Giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam (LV thạc sĩ)

Giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam (LV thạc sĩ)Giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam (LV thạc sĩ)Giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam (LV thạc sĩ)Giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam (LV thạc sĩ)Giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam (LV thạc sĩ)Giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam (LV thạc sĩ)Giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam (LV thạc sĩ)Giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam (LV thạc sĩ)Giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam (LV thạc sĩ)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ

GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ THƯƠNG MẠI CỦA QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ TẠI TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ

ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆT NAM

Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế

NGUYỄN NGUYÊN CÁT ANH

Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ

GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ THƯƠNG MẠI

CỦA QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ TẠI TỔ CHỨC

THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ

ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆT NAM

Ngành: Kinh tế học Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế

Mã số: 60310106

Họ và tên học viên: Nguyễn Nguyên Cát Anh

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Tiến Hoàng

Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi tên là Nguyễn Nguyên Cát Anh, học viên lớp cao học khóa 22, chuyên

ngành Kinh tế quốc tế của Trường Đại học Ngoại Thương

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn thạc sĩ “Giải quyết tranh chấp về thương

mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề

đặt ra đối với Việt Nam” là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi,

được thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Tiến Hoàng Các số liệu sử

dụng phân tích trong luận văn có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy

định Các kết quả nghiên cứu do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực,

khách quan và phù hợp với thực tiễn của Việt Nam

Tác giả

Nguyễn Nguyên Cát Anh

MỤC LỤC DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ

LỜI MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ THƯƠNG MẠI CỦA QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ TẠI TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI 10

1.1 Khái quát về cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO 10

1.1.1 Khái niệm 10

1.1.2 Các cơ quan tham gia giải quyết tranh chấp của WTO 11

1.1.3 Nguyên tắc giải quyết tranh chấp tại WTO 12

1.1.4 Quy trình, thủ tục 13

1.1.5 Đánh giá cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO 18

1.2 Khái quát về quyền sở hữu trí tuệ 21

1.2.1 Khái niệm 21

1.2.2 Phân loại 22

1.2.3 Khái quát về Hiệp định TRIPS 23

1.3 Kinh nghiệm của một số quốc gia về giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO 27

1.3.1 Kinh nghiệm của Hoa Kỳ 27

1.3.2 Kinh nghiệm của Ấn Độ 28

1.3.3 Kinh nghiệm của Trung Quốc 30

1.3.4 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 31

CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ THƯƠNG MẠI CỦA QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ TẠI TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI 33

2.1 Tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO giai đoạn 01/1995 – 08/2017 33

2.1.1 Về số lượng các vụ tranh chấp 33

2.1.2 Về nội dung các vụ tranh chấp 37

2.1.3 Về vai trò của các bên 39

2.1.4 Về thi hành phán quyết và khuyến nghị của DSB 44

2.2 Phân tích một số vụ tranh chấp điển hình trong lĩnh vực thương mại của quyền SHTT tại WTO 46

2.2.1 Vụ Hoa Kỳ kiện Ấn Độ về bằng sáng chế bảo hộ dược phẩm và hóa chất nông nghiệp (WT/DS50) 46

2.2.2 Vụ Cộng đồng châu Âu kiện Hoa Kỳ về vi phạm bản quyền (WT/DS160) 50

2.2.3 Vụ Hoa Kỳ kiện Trung Quốc về các biện pháp bảo hộ và thực thi

quyền SHTT (WT/DS362) 54

2.3 Nhận xét chung về tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO 59

2.3.1 Số lượng vụ tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO chiếm tỷ lệ thấp và chỉ xoay quanh một số nội dung chính 59

2.3.2 Các tranh chấp về thương mại của quyền SHTT luôn có sự tham gia của thành viên phát triển và có xu hướng giảm dần 60

2.3.3 Các thành viên đang phát triển ngày càng tham gia tranh chấp tích cực và chủ động hơn 61

2.3.4 Các bên tranh chấp tương đối nghiêm túc tuân thủ phán quyết và khuyến nghị của DSB 61

2.3.5 Các thành viên có xu hướng tìm kiếm giải pháp đồng thuận 62

CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆT NAM VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP THỰC HIỆN 63

3.1 Dự báo xu hướng giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO và khả năng tham gia của Việt Nam 63

3.1.1 Dự báo về xu hướng giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO 63

3.1.2 Dự báo về sự tham gia của Việt Nam vào các tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO 64

3.2 Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam 66

3.2.1 Đối với cơ quan Nhà nước 66

3.2.2 Đối với hiệp hội ngành hàng 70

3.2.3 Đối với doanh nghiệp 72

3.3 Các giải pháp cần thực hiện 75

3.3.1 Đối với cơ quan Nhà nước 75

3.3.2 Đối với hiệp hội ngành hàng 82

3.3.3 Đối với doanh nghiệp 85

KẾT LUẬN 89 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC PHỤ LỤC

1 ACWL Advisory Centre on WTO

6 GATS General Agreement on Trade

in Service

Hiệp định chung về Thương

mại Dịch vụ

7 GATT General Agreement on

Tarriffs and Trade

Hiệp định chung về Thuế quan

và Thương mại

8 MFN Most Favoured Nation Nguyên tắc Tối huệ quốc

9 NT National Treatment Nguyên tắc Đối xử quốc gia

10 S&D Special and Differential

Treatment Đối xử đặc biệt và khác biệt

11 TRIPS

Agreement on Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights

Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của

quyền SHTT

12 UAE United Arab Emirates Các tiểu vương quốc Ả Rập

thống nhất

13 VCCI Vietnam Chamber of

Commerce and Industry

Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam

14 WIPO World Intellectual Property

DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ

Danh mục bảng

1 Bảng 1.1: Tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền

SHTT tại WTO của Hoa Kỳ giai đoạn 01/1995 – 08/2017 28

2 Bảng 1.2: Tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền

SHTT tại WTO của Ấn Độ giai đoạn 01/1995 – 08/2017 29

3 Bảng 1.3: Tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền

SHTT tại WTO của Trung Quốc giai đoạn 01/1995 – 08/2017 30

4 Bảng 2.1: Tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO

5 Bảng 2.2: Tình hình giải quyết tranh chấp tại WTO liên quan đến

quyền SHTT trong giai đoạn 01/1995 – 08/2017 36

6 Bảng 2.3: Tỷ lệ % số tranh chấp có kết luận là vi phạm quy định

7

Bảng 2.4: Vai trò tham gia của các nước trong tranh chấp về

thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại WTO giai đoạn 01/1995 –

