácxít trong những tác phẩm cuối đời của Phan Bội Châu, 1867 -

1940) Năm 1991 luận án được dịch ra tiếng Việt với tên gọi Chủng diệt dự

ngôn [153] Trong công trình nghiên cứu này, Unsselt đã đưa ra một số ý kiến

nhận định, đánh giá tư tưởng Phan Bội Châu nhằm trao đổi với các nhà sử học Việt Nam như sau “ Tôi nghĩ rằng nếu chỉ coi Phan Bội Châu là một nhà yêu nước chung chung thì chưa đủ Không thể nhìn Phan Bội Châu theo góc

độ “tĩnh”, mà phải thấy được quá trình nhận thức vận động theo hướng đi lên của ông” [153, tr 20] Đây là một ý kiến rất đáng lưu tâm, nhất là trong điều kiện hiện nay chúng ta có tư liệu đầy đủ hơn và với cái nhìn dưới ánh sáng đổi mới của Đảng và Nhà nước

Từ những thập kỷ cuối thế kỷ XX nhà Việt Nam học David G Marr

nghiên cứu về “Vietnamse Anticolonism, 1858-1925” [166] Đó cũng chính là

luận án Tiến sĩ quốc gia được bảo vệ tại Đại học Berkeley - California - Hoa

Kỳ Trong đó, tác giả đã dành 2 chương (IV và V) nghiên cứu về Phan Bội Châu và Phong trào Đông Du David Marr đánh giá cao Phan Bội Châu là một nhà yêu nước làm trụ cột cho tất cả công cuộc vận động độc lập của người Việt Nam từ sau khi đảng Cần Vương tan rã cho đến hết thời kỳ chiến tranh thế giới lần thứ nhất

Ở Nhật Bản nhà sử học tác giả Shiraishi Masaya đã hoàn thành luận án Tiến sĩ về Phan Bội Châu và phong trào Đông Du Năm 1993, cuốn sách

Phong trào dân tộc Việt Nam và quan hệ của nó với Nhật Bản và Châu Á: Tư tưởng Phan Bội Châu về cách mạng và thế giới đã được xuất bản Sau đó,

năm 2000 cuốn sách này đã được Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia dịch in (gồm 2 tập) [95, 96] Cuốn sách có nhiều tài liệu tham khảo quý về giai đoạn Phan Bội Châu ở Nhật Bản, rất chi tiết Nó cần thiết cho những ai nghiên cứu sâu về tư tưởng Phan Bội Châu, bởi nó có dung lượng sử liệu khá phong phú bằng cả tiếng Việt, tiếng Pháp, tiếng Anh và tiếng Nhật Tác giả đã tìm tòi, khai thác được nhiều tư liệu gốc mới có giá trị

Bên cạnh đó, tại Nhật Bản giai đoạn những năm 70 - 90 của thế kỷ XX cũng có một số nhà nghiên cứu khác nghiên cứu về Phan Bội Châu và phong trào Đông Du Có thể kể đến một số tác giả như Kusunose Masaaki, Miyazawa Chihiro, Imai Akio, Gotou Kinpei Thông qua nội dung của một số bài nghiên cứu chúng tôi nhận thấy hầu hết các tác giả đều chú ý tìm hiểu mấy vấn đề cơ bản sau: Hoạt động và tư tưởng của Phan Bội Châu khi ở Nhật; những hoạt động cơ bản của các chí sĩ Đông Du trên đất Nhật; những lý giải xoay quanh sự chấm dứt của phong trào Đông Du… Thành công lớn nhất trong các nghiên cứu của họ giai đoạn này là họ đã chú ý khai thác và sử dụng tốt nhiều nguồn tư liệu bằng tiếng Việt, Pháp, Anh và Nhật Bản [Xem thêm 138, tr 3-8]

Tác giả Đào Thu Vân (2014), trong bài viết: “Những nghiên cứu về Phan Bội Châu và phong trào Đông Du ở Nhật Bản từ đầu thế kỷ XX đến nay (năm 2013)” [155] đã giới thiệu về quá trình nghiên cứu Phan Bội Châu, phong trào Đông Du ở Nhật Bản trong khoảng thời gian từ đầu thế kỷ XX đến năm 2013, với những thế hệ có khuynh hướng, đặc điểm cụ thể Trên cơ sở kế thừa đó tác giả đã bổ sung những điểm còn khuyết thiếu trong nghiên cứu chủ

đề này ở Nhật Bản Đây là bài báo nhỏ nhưng rất quan trọng vì đã bổ sung,

giới thiệu cho chúng ta biết được những nghiên cứu mới của các học giả trẻ người Nhật về Phan Bội Châu từ năm 2000 đến năm 2013 như:

“Imai Akio cũng có bài viết: Thời kỳ Phan Bội Châu ở Nhật Bản và sự hình thành tư tưởng Bài đăng trên tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á của trường Đại học ngoại ngữ Tokyo, số 11/2006, trang 80-86

Năm 2010, Tanaka Tsutomu in sách “Vẻ đẹp Đông Du Nhật Việt - Bí mật trong lịch sử độc lập của Việt Nam - Đông Du của Phan Bội Châu và Thiển Vũ Tá Hỷ Thái Lang”, Nxb Minh Thành xã, 276 trang Cuốn sách gồm

3 phần, trong đó, phần 1 tập hợp những câu chuyện lịch sử xoay quanh mối quan hệ giữa Phan Bội Châu và Asaba Sakitarou; Phần 2 nói tới cuộc gặp giữa Phan Bội Châu và Đại Ôi Trọng Tín, tổ chức Việt Nam Quang phục hội; Phần

3 đề cập tới mối quan hệ giữa Phan Bội Châu với gia đình của bác sĩ Asaba Sakitarou, đó là mối quan hệ hữu hảo Nhật - Việt

Năm 2012, Shiraishi Masaya in sách “Sự hướng tới Nhật Bản của người anh hùng Phan Bội Châu và hoàng thân Cường Để”, Nxb Thái Lưu xã” [Xem thêm 155, tr 29-31]

Như vậy, có thể thấy trong vòng hơn 10 năm đầu của thế kỷ XXI, vấn

đề lịch sử Phan Bội Châu, phong trào Đông Du và mối quan hệ hữu hảo Nhật

- Việt vẫn nhận được sự quan tâm, tiếp tục nghiên cứu của một số học giả nước ngoài, nhất là Nhật Bản Nhưng chúng tôi thấy là, rất hiếm các công trình nghiên cứu trực tiếp tư tưởng của ông về tôn giáo, tín ngưỡng

Tóm lại, qua điểm lại các công trình trong các tìm hiểu trên chúng tôi chỉ mới lược thuật một số công trình nổi bật làm rõ về tình hình bối cảnh lịch

sử chung của thế giới và Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX nghiên cứu

về cuộc đời, sự nghiệp, di thảo Phan Bội Châu và tư tưởng của ông Dù rằng chắc chắn là chưa đầy đủ, nhưng qua những tư liệu đó chúng ta thấy được nhiều cơ sở, nhiều khía cạnh đã được giới học thuật nghiên cứu, giới thiệu nhân vật lịch sử Phan Bội Châu, “Cuộc đời và sự nghiệp, tư tưởng” Tuy

nhiên chúng tôi nhận thấy trong số công trình phong phú nêu trên vẫn chưa có nghiên cứu nào có tính chuyên đề, chuyên luận đề cập đến tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng một cách hệ thống

1.2 Những công trình nghiên cứu tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng

Đã có nhiều công trình nghiên cứu tiến trình lịch sử tư tưởng Việt Nam đầu thế kỷ XX tiêu biểu có sách, như của các tác giả như Đinh Xuân Lâm,

Chương Thâu (2012): Phong trào yêu nước cách mạng đầu thế kỷ XX, nhân

vật và sự kiện [83]; Trần Văn Giàu (1986), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam [47] Các công trình đó đều minh chứng tất yếu sự phát

triển tư tưởng của các nhà Nho duy tân trước sự tác động của điều kiện hoàn cảnh mới trong và ngoài nước, của những “Tân văn, Tân thư”, đã làm thay đổi nhãn quan và hành trạng của họ Tuy nhiên, các tác giả vẫn còn ít sự chú ý tới tư tưởng của họ về tôn giáo, tín ngưỡng Trước đây, các nhà nghiên cứu thường chủ yếu chú ý đến họ ở góc tiếp cận là những nhà yêu nước, nhà cách mạng, tư tưởng chính trị, thực hiện nhiệm vụ kêu gọi chống ngoại xâm, đoàn kết dân tộc, giải phóng dân tộc Ngày nay, với nguồn tư liệu đầy đủ hơn góc nhìn rộng và sâu hơncho phép chúng ta có điều kiện mở rộng góc nhìn, phát hiện những khía cạnh mới trong nhiều vấn đề tư tưởng của giai đoạn lịch sử

đã qua Khi nghiên cứu về tư tưởng Phan Bội Châu chúng ta không dừng lại ở chỗ chỉ đánh giá ông là nhà yêu nước, nhà văn hóa lớn mà còn phải đề cập đến những quan điểm, tư tưởng của Ông về tôn giáo, tín ngưỡng Điểm lại các công trình cả chung, lẫn riêng nổi bật có thể điểm ra những công trình đề cập đến vấn đề này như về mặt độ tập trung, có thể phân khúc thành 2 giai đoạn:

* Các công trình nghiên cứu về tư tưởng tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu, trước năm 1986 (thời kỳ trước đổi mới):

Lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX sang gần hết thập niên 80 của thế kỷ

XX, tập trung đấu tranh cho mục tiêu giành độc lập dân tộc Ngày 29/10/1940

Phan Bội Châu mất tại Huế, ông ra đi khi lòng mong mỏi dân tộc được độc lập vẫn chưa thành hiện thực, 5 năm sau, dưới sự lãnh đạo của Hồ Chí Minh

và Đảng Cộng sản, nhân dân Việt Nam đã làm cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945 giành chính quyền, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam châu Á Tuy nhiên, lịch sử Việt Nam là lịch sử đấu tranh cách mạng không ngừng Những người Cộng sản kế tục thế hệ Phan Bội Châu còn tiếp tục phải lãnh đạo nhân dân kháng chiến chống kẻ thù là thực dân Pháp và đế quốc Mỹ mới giành được thắng lợi đất nước toàn vẹn ngày 30/4/1975, non sông thu về một mối Tiếp đó từ 1975-

1985, thời kỳ này cũng bởi do nhiều điều kiện hoàn cảnh khác nhau trong đó có

cả ảnh hưởng cái nhìn giáo điều, phiến diện về tôn giáo, tín ngưỡng nên các công trình nghiên cứu tư tưởng Phan Bội Châu về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng chưa nhiều, chỉ đề cập lẻ tẻ, phân tích kèm khi bàn về tư tưởng Phan Bội Châu nói chung

Chẳng hạn, trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 64, tháng 8 năm 1967, nhà nghiên cứu Lê Sỹ Thắng đã có bài viết: “Thử nêu lên vài nhận xét về tư tưởng triết học của Phan Bội Châu” [122] Trong đó có kèm thêm nêu những đóng góp mới trong quan điểm của Phan Bội Châu về mối quan hệ giữa người với trời, qủy thần và tôn giáo, mối quan hệ giữa thể xác và linh hồn

Trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 104 năm 1967 có bài của Đặng Huy Vận: “Phan Bội Châu và công cuộc vận động đồng bào Thiên Chúa giáo ở đầu thế kỷ XX” [157] Trong bài viết này tác giả đã đề cập đến âm mưu chia

rẽ dân tộc của bọn gián điệp đội lốt thầy tu và yêu cầu cách mạng đặt ra về đoàn kết lương giáo từ cuối thế kỷ XIX, đóng góp mới khi Phan Bội Châu chủ trương đoàn kết lương giáo.Ngoài ra, tác giả còn cung cấp tư liệu cụ thể

về hoạt động vận động giáo dân trong phong trào yêu nước chống Pháp đầu thế kỷ XX do Phan Bội Châu tổ chức Tuy là bài báo ngắn nhưng đây là những tư liệu quý khi nghiên cứu về tư tưởng tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu

* Các công trình nghiên cứu về tư tưởng tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu sau năm 1986:

Đại hội VI tháng 12/1986 đã mở đầu cho công cuộc đổi mới ở nước ta với phương châm: “Nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật” Đại hội VI đánh dấu một bước ngoặt trong nhận thức mới về nhiều vấn

đề của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) ở nước ta, tạo ra bước đột phá lớn và toàn diện, đem lại luồng sinh khí mới trong xã hội, làm xoay chuyển tình hình, đưa đất nước tiến lên Đổi mới mang tầm vóc của một cuộc cách mạng - cuộc cách mạng hướng tới đích phát triển, mà thực chất sâu xa của phát triển là phát triển con người, phát triển sức dân, vì cuộc sống hạnh phúc của nhân dân, vì “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng và văn minh” Trong đó có cả đổi mới nhận thức về tôn giáo, tín ngưỡng Đặc biệt, Nghị quyết số 24/NQTW năm 1990 đã đem đến một luồng sinh khí mới trong đánh giá, nhìn nhận các vấn đề liên quan đến tôn giáo, tín ngưỡng nói chung, và trong việc tìm hiểu tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng Trong thời kỳ đất nước đổi mới có nhiều thuận lợi cho nghiên cứu

tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng Nhờ có bộ Toàn tập của Phan Bội Châu làm cơ sở tư liệu, trong các bài viết thời kỳ này đã có thêm các đánh giá mạnh dạn, tích cực hơn, số lượng các bài báo có khá hơn, nhưng vẫn thiếu hẳn các chuyên đề, chuyên luận và tính hệ thống về chủ đề này

Chẳng hạn, trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử tác giả Phạm Hồng Tung (1999) có bài: “Tìm hiểu thêm về Phan Bội Châu và vấn đề đoàn kết lương giáo chống Pháp đầu thế kỷ XX” [152] Trong bài viết này tác giả bổ sung thêm, trong quá trình hoạt động cách mạng Phan Bội Châu đã chú trọng tập trung đến giải quyết vấn đề mâu thuẫn lương - giáo, cơ sở nhận thức mới cho việc đưa tới tư tưởng xây dựng khối đại đoàn kết chống Pháp Bước đầu tác giả đã đưa ra được một số nhận xét về giá trị của tư tưởng đoàn kết lương - giáo cũng như hạn chế của tư tưởng đó Tuy nhiên, trong khuôn khổ một bài

báo, tác giả chưa có điều kiện đề cập đến một cách khái quát, hệ thống tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng

Trên tạp chí Nghiên cứu tôn giáo Nguyễn Đức Sự (2000) có bài

“Quan niệm về tôn giáo và thần linh trong các phong trào yêu nước và duy tân đầu thế kỷ XX” [117] trong bài này tác giả đã phác họa được tình hình tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam đầu thế kỷ XX mặt bằng nhận thức về chúng dưới con mắt của các sĩ phu duy tân Đặc biệt trong đó phân tích tư tưởng Phan Bội Châu, và bước phát triển trong tư tưởng Phan Bội Châu Những phác họa đó chưa đầy đủ, nhưng qua bài báo cũng chứng tỏ rằng, tôn giáo, tín ngưỡng và những mê tín hủ tục ở nước ta hồi đó đang có chiều hướng gia tăng đòi hỏi sự nhận thức lý giải Bên cạnh đó tác giả còn đề cập đến đóng góp của Phan Bội Châu khi nói về một số vai trò của tôn giáo tín ngưỡng, khẳng định niềm tin vào sức mạnh con người Phan Bội Châu và các sĩ phu duy tân hạ thấp vai trò của trời, Phật, Thánh thần, đặt niềm tin vào con người; quan niệm về đoàn kết tôn giáo,… Tuy nhiên, trong khuôn khổ một bài báo thì đây mới chỉ là những nét phác thảo ban đầu quan niệm về tôn giáo và thần linh của các phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX do các sĩ phu duy tân lãnh đạo

Trên tạp chí Nghiên cứu tôn giáo năm 2001 Lê Ngọc Thông có bài viết:

“Quan niệm của Phan Bội Châu về tôn giáo” [141] Trong đó có nêu một số nội dung tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo như, quan niệm của ông về trời, đạo trời, quỷ thần; ông đã phê phán những tệ hại của các tôn giáo và đặt ra vấn đề tôn trọng tự do tín ngưỡng Tuy nhiên, trong khuôn khổ một bài báo

nó chưa được nêu thành hệ thống và đầy đủ các luận cứ và luận điểm nội dung về tôn giáo, tín ngưỡng trong hệ thống tư tưởng của Phan Bội Châu

Trong bài viết: “Quan điểm của Phan Bội Châu về tôn giáo” [31], tác giả Lê Tuấn Đạt cũng trên tạp chí Nghiên cứu tôn giáo số 4 năm 2010 đã đề cập đến quan điểm về Trời, Thần, Phật, Thiên chúa; Phan Bội Châu đã phê phán mặt hạn chế, mặt tiêu cực của tín ngưỡng, tôn giáo Việt Nam lúc đó;