08/2017

40

8 Bảng 2.5: Tham gia tranh chấp giữa hai thành viên 43

9 Bảng 3.1: Thực trạng giải quyết tranh chấp quyền SHTT của các cơ

10 Bảng 3.2: Thống kê số liệu xử lý xâm phạm quyền sở hữu công

Danh mục biểu đồ

1

Biểu đồ 2.1: Số lượng các vụ tranh chấp về thương mại của quyền

sở hữu trí tuệ được giải quyết tại WTO giai đoạn 01/1995 –

08/2017

33

2 Biểu đồ 2.2: Các nội dung tranh chấp về thương mại của quyền sở

hữu trí tuệ tại WTO giai đoạn 01/1995 – 08/2017 38

3 Biểu đồ 2.3: Thành phần tham gia tranh chấp về thương mại của

quyền sở hữu trí tuệ tại WTO giai đoạn 01/1995 – 08/2017 41

4 Biểu đồ 2.4: Vai trò của các nước tham gia tranh chấp với tư cách

5 Biểu đồ 2.5: Vai trò của các nước tham gia tranh chấp với tư cách

6 Biểu đồ 2.6: Thời gian giải quyết tranh chấp liên quan đến thương

7 Biểu đồ 3.1: Số lượng bằng sáng chế được cấp giai đoạn 2007 –

LỜI MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Được thành lập ngày 01/01/1995, Tổ chức thương mại thế giới (WTO) là minh chứng cho sự thành công rực rỡ của quá trình phát triển thương mại và pháp lý thế giới với hệ thống đồ sộ các hiệp định, thoả thuận điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của các quốc gia thành viên Xu thế phát triển của kinh tế thế giới là dựa trên tri thức và đây cũng chính là xu thế tất yếu khách quan của xã hội loài người Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng và nhanh chóng như hiện nay, quốc gia nào đi nhanh vào nền kinh tế tri thức, quốc gia đó sẽ có lợi thế trên mọi mặt Chính vì vậy ngay từ khi mới thành lập, WTO đã chú trọng điều chỉnh lĩnh vực thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) nhằm góp phần phát triển nền kinh tế tri thức trên toàn thế giới

Thông qua Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền SHTT (TRIPS), WTO đã khẳng định tầm quan trọng của việc bảo hộ SHTT đối với hoạt động thương mại khi mà vấn đề này ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm của các quốc gia trên thế giới Tuy nhiên, các tranh chấp liên quan đến quyền SHTT cũng theo đó mà phát sinh và trở nên phổ biến Là một thành viên của WTO, Việt Nam không đứng ngoài những xu hướng đó Kể từ khi gia nhập WTO vào ngày 11/01/2007 đến nay, Việt Nam đã tham gia 3 vụ tranh chấp với tư cách nguyên đơn

và 27 vụ với tư cách là bên thứ ba và tất cả đều thuộc lĩnh vực thương mại hàng hóa Như vậy, Việt Nam vẫn chưa tham gia vào bất cứ tranh chấp nào liên quan đến quyền SHTT Tuy nhiên, khi mà tranh chấp ở lĩnh vực này có xu hướng gia tăng ở các nước đang phát triển (ĐPT) thì khả năng Việt Nam tham gia tranh chấp trong tương lai là hoàn toàn có thể

Trên thực tế, Việt Nam là quốc gia chưa đề cao vai trò của quyền SHTT nhưng với sự hội nhập sâu rộng và tích cực như hiện nay thì Việt Nam cần phải chú trọng nhiều hơn đến vấn đề này Thiết nghĩ, việc nghiên cứu thực tiễn giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT ở Việt Nam trong giai đoạn này tuy không quá cấp bách nhưng rất quan trọng vì đó sẽ là bước chuẩn bị cho Việt Nam hội nhập thành công trong tương lai Bởi nếu chúng ta đợi đến khi có tranh chấp

mới nghiên cứu, tìm hiểu cách giải quyết thì quyền và lợi ích sẽ không được bảo đảm và tổn thất có thể sẽ rất lớn

Nhận thấy việc nghiên cứu vấn đề nêu trên là cần thiết và có ý nghĩa đối với

Việt Nam, tác giả đã chọn đề tài “Giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam” để thực hiện nghiên cứu

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

2.1 Trên thế giới

Các tranh chấp trong Tổ chức thương mại thế giới luôn nhận được rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trên thế giới do tầm ảnh hưởng to lớn của WTO đối với nền kinh tế mỗi quốc gia So với thương mại hàng hóa hay dịch vụ, các vấn

đề về quyền SHTT xuất hiện muộn hơn nhưng vẫn có nhiều công trình nghiên cứu tiêu biểu

Về cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO trong lĩnh vực thương mại của

quyền SHTT, bài báo khoa học “Intellectual Property Rights and Dispute

Settlement in the World Trade Organization” (Tạp chí luật kinh tế quốc tế - Journal

of International Economics Law, ấn phẩm của đại học Cambridge năm 2004) của tác giả Wilfred J Ethier, giáo sư kinh tế đại học Pennsylvania đã đưa ra một số điểm cơ bản liên quan đến thương mại của quyền SHTT và quá trình giải quyết tranh chấp tại WTO

Về việc phân tích thực trạng giải quyết tranh chấp, gần đây nhất có sách chuyên khảo của giáo sư Matthew Kennedy, Đại học Kinh tế quốc tế Bắc Kinh, với tựa đề “WTO Dispute Settlement and the TRIPS Agreement”, xuất bản tháng 5 năm

2016 Cuốn sách đưa ra phân tích chi tiết và phê bình về thực tiễn giải quyết tranh chấp của WTO liên quan đến Hiệp định TRIPS nhằm kiểm tra cách thức mà tổ chức thương mại này giải quyết khi xảy ra tranh chấp về quyền SHTT giữa các quốc gia

và chú trọng phân tích các tiêu chuẩn tối thiểu để bảo vệ các quyền cá nhân Bên cạnh đó, ông cũng tập trung so sánh cách thức giải quyết tranh chấp về SHTT trước

và sau khi WTO được thành lập Dựa vào kinh nghiệm thực tiễn, cuốn sách này cung cấp tổng quan về các vấn đề phát sinh theo DSU, TRIPS, GATT 1994 và các

hiệp định khác của WTO về SHTT bao gồm sự giải thích về tranh chấp, các biện pháp khắc phục, kể cả việc trả đũa

Bên cạnh đó, vấn đề giải quyết tranh chấp tại WTO đối với các nước ĐPT

cũng nhận được sự quan tâm lớn Tiêu biểu là sách chuyên khảo “Self-Enforcing

Trade: Developing Countries and WTO Dispute Settlement” năm 2009 của tác giả

Chad P Bown đi tìm câu trả lời cho một số nghi vấn về tính hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO Liệu cơ chế này có làm mất đi cơ hội phát triển của các nước đang và kém phát triển hay nói cách khác các nước này phải làm gì để sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp như là một vũ khí để phát triển Ấn phẩm