Ông có tư tưởng về đoàn kết tôn giáo và vận động đồng bào Công giáo đoàn kết chống Pháp Theo tác giả, Phan Bội Châu là nhà cách mạng, Cụ bàn đến Trời, Thần, Phật, Thiên Chúa không phải với tư cách là một nhà nghiên cứu tôn giáo, nhà triết học, thần học mà bởi vì trong quá trình tiến hành cách mạng vấn đề tôn giáo nổi lên từ yêu cầu thực tiễn đặt ra ở một số khía cạnh chính trị, xã hội cần phải giải quyết, có giải quyết mới đoàn kết được toàn dân, tập hợp lực lượng cách mạng Tuy nhiên, trong khuôn khổ bài báo, các lý giải liên quan đến cội nguồn, nội dung, đóng góp của tư tưởng Phan Bội Châu

về tôn giáo, tín ngưỡng nói chung khó có thể đầy đủ, toàn diện Còn nhiều khía cạnh tư tưởng Phan Bội Châu đề cập đến các nội dung về tôn giáo, tín ngưỡng khác nữa cần được nghiên cứu sâu hơn

Trên tạp chí Nghiên cứu tôn giáo số 3 năm 2013, Nguyễn Quang Hưng

có viết bài: “Văn hóa tôn giáo và quan niệm của Phan Bội Châu và Trần Trọng Kim về văn hóa tôn giáo” [72] đã đề cập đến những nội dung tư tưởng của Phan Bội Châu về giá trị của văn hóa tôn giáo cụ thể như văn hóa Nho giáo, văn hóa Kito giáo,… đó là góc nhìn mới về tư tưởng các nhà Nho như Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim về vấn đề tôn giáo Tác giả đánh giá cao đóng góp góc độ văn hóa tôn giáo và cho rằng, chính chúng là nền tảng, khơi nguồn sự sống cho tôn giáo tiếp tục tồn tại, vận động

Trên tạp chí Triết học số 7 năm 2013 Lê Thị Lan có bài viết: “Quan

niệm về trách nhiệm của Nho giáo và sự phát triển quan niệm này ở nhà nho Phan Bội Châu” [80] Trong đó tác giả cho rằng, trong tư tưởng Phan Bội Châu có nêu một số khía cạnh liên quan đến Nho giáo với tính chất là tôn giáo, cho rằng cần chú ý giá trị trách nhiệm xã hội của Nho giáo nó có vị trí nhất định ảnh hưởng đến tư tưởng Phan Bội Châu Đây là điểm mới được tác giả khơi gợi lên chúng tôi thấy cần chú ý để đi sâu tìm hiểu thêm

Tóm lại, lược trình trên đây cho chúng ta thấy, những nghiên cứu liên quan trực tiếp và gián tiếp đến nội dung tư tưởng tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu đã được bàn đếncho thấy có những vấn đề được đề cập đã

thống nhất ý kiến, nhưng vẫn đang còn những vấn đề chưa thống nhất Và có

cả những vấn đề cũ nhưng cần mở rộng thêm ở góc độ triết học tôn giáo, triết học văn hóa trước đây mới chỉ được khơi mào rất cần được tiếp tục đi sâu Do vậy, cần tiếp tục đi sâu nghiên cứu chúng dưới góc độ lịch sử triết học, triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, và tham chiếu thêm các góc tiếp cận triết học văn hóa, triết học tôn giáo để làm hiển lộ những nội dung mới,

hệ thống hóa, chỉ rõ những giá trị và ý nghĩa của tư tưởng Phan Bội Châu trong lĩnh vực tôn giáo, tín ngưỡng song yêu cầu là cần luôn luôn đặt chúng trong tiến trình phát triển của lịch sử tư tưởng Việt Nam Đây là việc làm có tính cấp bách, có giá trị học thuật và thực tiễn trong điều kiện hiện nay

1.3 Những vấn đề đặt ra và hướng nghiên cứu, giải quyết của luận án

1.3.1 Những vấn đề đặt ra

Thứ nhất, qua bức tranh tổng quan các công trình nghiên cứu về Phan

Bội Châu có thể nhận thấy, đến nay đã có nhiều nghiên cứu về bối cảnh xã hội, cuộc đời sự nghiệp, di thảo và tư tưởng Phan Bội Châu Tuy nhiên các công trình hầu như tiếp cận chủ đạo từ lịch sử, văn học và trên các lĩnh vực triết học, chính trị, kinh tế, con người… Tuy nhiên, chúng là tiền đề, điều kiện thiết yếu để nhận thấy đến nay, rất cần có sự gạn lọc, xâu chuỗi, khảo sát khái quát, hệ thống tư tưởng của ông trên lĩnh vực tôn giáo, tín ngưỡng - một bộ phận quan trọng trong tư tưởng Phan Bội Châu Chủ đề này mới chỉ được phác thảo thì chưa nhiều công trình đề cập một cách hệ thống Đúng hơn là chưa có công trình nào tập trung nghiên cứu toàn diện, hệ thống vấn đề này Đây là vấn đề luận án cần tập trung giải quyết, tìm cách lý giải các cơ sở hình thành, phát triển và nội dung, giá trị cũng như chỉ ra hạn chế chủ yếu trong tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng Chúng tôi mong góp phần làm

rõ hơn tư tưởng tôn giáo, tín ngưỡng của Ông và ý nghĩa của nó

Thứ hai, nghiên cứu tư tưởng Phan Bội Châu nếu chỉ dừng lại ở một số

nội dung về tôn giáo, tín ngưỡng thời kỳ trước năm 1925 thì chưa đủ cơ sở để đánh giá tầm vóc tư tưởng của nhà yêu nước Phan Bội Châu Trước kia, các

học giả quan tâm đến khía cạnh tư tưởng tôn giáo trong tương quan với tư tưởng chính trị trong đường lối cách mạng của Phan Bội Châu, ở “nhà chính khách” Phan Bội Châu, và thường chú trọng thiên về giai đoạn trước năm

1925 Ngày nay, đòi hỏi phải nghiên cứu đầy đủ cuộc đời Phan Bội Châu, tư tưởng Phan Bội Châu một cách toàn diện, nhất là không thể xem nhẹ diễn biến

tư tưởng về đóng góp của “Ông già Bến Ngự” trong giai đoạn sau năm 1925, cần có nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện Trong đó cần có hệ thống lại sự phát triển nội dung tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của ông về các giá trị văn hóa, đạo đức, ở các tôn giáo, tín ngưỡng, cũng như hạn chế lịch sử của chúng