“Dispute Settlement at the WTO: The Developing Country Experience”, của hai tác

giả Gregory C Shaffer và Ricardo Meléndez-Ortiz, nhà xuất bản đại học Cambridge năm 2010 là nghiên cứu toàn diện về cơ chế giải quyết tranh chấp tại WTO nhìn từ góc độ các nước ĐPT Cuốn sách này đưa ra sự đánh giá từ cơ bản đến chuyên sâu về những thách thức, kinh nghiệm và chiến lược của các nước ĐPT đến từ Châu Phi, Châu Á và Nam Mỹ trong việc sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO

2.2 Trong nước

Ở Việt Nam, vấn đề giải quyết tranh chấp tại WTO thu hút khá nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu Các tác phẩm phần lớn tập trung vào phân tích cơ chế, thực trạng giải quyết tranh chấp nói chung và nêu lên các vấn đề đối với một quốc gia ĐPT như Việt Nam

Về nội dung phân tích cơ chế giải quyết tranh chấp để nhận diện vấn đề đặt ra

cũng như tìm giải pháp cho Việt Nam có sách chuyên khảo “Giải quyết tranh chấp

trong Tổ chức Thương mại Thế giới và các vấn đề đặt ra đối với Việt Nam” của tác

giả Hoàng Ngọc Thiết (Nhà xuất bản chính trị quốc gia năm 2004) Tác phẩm đã hệ thống các nội dung cơ bản nhất về cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, đánh giá thực trạng giải quyết tranh chấp của WTO và nêu lên một số bài học kinh nghiệm

cho Việt Nam Nổi bật có sách chuyên khảo “Việt Nam với việc giải quyết tranh

chấp tại Tổ chức Thương mại Thế giới” của tác giả Nguyễn Tiến Hoàng (Nhà xuất

bản Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh năm 2013) Tác phẩm đã phân tích

những vụ tranh chấp điển hình trên cả ba lĩnh vực: thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ và thương mại của quyền SHTT, từ đó đưa ra những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Về việc phân tích và đánh giá cơ chế giải quyết tranh chấp dưới góc độ của

các nước ĐPT có sách chuyên khảo khảo “Các nước đang phát triển với cơ chế giải

quyết tranh chấp của Tổ chức thương mại thế giới” của hai tác giả Nguyễn Vĩnh

Thanh và Lê Thị Hà (Nhà xuất bản Lao động xã hội năm 2006), tập trung đánh giá

cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO đối với các nước ĐPT

Ngoài ra còn có một số công trình nghiên cứu về sự phù hợp của luật SHTT Việt Nam so với Hiệp định TRIPS/WTO như đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ

năm 2007 “So sánh hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ của Việt Nam theo Hiệp

định TRIPS – WTO” của tác giả Trần Hồng Minh Trong công trình này, tác giả

đánh giá mức độ phù hợp của hệ thống pháp luật về SHTT hiện hành của Việt Nam, đối chiếu với các tiêu chuẩn của Hiệp định TRIPS; từ đó nêu ra một số bất cập trong quá trình xây dựng và thực hiện pháp luật về quyền SHTT cũng như đề xuất một số

giải pháp hoàn thiện trong thời gian tới Luận văn “Hiệp định về các khía cạnh liên

quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS) và một số vấn đề đặt ra đối với Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế” của tác giả Trần Thị Mai

Vân năm 2009 đem đến cái nhìn tổng quan về hiệp định TRIPS và hệ thống SHTT liên quan đến thương mại trên thế giới, nêu lên một số vần đề và đề xuất thúc đẩy thực thi Hiệp định TRIPS ở Việt Nam

Bên cạnh đó còn có những bài viết tập trung phân tích cụ thể từng khía cạnh

và điều khoản của luật SHTT như “Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập và xây dựng nền kinh tế tri thức” của tác giả Trần Thanh Lâm được đăng trong Tạp chí cộng sản số tháng 9/2008 hay “Biện pháp hành chính trong thực thi quyền

sở hữu công nghiệp tại Việt Nam” của tác giả Trần Nam Long được đăng trong Tài liệu hội thảo khoa học quốc tế về sở hữu trí tuệ và thương mại năm 2016

Sau khi xem xét tình hình nghiên cứu đề tài, tác giả nhận thấy giải quyết tranh chấp tại WTO là một vấn đề rất rộng và được quan tâm trên toàn thế giới Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu về lĩnh vực SHTT ở Việt Nam còn hạn chế và

hầu như chỉ dừng lại ở mức độ nhận định những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam mà chưa có hoặc đưa ra những giải pháp với tính khả thi không cao Trong khi đó, việc nghiên cứu, dự báo và tìm ra giải pháp đối mặt với tranh chấp có thể xảy ra là vấn

đề có ý nghĩa lớn đối với Việt Nam Chính vì vậy, tác giả đã lựa chọn đề tài này để nghiên cứu trên cơ sở thừa kế các công trình có liên quan mà vẫn đảm bảo tính mới của đề tài

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Đề tài được thực hiện nhằm tìm hiểu cơ chế và thực trạng giải quyết tranh chấp về thương mại liên quan đến quyền SHTT tại WTO thông qua việc nghiên cứu

cơ chế giải quyết tranh chấp và phân tích những vụ tranh chấp điển hình về thương mại liên quan đến quyền SHTT tại tổ chức này Trên cơ sở lý luận, thực tiễn giải quyết tranh chấp và bài học kinh nghiệm rút ra từ các tranh chấp cụ thể, tác giả nhận định những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam và đề xuất giải pháp cho Nhà nước, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp Việt Nam chuẩn bị cho những tranh chấp có thể xảy ra với tư cách là thành viên WTO

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tương ứng với các mục tiêu đã đề ra, người viết xác định những nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

- Khái quát về cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, trong đó đưa ra những

nội dung cơ bản của cơ chế như khái niệm, cơ quan, nguyên tắc, quy trình, thủ tục giải quyết tranh chấp của WTO và đưa giá đánh giá về ưu, nhược điểm của cơ chế; khái quát về quyền SHTT cũng như Hiệp định TRIPS và nêu ra kinh nghiệm giải quyết tranh chấp liên quan đến Hiệp định TRIPS/WTO của một số quốc gia tiêu biểu trong lĩnh vực này như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Ấn Độ

- Phân tích tình hình giải quyết tranh chấp tại WTO giai đoạn 1995-2017 về

số lượng, nội dung, sự thi hành phán quyết và vai trò của các bên để làm cơ sở đưa

ra nhận xét về tình hình giải quyết tranh chấp và dự báo xu hướng vận động, phát triển của tranh chấp trong tương lai

- Phân tích thực trạng áp dụng cơ chế giải quyết tranh chấp ở một số quốc gia

như Hoa Kỳ, EC, Ấn Độ, Trung Quốc thông qua các vụ kiện cụ thể để nhận diện những vấn đề có thể gặp phải khi xảy ra tranh chấp và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

- Đề xuất giải pháp cho Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp Việt Nam nhằm

vận dụng hiệu quả cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO trong việc giải quyết các vấn đề đặt ra

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này chính là hoạt động giải quyết tranh chấp

về thương mại của quyền SHTT tại WTO mà cụ thể là cơ chế giải quyết tranh chấp, Hiệp định TRIPS và thực tiễn giải quyết tranh chấp trên thế giới

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Trong luận văn này, tác giả tập trung nghiên cứu cơ chế, tình

hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO thông qua các tranh chấp cụ thể, tiêu biểu của một số quốc gia trên thế giới Tranh chấp về SHTT trong thương mại bao gồm rất nhiều lĩnh vực với nội dung phức tạp Tuy nhiên, để làm rõ những vấn đề có liên quan trong lĩnh vực này đối với một quốc gia ĐPT như Việt Nam, tác giả tập trung phân tích những tranh chấp điển hình về vi phạm bản quyền, bằng sáng chế và các biện pháp bảo hộ và thực thi quyền SHTT Bên cạnh

đó, tác giả cũng nhấn mạnh những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam về hệ thống pháp luật, năng lực đảm bảo thực thi quyền SHTT, vai trò của hiệp hội ngành hàng và đặc biệt là ý thức của doanh nghiệp trong bảo hộ quyền SHTT để tìm kiếm những giải pháp phù hợp trong thời gian tới

- Về không gian: Các tranh chấp được nghiên cứu thuộc phạm vi WTO, trong

đó, tác giả lựa chọn những quốc gia có kinh nghiệm tham gia tranh chấp liên quan đến SHTT với tư cách là nguyên đơn hoặc bị đơn như Hoa Kỳ, Ấn Độ, Trung Quốc

để phân tích và rút ra bài học kinh nghiệm Đây cũng là các quốc gia nằm trong các khu vực địa lý khác nhau, với điều kiện kinh tế, xã hội khác nhau, do đó chúng ta sẽ

có được cái nhìn toàn diện về cách giải quyết và xử lý của các quốc gia, kể cả các nước phát triển và ĐPT

- Về thời gian: Đề tài nghiên cứu thực trạng giải quyết tranh chấp của WTO

liên quan đến quyền SHTT từ khi WTO đi vào hoạt động và Hiệp định TRIPS bắt đầu có hiệu lực ngày 1/1/1995 đến hết 31/08/2017 Theo số liệu của WTO, trong giai đoạn 1995 – 2001, Hiệp định TRIPS bắt đầu có hiệu lực và các tranh chấp xảy

ra nhiều với sự tham gia chủ yếu của các nước phát triển Từ năm 2002, các tranh chấp bắt đầu có sự xuất hiện nhiều hơn của các nước ĐPT, đặc biệt với tư cách nguyên đơn nhưng số vụ tranh chấp nhìn chung giảm dần Tuy nhiên đến năm 2017, các tranh chấp về lĩnh vực này có dấu hiệu tăng trở lại chính là cơ sở để tác giả chọn phân tích diễn biến giải quyết tranh chấp tại WTO về thương mại của quyền SHTT trong giai đoạn 1995-2017 Ngoài ra, đề tài cũng đưa ra dự đoán về xu hướng giải quyết tranh chấp tại WTO và khả năng tham gia của Việt Nam, nhận định vấn đề và

đề xuất giải pháp trong tương lai

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính là chủ yếu Để làm rõ các vấn đề trên, tác giả đã kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu gắn liền với lý thuyết

và thực tiễn như: thu thập, phân tích, tổng hợp, so sánh, thống kê, nghiên cứu tình huống và phỏng vấn chuyên gia

Về các phương pháp nghiên cứu lý thuyết, tác giả đã thu thập, phân tích, tổng hợp dữ liệu từ các nguồn có uy tín như: các ấn phẩm khoa học, sách chuyên khảo, báo, tạp chí, tài liệu hội thảo chuyên ngành, các công trình nghiên cứu có liên quan của những nhà khoa học và tác giả đi trước; kênh thông tin chính thức của các tổ chức WTO và các Bộ, ban ngành có liên quan tại Việt Nam Sau đó, tác giả tiến hành phân tích, tổng hợp, so sánh trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử

Về phương pháp nghiên cứu thực tiễn, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu tình huống, cụ thể là việc lựa chọn, phân tích, bình luận các vụ tranh chấp điển hình về thương mại của quyền SHTT tại WTO nhằm giúp người đọc có được cái nhìn rõ nét qua từng vụ việc tranh chấp trên thế giới để rút ra bài học kinh nghiệm Các tranh chấp được lấy từ trang web chính thức của WTO là https://www.wto.org cũng như các báo cáo của WTO về kết quả giải quyết tranh chấp

Đặc biệt, phương pháp phỏng vấn chuyên gia được sử dụng như là một phương pháp hỗ trợ quan trọng để tác giả có thể đưa ra những nhận định và giải pháp khách quan, đáng tin cậy và khả thi Trong quá trình thực hiện nghiên cứu, tác giả có cơ hội thực hiện phỏng vấn chuyên sâu với các chuyên gia trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp và thương mại liên quan đến quyền SHTT, bao gồm: TS Phạm Văn Chắt - trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam – VIAC (nội dung phỏng vấn tham khảo tại phụ lục 04) và Thẩm phán Nguyễn Công Phú – Phó chánh tòa kinh tế thành phố Hồ Chí Minh (nội dung phỏng vấn tham khảo tại phụ lục 05) Các chuyên gia vừa nêu là những người hiện đang trực tiếp phụ trách các công tác liên quan đến giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam và nghiên cứu các tranh chấp tại WTO Với trình độ chuyên môn, kinh nghiệm dồi dào, các chuyên gia

đã cung cấp cho tác giả những đánh giá, nhận định khách quan, góp phần không nhỏ để tác giả củng cố độ tin cậy của đề tài