Thứ ba, hiện nay giới nghiên cứu học thuật trong và ngoài nước vẫn tiếp

tục đi vào đề tài Phan Bội Châu, dưới nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, so với trước, hiện nay tình hình chính trị xã hội có đổi thay, nên cách nhìn nhận, đánh giá vấn đề tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng, đánh giá nhân vật Phan Bội Châu nói chung cũng cần có sự cập nhật, sự đổi thay khác trước Sự nghiệp đổi mới cho phép chúng ta có cách đánh giá công bằng, toàn diện, đúng đắn những quan điểm về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu phù hợp với những nhận thức mới của Đảng và Nhà nước ta về tôn giáo hiện nay Đây là sự định hướng mở cần được cố gắng vận dụng đúng mức

để phát hiện thêm nhiều khía cạnh tư tưởng Phan Bội Châu bấy lâu nay bị bỏ qua, bị coi nhẹ, mà ngày nay cần được khai thác trong điều kiện mới

Thứ tư, cần tiếp tục đi sâu hơn nữa vào từng nội dung cụ thể có liên

quan đến tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng và hệ thống hóa tư tưởng đó của Phan Bội Châu như: khi ông bàn về khía cạnh tôn giáo - trời, đạo trời, quỷ thần; quan niệm về đoàn kết lương - giáo, tự do tôn giáo; phê phán những biểu hiện mê tín dị đoan hủ tục của các tôn giáo, tín ngưỡng; tư tưởng phân biệt giữa những người theo tôn giáo chân chính và những kẻ đội lốt tôn giáo; quan niệm Phan Bội Châu về Phật giáo; quan điểm về phân biệt các giá trị, tương đồng ở các tôn giáo và đấu tranh chống lại sự lợi dụng tôn giáo vào mục đích ngoài tôn giáo… Bên cạnh những nghiên cứu, đánh giá khách

quan, cần biện giải, chỉ ra những nhận định, bình luận chủ quan thiếu cơ sở khoa học Nguyên nhân chính là không đặt sự kiện, nhân vật vào bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ mà thường lấy quan điểm, tư duy của thời sau để xem xét, đánh giá lịch sử, bỏ qua quan điểm lịch sử cụ thể V.I Lênin đã chỉ ra rằng: “Khi xét công lao lịch sử của các nhân vật lịch sử người ta không căn

cứ vào chỗ họ không cống hiến được gì so với những đòi hỏi của đương thời

mà căn cứ vào chỗ họ đã cống hiến được gì mới so với các bậc tiền bối của họ” [78, tr 214-215] Đây là phương pháp luận đúng đắn khi nghiên cứu, đánh giá về một nhân vật lịch sử cần được nhấn mạnh và quán xuyến trong quá trình nghiên cứu

Thứ năm, tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu ở chừng

mực nhất định đã được triển khai vận dụng vào thực tiễn Nó không chỉ có ảnh hưởng tích cực đối với phong trào vận động giải phóng dân tộc ở những thập kỉ đầu thế kỷ XX, mà còn có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc đối với tiến trình cách mạng Việt Nam nói chung và vấn đề thực hiện chính sách về tôn giáo, tín ngưỡng hiện nay nói riêng Đây là vấn đề chưa được nghiên cứu nhiều trong các công trình nghiên cứu trước đây về Phan Bội Châu Chúng tôi cho rằng, việc soi rọi một cách khách quan, khoa học các cơ sở hình thành nội dung và giá trị tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu trên cả hai mặt giá trị thành công, cũng như hạn chế, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm phục vụ việc thực hiện chính sách về tôn giáo, tín ngưỡng là những vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn mà luận án cần tiếp tục giải quyết

1.3.2 Hướng nghiên cứu, giải quyết của luận án

Các công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài luận án nêu trên đã giúp nghiên cứu sinh tham khảo, tiếp thu một khối lượng

tư liệu phong phú và xác định hướng tiếp cận từ góc độ chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để thực hiện luận án Thành tựu nghiên cứu về Phan Bội Châu và nguồn tài liệu mới là điều kiện căn bản giúp tác giả đi sâu nghiên cứu toàn diện tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan

Bội Châu trên các mặt: cơ sở lý luận và thực tiễn cho sự ra đời, phát triển tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng; nội dung cơ bản và những đóng góp chủ yếu của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng Từ đó nêu lên những giá trị và hạn chế của tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng và ý nghĩa của chúng đối với Việt Nam hiện nay Cụ thể, luận án tập trung giải quyết những vấn đề sau:

Thứ nhất, để hiểu sâu sắc tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín

ngưỡng, luận án đi sâu nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn đã tác động, chi phối tư tưởng Phan Bội Châu nói chung và tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng Khẳng định tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu không thể ra đời từ “mảnh đất trống”, mà nó nằm trong dòng chảy liên tục của chủ nghĩa yêu nước, truyền thống dân tộc Nó được hình thành, phát triển trong điều kiện kinh tế - xã hội và tư tưởng của Việt Nam và thế giới đã có nhiều biến chuyển sâu sắc; Đồng thời nó thể hiện tư duy vượt trước, năng lực sáng tạo của Phan Bội Châu, khiến cho tư tưởng của Ông về tôn giáo, tín ngưỡng vừa mang dấu ấn lịch sử truyền thống dân tộc, thời đại, vừa mang những nét riêng độc đáo, đóng góp đó có tính đặc sắc của cá nhân ông

Thứ hai, tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng hình thành,

phát triển trong sự tác động biện chứng giữa những nhân tố khách quan, chủ quan và trải qua nhiều giai đoạn, thời kỳ khác nhau, nên nội dung tư tưởng đó cũng luôn vận động Căn cứ vào những sự kiện chính và những tác phẩm của Phan Bội Châu trong suốt quá trình hoạt động cách mạng ở trong nước và ngoài nước, khi còn tự do hoạt động hay khi bị bắt về an trí ở Huế, luận án trình bày quá trình hình thành, chuyển biến tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng để thấy được quá trình vận động tư tưởng và quan niệm của Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng cả trước và sau năm 1925

Thứ ba, kế thừa thành quả của những người đi trước, đồng thời bổ sung

tư liệu mới, góc nhìn mới dựa trên nền tảng phương pháp lịch sử kết hợp với phương pháp logic, luận án đi sâu nghiên cứu một cách khách quan, toàn diện

hệ thống hóa những quan điểm, luận điểm về tôn giáo, tín ngưỡng cơ bản của Phan Bội Châu như: quan niệm của Phan Bội Châu khi bàn đến khía cạnh tôn giáo - trời, đạo trời, quỷ thần; quan điểm về đoàn kết lương - giáo, tự do tín ngưỡng, tôn giáo; Phan Bội Châu phê phán những biểu hiện mê tín dị đoan hủ tục của các tôn giáo, tín ngưỡng; tư tưởng phân biệt giữa những người theo tôn giáo chánh tín và những kẻ thực dân đội lốt tôn giáo; quan niệm Phan Bội Châu về Phật giáo; quan điểm Phan Bội Châu về nhìn nhận những điều tốt đẹp, nhân văn, nhân đạo của các tôn giáo, tín ngưỡng Vai trò của tôn giáo, tín ngưỡng trong đời sống xã hội

Thứ tư, trên cơ sở kế thừa kết quả nghiên cứu của người trước, đồng

thời nâng cao hơn, bằng cơ sở lý luận Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử và phương pháp phân tích tổng hợp, tác giả đưa ra những đánh giá, nhận xét có cơ sở khoa học và thực tiễn về cơ sở hình thành, phát triển, nội dung, những điểm tiến bộ và hạn chế trong tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu Khắc phục những đánh giá phiến diện, chủ quan; Đồng thời nêu lên những gợi ý đóng góp, ảnh hưởng,… của tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng trong thực hiện chính sách về tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay Điều này là quan trọng, bởi như đã chỉ ra ở trên, đến nay vẫn chưa có công trình nào đề cập một cách toàn diện

và hệ thống đến ý nghĩa của tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng đối với việc thực hiện chính sách tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay

Kết luận chương 1

Phan Bội Châu là nhân vật trung tâm của phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Trong quá trình hoạt động yêu nước và cách mạng của mình, từ khi bôn ba ngược xuôi khắp trong và ngoài nước cho đến lúc buộc phải sống cảnh “chim lồng, cá chậu” ở Bến Ngự - Huế, ông luôn hoạt động, phấn đấu vì dân, vì nước, nêu cao tấm gương kiên cường bất khuất, nhân cách cao thượng và đã để lại một kho tàng trước tác đồ sộ chứa đựng nhiều giá trị tư tưởng đáng được toàn thể nhân dân

ta tôn kính, học tập

Cuộc đời hoạt động và sự nghiệp trước tác đồ sộ cũng như tư tưởng Phan Bội Châu là đề tài đã được nhiều thế hệ học giả trong và ngoài nước nghiên cứu, trên tất cả các lĩnh vực văn học, sử học, tư tưởng, văn hóa,… Trong chương này đã tổng hợp và chia các tài liệu đó thành hai nhóm lớn, đó là: các công trình chung về hoàn cảnh lịch sử, cuộc đời và sự nghiệp, hành trạng, di thảo của Phan Bội Châu Thứ hai là, nhóm công trình liên quan về tư tưởng của Phan Bội Châu nói chung và tư tưởng về tín ngưỡng, tôn giáo nói riêng Ở nhóm này tác giả còn tách riêng để nhận dạng về các công trình trước

và sau năm 1986 để chỉ ra tính kế thừa và phát triển của nhóm công rình sau năm 1986

Kế thừa thành quả trong các công trình nghiên cứu của những người đi trước và tiếp cận từ góc độ triết học chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử trên cơ sở chỉ ra những vấn đề chưa được nghiên cứu đầy đủ, chúng tôi xác lập hướng nghiên cứu, giải quyết của luận án là đi sâu phân tích tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng Luận án mong góp phần hệ thống hóa, trình bày một cách khách quan, toàn diện cơ sở hình thành

và phát triển, nội dung cơ bản của tư tưởng đó, nhằm đánh giá, nhận định chính xác những giá trị, hạn chế của tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng ở Phan Bội Châu Luận án cũng phân tích ý nghĩa của tư tưởng đó đối với sự vận dụng của Đảng, Nhà nước trong việc thực hiện chính sách về tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ KHÁI LƯỢC CHO SỰ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG VỀ TÔN GIÁO,

TÍN NGƯỠNG CỦA PHAN BỘI CHÂU

2.1 Cơ sở lý luận cho sự hình thành, phát triển tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu

Tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu không chỉ được hình thành và phát triển từ yêu cầu thực tiễn, mà còn là sự chủ động kế thừa, tiếp thu, chọn lọc và sáng tạo những tinh hoa văn hóa phương Đông, phương Tây và truyền thống văn hóa của dân tộc

2.1.1 Sự kế thừa các yếu tố tư tưởng trong Nho, Phật, Đạo

Việt Nam là cửa ngõ, là nơi tiếp xúc, giao lưu của nhiều nền văn hóa, hơn nữa, trải qua hàng ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, con người Việt Nam có khả năng chọn lọc, tổng hợp, tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại, trong đó có văn hóa phương Đông, trước hết là Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo Trong quá trình thâm nhập và phát triển của mình, Nho - Phật - Đạo đã trở thành tiền đề lý luận quan trọng của tư tưởng Việt Nam và ảnh hưởng đến nhận thức của con người Việt Nam

Tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo, tín ngưỡng là sự kế thừa, sáng tạo những quan niệm của tư tưởng phương Đông truyền thống nói chung, Việt Nam nói riêng, đặc biệt là các yếu tố tư tưởng của Nho giáo, Đạo giáo, Phật giáo Phan Bội Châu sinh ngày 26 tháng 12 năm 1867 trong một gia đình có truyền thống Nho học ở Nam Đàn, Nghệ An Ông được giáo dục, đào tạo trong khuôn phép Nho giáo và văn hóa truyền thống Gia đình Phan Bội Châu

là một gia đình “thanh hàn” Cụ thân sinh Phan Bội Châu là ông Phan Văn Phổ, một nhà Nho nghèo sống bằng nghề dạy học Mẹ của Phan Bội Châu là

bà Nguyễn Thị Nhàn, một người thuộc dòng dõi Nho học, nhân từ và bao

dung Trong Phan Bội Châu niên biểu, ông viết: “Khi tôi còn bé, mẹ tôi đã dỗ

tôi, nửa câu nói cũng không cẩu suất Tôi hầu mẹ tôi 16 năm, tuyệt chẳng bao giờ nghe một tiếng mắng chửi, dầu có ai ngang trái với mình, chỉ trả lời bằng một tiếng cười lạt mà thôi” [11.2, tr 110] Sinh ra trong một gia đình, quê hương như vậy nên tư tưởng Nho giáo đã sớm ăn sâu vào Phan Bội Châu từ tấm bé và trở thành một bộ phận rất quan trọng trong cấu trúc tư tưởng của Ông Cho nên có thể nói tư tưởng của Phan Bội Châu nói chung và tư tưởng của ông về tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng chịu ảnh hưởng rất lớn quan điểm của Nho giáo Trước tác của Phan Bội Châu có nhiều loại trên nhiều lĩnh vực: triết học, chính trị, kinh tế, tư tưởng, văn hóa… viết bằng chữ Hán, chữ Nôm đều in đậm dấu ấn của Nho giáo Trong đó có những công trình biên khảo đồ

sộ và có giá trị cao về triết học phương Đông như: Chu dịch, Khổng học đăng, Phật học đăng, ngoài ra còn một số tác phẩm khác nữa Phan Bội Châu là một nhà yêu nước, ông dành toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của mình cho mục đích cứu nước giải phóng dân tộc Muốn vậy, đòi hỏi Phan Bội Châu phải rà soát lại, nghiền ngẫm lại vốn hành trang tư tưởng của mình, trước hết đó là Nho giáo

Mặc dù tiếp thu từ rất sớm những yếu tố tư tưởng của Nho giáo, nhưng ông không tiếp thu một cách rập khuôn, máy móc mà đã phân tích, kế thừa có chọn lọc Chịu ảnh hưởng của Nho giáo, ông cho rằng cần phải học những cái hay, cái tốt chứ không thể phủ nhận hoàn toàn những giá trị của nó Ông viết: khoa cử hư văn ngày xưa quyết không phải tội tại Hán học, mà nô lệ liệt văn ngày nay cũng quyết không phải ở tội Tây học, mà hoàn cảnh tối tăm đã chôn sống không biết bao nhiêu là thiếu niên thông minh [Xem thêm 21, tr 75]

Khi nói đến Nho giáo Phan Bội Châu cho rằng cái cốt lõi và mục đích của nó là giúp cho chúng ta thành người, một con người có đạo đức, có lễ nghĩa, có trí tuệ Bên cạnh việc đánh giá, nêu lên những cái hay của Nho giáo, Phan Bội Châu cũng phê phán những quan điểm bảo thủ của Nho giáo, đòi hỏi phải thay đổi đề phù hợp hơn với thời đại mới Tuy nhiên, trong bối cảnh lúc

bấy giờ, đối với Phan Bội Châu, Nho giáo vẫn là đạo có ưu thế hơn cả, Nho giáo đã trở thành một yếu tố quan trọng trong truyền thống dân tộc: “Nho học lúc bấy giờ vẫn còn là phương tiện thể hiện lòng yêu nước, thương nòi của nhà Nho yêu nước, thương dân, vẫn còn là một yếu tố truyền thống mà qua đấy nhà Nho yêu nước có thể kích thích được tinh thần quật cường của dân tộc” [146,

tr 149] Chính điều này lý giải vì sao Nho giáo đã trở thành một trong những tiền đề lý luận quan trọng hình thành tư tưởng của Phan Bội Châu

Cùng với ảnh hưởng của Nho giáo, tư tưởng của Phan Bội Châu còn chịu ảnh hưởng từ Đạo gia Đặc biệt là học thuyết về đạo, đạo là “con đường”, “nguyên lý”, “phương tiện” là con đường tu tâm dưỡng tính chân chính Đạo có nhiều nội hàm, cách hiểu khác nhau, theo Lão Tử đạo là cái gốc ban đầu của toàn vũ trụ, một cái tuyệt đối vĩnh hằng, có trước trời đất Khi nói về nguồn gốc và quá trình phát triển của con người, do chịu ảnh hưởng quan niệm của Lão Tử, Trang Tử Phan Bội Châu cho rằng, sự tồn tại, phát triển của con người cũng mang tính: vĩnh cửu, Vũ trụ vĩnh cửu đến bao nhiêu thời người cũng vĩnh cửu đến bấy nhiêu Như vậy, theo quan niệm của Lão Tử con người có chung một nguồn gốc xuất phát là đạo, do đó con người không nên tranh giành, áp bức, bóc lột lẫn nhau, phải để cho đạo vận động theo quy luật tự nhiên của nó Chính những điều đó góp phần làm cho tư duy của Phan Bội Châu thoát khỏi những cứng nhắc, trở nên mềm dẻo, uyển chuyển hơn Phan Bội Châu tìm thấy ở Đạo gia một lối sống tự tại, coi nhẹ hình thức, xem thường danh lợi Hơn thế vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX nhiều phong trào chống Pháp mang màu cờ sắc áo của Đạo giáo, còn mượn sức mạnh siêu nhiên của các bùa chú, pháp thuật để củng cố nội lực ít nhiều điều đó có ảnh hưởng đến Phan Bội Châu Vì vậy, khi nói đến tư tưởng Phan Bội Châu nói chung và tư tưởng của ông về tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng không thể không nói đến ảnh hưởng của Đạo gia [Xem thêm 21, tr 77-78]