6 Tính mới của đề tài

6.1 Về mặt lý luận

Luận văn là tài liệu tham khảo cung cấp cho người đọc những vấn đề lý luận

cơ bản về cơ chế giải quyết tranh chấp thương tại WTO Bên cạnh đó, luận văn cũng đem đến cái nhìn tổng quan về thực trạng giải quyết tranh chấp nói chung và kinh nghiệm xử lý tranh chấp thương mại của quyền SHTT tại các quốc gia có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực này nói riêng bao gồm cả những nước phát triển

và nước ĐPT

6.2 Về mặt thực tiễn

Ngoài giá trị tham khảo cho những người nghiên cứu trong lĩnh vực liên quan, luận văn còn có giá trị tham vấn cho Nhà nước ta trong việc giảm thiểu nguy cơ tranh chấp tại WTO cũng như chuẩn bị thật tốt cho trường hợp phải đối mặt với tranh chấp vào thời gian tới Trong bối cảnh vấn đề SHTT đang ngày càng được quan tâm trên toàn thế giới, đặc biệt là việc xâm phạm quyền SHTT ở Việt Nam đang ở mức đáng báo động, luận văn góp phần cung cấp các giải pháp hữu hiệu cho Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp Việt Nam trong việc đảm bảo thực thi Hiệp định TRIPS/WTO

7 Kết cấu của đề tài

Ngoài lời mở đầu, kết luận, danh mục từ viết tắt, danh mục bảng biểu và hình

vẽ, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn gồm có ba chương:

Chương 1: Tổng quan về giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở

hữu trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới

Chương 2: Tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền sở hữu

trí tuệ tại Tổ chức thương mại thế giới

Chương 3: Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam và đề xuất giải pháp thực hiện

Tác giả xin được bày tỏ lòng biết sâu sắc đến quý thầy cô trường Đại học

Ngoại thương đã tận tâm giảng dạy, truyền đạt kiến thức trong thời gian đào tạo sau

đại học Đặc biệt, tác giả xin chân thành cảm ơn TS Nguyễn Tiến Hoàng, người đã

trực tiếp hướng dẫn, tận tình giúp đỡ và đưa ra những ý kiến sâu sắc để tác giả có

thể hoàn thành đề tài nghiên cứu Bên cạnh đó, tác giả cũng vô cùng biết ơn các

thầy cô, chuyên gia đã nhiệt tình hỗ trợ tác giả thực hiện phỏng vấn sâu để tác giả

hoàn thiện luận văn Sau cùng, tác giả xin được tri ân gia đình, người thân và bạn bè

đã quan tâm, động viên và giúp đỡ tác giả vượt qua những khó khăn để có thể hoàn

thành luận văn này

Dù tác giả đã cố gắng rất nhiều trong quá trình thực hiện đề tài, nhưng do hạn

chế về nguồn lực và điều kiện nghiên cứu, đề tài không thể tránh khỏi những khiếm

khuyết Tác giả rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ quý thầy cô và bạn đọc để

đề tài được hoàn thiện hơn

Tác giả

Nguyễn Nguyên Cát Anh

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ THƯƠNG MẠI CỦA QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ TẠI TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI 1.1 Khái quát về cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO

1.1.1 Khái niệm

Tổ chức thương mại thế giới (WTO) chính thức ra đời ngày 01/01/1995 là kết quả của Vòng đàm phán Urugoay (1986-1995) với tiền thân là Hiệp định chung về thuế quan và thương mại (GATT) năm 1947 Với mục tiêu thúc đẩy tiến trình tự do hoá thương mại trên toàn cầu, WTO điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của các quốc gia thành viên thông qua hệ thống các hiệp định và thỏa thuận đồ sộ Một trong số các hiệp định đó là Thỏa thuận về các quy tắc và thủ tục điều chỉnh việc giải quyết tranh chấp, gọi tắt là DSU (Dispute Settlement Understanding) Cho đến nay, tranh chấp giữa các thành viên WTO hầu hết đều phát sinh từ việc một hoặc một số thành viên này cho rằng luật hay chính sách thương mại (thường đang được áp dụng trong thực tế) của một thành viên khác không đảm bảo thi hành một hoặc một số hiệp định có liên quan của WTO và DSU phải được áp dụng trong quá trình giải quyết tranh chấp ấy (Kiều Thị Thanh, 2015)

Cơ chế giải quyết tranh chấp trong WTO là sự kế thừa các quy định về giải quyết tranh chấp đã từng phát huy tác dụng tích cực gần 50 năm qua trong lịch sử của Hiệp định GATT Rút kinh nghiệm từ những bất cập trong cơ chế cũ, một số cải tiến căn bản về thủ tục đã được đưa vào cơ chế mới, góp phần không nhỏ trong việc nâng cao tính chất xét xử của thủ tục này cũng như tăng cường tính ràng buộc của các quyết định giải quyết tranh chấp (VCCI, 2010)

Khái niệm cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO được tác giả Hoàng Ngọc

Thiết, trường Đại học Ngoại Thương đưa ra như sau: “Cơ chế giải quyết tranh chấp

của WTO là một tổng thể thống nhất các cơ quan, các nguyên tắc giải quyết tranh chấp và các quy định của WTO về quy trình, thủ tục tiến hành giải quyết tranh chấp

và thi hành phán quyết của cơ quan giải quyết tranh chấp” Từ đó chúng ta có thể

thấy cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO gồm ba nội dung chủ yếu, đó là cơ quan giải quyết tranh chấp, nguyên tắc giải quyết tranh chấp và trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp (Hoàng Ngọc Thiết, 2004, tr.61 – 62)

1.1.2 Các cơ quan tham gia giải quyết tranh chấp của WTO

Quá trình giải quyết tranh chấp của WTO được thực hiện bởi nhiều cơ quan khác nhau, mỗi cơ quan đều có chức năng riêng biệt, độc lập trong hoạt động điều tra và thông qua quyết định Trong đó, Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm là hai

cơ quan trực tiếp tham gia vào quá trình xem xét giải quyết tranh chấp và có trách nhiệm đưa ra quyết định là cơ quan giải quyết tranh chấp (DSB)

1.1.2.1 Cơ quan giải quyết tranh chấp (DSB)

Cơ quan tham gia giải quyết tranh chấp của WTO (Dispute Settlement Body – DSB), thực chất là Đại hội đồng WTO, bao gồm đại diện của tất cả các quốc gia thành viên Đó là những đại diện chính phủ mà thường là các đại diện ngoại giao tại Geneva (trụ sở của WTO) hoặc những người đại diện thuộc Bộ Thương mại hoặc

Bộ Ngoại giao của các nước thành viên WTO Đây là cơ quan chịu trách nhiệm quản lý, áp dụng DSU và giám sát toàn bộ quá trình giải quyết tranh chấp

DSB có quyền thành lập Ban Hội thẩm, thông qua các báo cáo của Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm, giám sát việc thi hành các quyết định, khuyến nghị giải quyết tranh chấp, cho phép đình chỉ thực hiện các nghĩa vụ và nhượng bộ (trả đũa) Tuy nhiên, DSB chỉ là cơ quan thông qua quyết định chứ không trực tiếp xem xét giải quyết tranh chấp (Điều 2, DSU)