Đặc biệt, trong tư tưởng về tôn giáo, tín ngưỡng, Phan Bội Châu còn chịu ảnh hưởng khá sâu sắc từ Phật giáo Phật giáo là một tôn giáo ra đời sớm trong lịch sử, xuất hiện khoảng thế kỷ thứ VI trước công nguyên ở miền Bắc

Ấn Độ Phật giáo du nhập vào Việt Nam khá sớm, theo nhiều nhà nghiên cứu khoảng thế kỷ thứ II sau công nguyên Sau khi du nhập vào Phật giáo từng bước chiếm lĩnh vị trí quan trọng trong đời sống xã hội, ảnh hưởng tới mọi mặt của đời sống và cả con người Việt Nam Đối với Phan Bội Châu khi nói đến tôn giáo, ông nói nhiều đến Phật giáo, bởi do ảnh hưởng của phong trào chấn hưng Phật giáo Đặc biệt là do ông sống ở Huế, mảnh đất kinh kì nơi mà ảnh hưởng của Phật giáo và phong trào chấn hưng Phật giáo là rất lớn, tác động không nhỏ đến ông Mặc dù hiện nay tác phẩm “Phật học đăng” đang bị thất lạc nhưng những gì còn lại cũng cho thấy sự quan tâm không nhỏ của Phan Bội Châu đến Phật giáo Phan Bội Châu nhắc đến Phật giáo, nhắc đến những yếu tố giáo lý của Phật giáo còn phục vụ cho quyền lợi dân tộc, tư tưởng bình đẳng, hướng thiện, từ bi, hòa bình… của Phật giáo có sự phù hợp, tương đồng, trợ lực cho công cuộc cách mạng Tiếp nhận phong trào Phật giáo chấn hưng, Phan Bội Châu nói nhiều đến ý thức về bản sắc văn hóa phương Đông, niềm tin vào các giá trị tinh thần chủ thể… Tất cả các nội dung

tư tưởng về Phật giáo của Phan Bội Châu đều nhằm kêu gọi đoàn kết, thổi bùng tinh thần nhân đạo trong nhân dân đối với con người, với vận mệnh dân tộc, nhằm đoàn kết toàn dân cứu nước

Tóm lại, Nho giáo, Đạo giáo, Phật giáo là một trong những tiền đề lý luận quan trọng ảnh hưởng đến tư tưởng Phan Bội Châu Trong tư tưởng Phan Bội Châu có sự kết hợp hòa quyện giữa Nho - Phật - Đạo, nhưng Nho giáo in đậm dấu ấn nhất, ảnh hưởng nhất đến tư tưởng của Ông

2.1.2 Sự tiếp thu tư tưởng từ Tân văn, Tân thư

Bên cạnh quan niệm Nho - Phật - Đạo truyền thống, khác với các nhà Nho cùng thời, Phan Bội Châu đã tiếp xúc, tiếp thu và chịu ảnh hưởng của làn

sóng “Tân văn, Tân thư” Theo Phan Bội Châu tân thư hay tân văn đó là những sách mới, báo mới ra đời ở Trung Quốc trong phong trào đòi cải cách viết bằng chữ Hán để phân biệt với các sách cũ ngày xưa mà các nhà Nho vẫn đọc Ngoài

ra tân thư còn là những sách dịch các tác phẩm lớn của các nhà tư tưởng phương Tây như Rútxô, Đácuyn, Vônte; giới thiệu phong trào duy tân ở Trung Quốc, Nhật Bản Ngay cả các tác phẩm của các nhà cải cách Trung Quốc như Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Đàm Tự Đồng,… Trong đó có cả các bài luận, sách do các nhà tư tưởng cải cách Việt Nam viết như Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Đức Tuấn rồi sau này là tư tưởng Lương Văn Can, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thức Kháng… Tóm lại, tinh thần chung của Tân văn, Tân thư mà Phan Bội Châu tiếp xúc thời kỳ này là ca ngợi văn minh Âu Mỹ, hô hào cải cách đất nước về mọi mặt kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, tư tưởng,… phê phán xã hội phong kiến chủ trương khoan dung tôn giáo

Trong khi tiếp xúc với Tân văn, Tân thư, người đã để lại dấu ấn sâu sắc trong Phan Bội Châu đó chính là Lương Khải Siêu và Tôn Trung Sơn Phan Bội Châu đã có may mắn được đọc, gặp gỡ, trao đổi ý kiến trực tiếp với Lương Khải Siêu, Tôn Trung Sơn và cả một số chính khách của Nhật Bản Sau những lần gặp gỡ, trao đổi đó nó đã có những tác động nhất định

đến Phan Bội Châu Trong Phan Bội Châu niên biểu ông viết: “Trước khi tôi

còn ở trong nước, từng được đọc mấy sách của Lương Khải Siêu tiên sinh, như bản Mậu tuất chính biến, bản Trung Quốc hồn và vài ba xấp Tân dân tùng báo, thấy văn chương hay, tư tưởng mới, thì đã sẵn lòng sùng bái Lương” [11.2, tr 141] Từ đó, ông: mới hiểu qua được thời trạng cạnh tranh

ở trong hoàn hải, thảm trạng vì quốc vong, họa sâu vì chủng diệt và cũng từ

đó ông: chôn sâu con người ấy vào lòng và cái tư tưởng phá cũi sổ lồng đến lúc đó mới manh động

Qua những lần bàn luận, tiếp xúc trực tiếp với Phan Châu Trinh, trong

Phan Bội Châu niên biểu ta thấy Phan Bội Châu đã có sự chuyển biến tư