1.1.2.2 Ban Hội thẩm (Panel)

Ban Hội thẩm do DSB lập, bao gồm từ 3 – 5 thành viên, có nhiệm vụ xem xét một vấn đề cụ thể bị tranh chấp trên cơ sở các quy định WTO được quốc gia nguyên đơn viện dẫn Chức năng của Ban Hội thẩm là đánh giá khách quan các vấn đề tranh chấp thông quan việc tiến hành điều tra thực tế, để làm cơ sở pháp lý cho việc đưa

ra những khuyến nghị phù hợp hay giải pháp thỏa đáng cho cả hai bên (Điều 8, 11, DSU) Kết quả công việc của Ban Hội thẩm là một báo cáo trình DSB thông qua, giúp DSB đưa ra các khuyến nghị đối với các bên tranh chấp Trên thực tế, đây là

cơ quan trực tiếp giải quyết tranh chấp mặc dù không nắm quyền quyết định

1.1.2.3 Cơ quan Phúc thẩm (Appelate Body)

Cơ quan Phúc thẩm là một thiết chế mới trong cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, có chức năng xem xét lại báo cáo của Ban Hội thẩm (khi có yêu cầu

kháng cáo) nhằm đảm bảo tính đúng đắn của báo cáo giải quyết tranh chấp Đây là

cơ quan thường trực gồm 07 thành viên do DSB bổ nhiệm với nhiệm kỳ 04 năm (có thể được tái bổ nhiệm 1 lần) Tuy nhiên, việc xét xử Phúc thẩm trong từng vụ việc chỉ do 03 thành viên cơ quan Phúc thẩm thực hiện một cách độc lập và luân phiên (Điều 17, DSU)

Khi giải quyết vấn đề tranh chấp, Cơ quan Phúc thẩm chỉ xem xét lại các khía cạnh pháp lý và giải thích pháp luật trong Báo cáo của Ban Hội thẩm chứ không điều tra lại các yếu tố thực tiễn của tranh chấp Kết quả làm việc của Cơ quan Phúc thẩm là một báo cáo trong đó cơ quan này có thể giữ nguyên, sửa đổi hoặc quyết định ngược lại các ý kiến và kết luận trong báo cáo của Ban Hội thẩm Báo cáo của

Cơ quan Phúc thẩm được thông qua tại DSB và được các bên chấp nhận vô điều kiện trừ khi DSB quyết định trên cơ sở đồng thuận không thông qua

1.1.3 Nguyên tắc giải quyết tranh chấp tại WTO

Với tư cách là cơ quan trực thuộc WTO, DSB trước hết phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản như không phân biệt đối xử, cạnh tranh bình đẳng, tự do hóa thương mại bằng đàm phán, dễ dự đoán, khuyến khích phát triển và cải cách kinh tế Trong tranh chấp, WTO còn phải tuân thủ các nguyên tắc cụ thể sau:

tranh chấp

Theo đó, các nước thành viên tranh chấp dù là nước lớn hay nhỏ, phát triển, ĐPT hay kém phát triển đều nhận được đối xử như nhau trong giải quyết tranh chấp Đây cũng là nguyên tắc chi phối hoạt động của các cơ quan giải quyết tranh chấp, mỗi thành viên Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm đều bình đẳng trong việc đưa ra ý kiến, quan điểm về các vấn đề của giải quyết tranh chấp

Theo quy định của DSU, toàn bộ quá trình giải quyết tranh chấp của WTO đều được bảo mật, từ các cuộc tham vấn (Điều 4.6), quá trình làm việc của Ban Hội thẩm cho đến khi ra báo cáo (Điều 14.1 và 18.2) cho đến quá trình tố tụng của Cơ quan Phúc thẩm (Điều 17.1) Cụ thể, các cuộc tham vấn được tiến hành bí mật và nội dung tham vấn giữa các nước tranh chấp không được thông báo cho các nước

thành viên khác được biết Các cuộc họp của Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm

là không công khai, các bên tranh chấp chỉ tham gia khi được yêu cầu Nguyên tắc này nhằm hạn chế các áp lực có thể ảnh hưởng đến quá trình đưa ra phán quyết

Các quyết định của DSB được thông qua theo nguyên tắc đồng thuận phủ quyết, được quy định tại Điều 6.1, 16.4, 17.14 cuả DSU Theo đó một quyết định chỉ không được thông qua khi tất cả thành viên DSB bỏ phiếu không thông qua Điều này đồng nghĩa với việc các quyết định của DSB hầu như được thông qua tự động vì khó có thể xảy ra trường hợp một quyết định bị bỏ phiếu phản đối bởi tất cả các thành viên DSB

Đây chính là một điểm tiến bộ lớn so với cơ chế giải quyết tranh chấp theo Hiệp định GATT nhằm tăng hiệu quả và tránh sự trì trệ trong giải quyết tranh chấp (Hoàng Ngọc Thiết, 2002, tr.15)

- Nguyên tắc đối xử ưu đãi (Special and differential treatment -S&D) đối với các thành viên đang và kém phát triển

DSU luôn dành sự ưu đãi lớn hơn trong giải quyết tranh chấp cho các thành viên đang và kém phát triển từ quá trình tham vấn (Điều 4.10) đến quá trình thành lập Ban Hội thẩm (Điều 8.10; 12.10) và quá trình thực thi phán quyết (Điều 21.10) Nhìn chung, các nước này sẽ được hỗ trợ về mặt pháp lý, có thể kéo dài một số thời hạn trong quá trình giải quyết tranh chấp, cũng như quyền lợi và tình hình kinh tế của các nước sẽ được chú ý tới trong các giai đoạn của quá trình giải quyết tranh chấp Nguyên tắc này được áp dụng nhằm thúc đẩy sự tham gia của các nước thành viên chưa phát triển vào quá trình giải quyết tranh chấp cũng như giúp cho thương mại quốc tế ngày càng công bằng hơn

1.1.4 Quy trình, thủ tục

Thủ tục giải quyết tranh chấp theo cơ chế của WTO được quy định cụ thể trong thoả thuận DSU, bao gồm bốn giai đoạn cơ bản: Tham vấn, Hội thẩm, Phúc thẩm và thi hành phán quyết Nghiên cứu quy trình và thủ tục giải quyết tranh chấp của WTO có thể nhận thấy WTO đã kế thừa nhiều quy định trong quy trình của GATT về thủ tục tham vấn và thành lập Ban Hội thẩm

Rà soát giữa kỳ và gửi báo cáo sơ bộ cho các

bên để bình luận (Điều 15)

DSB thông qua báo cáo của Ban Hội thẩm Cơ quan Phúc thẩm bao gồm bất kỳ thay đổi nào trong báo cáo Ban Hội thẩm từ giai đoạn Phúc thẩm (Điều 16.1, 16.2 và Điều 17.4)

Thực thi Bên thua kiện thực hiện phán quyết trong khoảng thời gian hợp lý (Điều 22.2)

Nếu không thực thi phán quyết, Các bên đàm phán về vấn đề bồi thường (Điều 22.2)

Trả đũa Nếu không có thỏa thuận bồi thường, DSB cho phép trả đũa đối với bên vi phạm (Điều 22)

Thành lập Ban Hội thẩm (Điều 6)

Ban Hội thẩm làm việc hai cuộc họp với bên

tranh chấp (Điều 12)

30 ngày đưa ra báo cáo của Cơ quan Phúc thẩm

Trong suốt giai đoạn này đều có thể sử dụng môi giới, trung gian hay hòa giải (Điều 5)

Có thể yêu cầu trọng tài phán

xử về mức độ đình chỉ nhượng

bộ (mức độ trả đũa) theo Điều 22.6 và 22.7

60 ngày

60 ngày kể từ khi công bố

báo cáo (trừ khi kháng cáo)

9 tháng từ khi thành lập

Ban hội thẩm

0-20 ngày (+10 ngày nếu

Tổng Giám Đốc được yêu

cầu chọn Ban hội thẩm)

Khoảng thời gian hợp lý

được quyết định bởi đề

xuất của thành viên,

đồng ý của DSB hoặc các

bên tranh chấp hoặc do

trọng tài (thông thường

Hình 1.1 Quy trình giải quyết tranh chấp của WTO

(Nguồn: Nguyễn Tiến Hoàng, 2013, tr.40)

1.1.4.1 Giai đoạn tham vấn, hòa giải (Consultation)

Bên có khiếu nại trước hết phải đưa ra yêu cầu tham vấn bên kia (Điều 4 DSU) Việc tham vấn được tiến hành bí mật (không công khai) và không gây thiệt hại cho các quyền tiếp theo của các bên Bên được tham vấn phải trả lời trong thời hạn 10 ngày và phải tiến hành tham vấn trong vòng 30 ngày kể từ khi nhận được yêu cầu (trường hợp khẩn cấp – ví dụ hàng hoá liên quan có nguy cơ hư hỏng, các thời hạn này lần lượt là 10 ngày và 20 ngày) Bên được tham vấn có nghĩa vụ "đảm bảo việc xem xét một cách cảm thông và tạo cơ hội thoả đáng" cho bên yêu cầu tham vấn

Ngoài ra, nhằm khuyến khích các bên giải quyết tranh chấp nhanh chóng, hiệu quả, DSU cho phép sử dụng môi giới, trung gian, hoà giải (Good Office, Mediation, Consultation) vào bất cứ thời điểm nào của quá trình tố tụng Các hình thức này được tiến hành trên cơ sở tự nguyện, bí mật giữa các bên tại bất kỳ thời điểm nào sau khi phát sinh tranh chấp (ngay cả khi Ban Hội thẩm đã được thành lập và đã tiến hành hoạt động) Tương tự như vậy, các thủ tục này cũng có thể chấm dứt vào bất

kỳ lúc nào

1.1.4.2 Giai đoạn Hội thẩm

- Thành lập Ban Hội thẩm (Panel Establishment)

Yêu cầu thành lập Ban Hội thẩm phải được lập thành văn bản sau khi bên được tham vấn từ chối tham vấn hoặc tham vấn không đạt kết quả trong vòng 60 ngày kể từ khi có yêu cầu tham vấn (Điều 6 DSU) Tuy nhiên, như trên đã đề cập, yêu cầu thành lập Ban Hội thẩm có thể đưa ra trước thời hạn này nếu các bên tranh chấp đều thống nhất rằng các thủ tục tham vấn, hoà giải không dẫn đến kết quả gì Văn bản yêu cầu thành lập Ban Hội thẩm phải nêu rõ quá trình tham vấn, xác định chính xác biện pháp thương mại bị khiếu kiện và tóm tắt các căn cứ pháp lý cho khiếu kiện Yêu cầu này được gửi tới DSB để cơ quan này ra quyết định thành lập Ban Hội thẩm

Nếu các bên không thống nhất về thành viên Ban Hội thẩm thì trong vòng 20 ngày kể từ khi có quyết định thành lập, Tổng giám đốc WTO sẽ chỉ định thành viên trong số các quan chức chính phủ hoặc các chuyên gia có uy tín trong lĩnh vực luật,

chính sách thương mại quốc tế Trong trường hợp có nhiều nước cùng yêu cầu thành lập Ban Hội thẩm để xem xét cùng một vấn đề (ví dụ: một biện pháp thương mại của một quốc gia thành viên bị nhiều quốc gia khác phản đối) thì DSB có thể xem xét thành lập một Ban Hội thẩm duy nhất Nếu vẫn phải thành lập các Ban Hội thẩm riêng trong trường hợp này thì các Ban Hội thẩm này có thể có chung các thành viên và thời gian biểu sẽ được xác định một cách hài hoà để các thành viên này hoạt động một cách hiệu quả nhất

- Hoạt động của Ban Hội thẩm (Panel Procedures)

Ban Hội thẩm có chức năng xem xét vấn đề tranh chấp trên cơ sở các quy định trong các Hiệp định của WTO mà bên nguyên đơn viện dẫn như là căn cứ cho đơn kiện của mình để giúp DSB đưa ra khuyến nghị/quyết nghị thích hợp cho các bên tranh chấp

Thủ tục hoạt động của Ban Hội thẩm được quy định tại Điều 12 DSU Sau khi tham khảo ý kiến của các bên liên quan, Ban Hội thẩm sẽ ấn định một thời gian biểu

cụ thể cho phiên xét xử đầu tiên (các bên trình bày các văn bản giải trình tình tiết vụ việc và các lập luận liên quan), phiên xét xử thứ hai (đại diện và luật sư của các bên lần lượt trình bày ý kiến và trả lời các câu hỏi của Ban Hội thẩm – Oral hearings) Sau phiên xét xử thứ hai, Ban Hội thẩm soạn thảo và gửi cho các bên phần tóm tắt nội dung tranh chấp của báo cáo để họ cho ý kiến trong một thời hạn nhất định Trên cơ sở các ý kiến này, Ban Hội thẩm đưa ra báo cáo tạm thời (mô tả vụ việc, các lập luận, kết luận của Ban Hội thẩm) và các bên sẽ cho ý kiến về báo cáo này Nếu có yêu cầu, Ban Hội thẩm có thể tổ chức thêm một phiên họp bổ sung để xem xét lại tổng thể các vấn đề liên quan Sau đó Ban Hội thẩm soạn thảo báo cáo chính thức để gửi đến tất cả các thành viên WTO và chuyển cho DSB thông qua

1.1.4.3 Giai đoạn kháng cáo, Phúc thẩm (Appelate Review)

Các bên tranh chấp có thể kháng cáo các vấn đề pháp lý trong báo cáo của Ban Hội thẩm (yêu cầu Phúc thẩm) trên cơ sở yêu cầu chính thức bằng văn bản Sau khi nhận được kháng cáo trong vòng 20 ngày kể từ khi Ban Hội thẩm chuyển báo cáo tới thành viên WTO xem xét, DSB sẽ chỉ định 03 thành viên trong Cơ quan Phúc thẩm xét xử vụ việc

Trong quá trình làm việc của Cơ quan Phúc thẩm, các bên tranh chấp và các bên thứ ba có quyền đệ trình ý kiến bằng văn bản hoặc trình bày miệng tại phiên họp của cơ quan này Hoạt động của Cơ quan Phúc thẩm được giữ bí mật Việc xem xét và đưa ra báo cáo phải được thực hiện với sự tham gia của các bên tranh chấp

Cơ quan Phúc thẩm ra báo cáo trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày kháng cáo (trường hợp có yêu cầu gia hạn thì có thể kéo dài thêm 30 ngày nữa nhưng phải thông báo lý do cho DSB biết) Báo cáo này có thể giữ nguyên, sửa đổi hoặc loại bỏ các vấn đề và kết luận pháp lý của Ban Hội thẩm Các bên không có quyền phản đối báo cáo này DSB thông qua báo cáo của Cơ quan Phúc thẩm trong thời hạn 30 ngày kể từ khi báo cáo được chuyển đến tất cả các thành viên trừ khi DSB đồng thuận phủ quyết

1.1.4.4 Giai đoạn thi hành phán quyết và khuyến nghị các giải pháp (Recommended Remedies)

Khi báo cáo được thông qua xác định một biện pháp của một bên là vi phạm quy định của WTO, cơ quan ra báo cáo phải đưa ra khuyến nghị nhằm buộc bên có biện pháp vi phạm phải tuân thủ quy định của WTO (yêu cầu bị đơn rút lại hoặc sửa đổi biện pháp liên quan) và có thể đưa ra các gợi ý nhưng không bắt buộc về cách thức thực hiện khuyến nghị đó

Trường hợp khiếu kiện không vi phạm, bên thua kiện không phải rút lại biện pháp liên quan nhưng báo cáo có thể khuyến nghị bên thua thực hiện các dàn xếp nhất định để thoả mãn các bên liên quan (Báo cáo có thể đưa ra những gợi ý về biện pháp dàn xếp thoả đáng, ví dụ: bồi thường)

- Thi hành (Implementation)

Bên thua kiện phải thông báo ý định về việc thi hành khuyến nghị tại buổi họp của DSB triệu tập trong vòng 30 ngày kể từ ngày thông qua báo cáo Nếu không thực hiện được ngay, bên thua kiện có thể được gia hạn thực hiện trong một khoảng thời gian hợp lý do DSB quyết định trên cơ sở đề nghị của các bên hoặc do các bên tranh chấp thỏa thuận trong thời hạn 45 ngày kể từ ngày thông qua khuyến nghị hoặc theo phán quyết trọng tài tiến hành trong vòng 90 ngày kể từ ngày thông qua

khuyến nghị DSB cũng là cơ quan giám sát việc thực thi khuyến nghị của các bên liên quan

- Bồi thường và trả đũa (Compensation and Retaliation)

Bồi thường và trả đũa là các biện pháp giải quyết tạm thời được sử dụng nhằm đảm bảo lợi ích của bên thắng trong thời gian bên thua không thể thực hiện được khuyến nghị của DSB và do đó được sử dụng trong khi chờ đợi bên thua thực hiện khuyến nghị Các biện pháp này không làm chấm dứt nghĩa vụ thực hiện khuyến nghị của bên vi phạm

Cụ thể, nếu bên thua tạm thời không thể thực hiện được khuyến nghị của DSB, các bên tranh chấp có thể thỏa thuận về khoản bồi thường Việc bồi thường được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện và phù hợp với hiệp định có liên quan

Nếu các bên không đạt được thỏa thuận về việc bồi thường trong vòng 20 ngày kể từ khi hết hạn thực hiện khuyến nghị, bên thắng kiện có thể yêu cầu DSB cho phép áp dụng các biện pháp trả đũa song song (parralel retaliation) hoặc trả đũa chéo (cross – retaliation) Mức độ và thời hạn trả đũa do DSB quyết định theo đúng thủ tục quy định cho vấn đề này trong DSU

Trả đũa song song thực chất là việc bên thắng tạm hoãn thi hành những nhượng bộ và nghĩa vụ khác trong cùng lĩnh vực mà quyền lợi của họ bị thiệt hại Trả đũa chéo là hình thức trả đũa khác lĩnh vực bị thiệt hại trong trường hợp việc trả đũa song song không thể thực hiện được (có thể trả đũa chéo lĩnh vực khác lĩnh vực nhưng trong cùng phạm vi điều chỉnh của một hiệp định; hoặc trả đũa chéo hiệp định – trả đũa trong một lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh của một hiệp định khác nếu việc trả đũa song song và trả đũa chéo lĩnh vực đều không thể thực hiện được)

1.1.5 Đánh giá cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO

1.1.5.1 Ưu điểm

Cơ chế giải quyết tranh chấp trong WTO như đã trình bày ở trên có một số ưu điểm lớn so với các phương thức giải quyết tranh chấp trong luật quốc tế và có nhiều điểm tiến bộ hơn trong tương quan với thủ tục giải quyết tranh chấp trong GATT, tiền thân của WTO

Thứ nhất, việc giải quyết tranh chấp được tiến hành một cách thận trọng

thông qua hai cơ quan trung lập là Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc Đây là lần đầu tiên trong cơ chế tài phán giải quyết tranh chấp quốc tế xuất hiện Cơ quan Phúc thẩm với nhiệm vụ xem xét các lập luận pháp lý của Ban Hội thẩm khi có kháng cáo nhằm đảm bảo tính chính xác của kết quả giải quyết tranh chấp cũng như quyền lợi của các bên tham gia tranh chấp

Thứ hai, cơ chế này được tiến hành theo một quy trình chặt chẽ với các thời

hạn xác định Điều này cho phép các tranh chấp được giải quyết nhanh chóng, kịp thời, đảm bảo ý nghĩa của các biện pháp giải quyết đưa ra đối với các bên, đặc biệt

là bên thắng kiện (bởi vì cơ hội thương mại có thể không còn ý nghĩa nếu biện pháp giải quyết được đưa ra quá muộn)

Thứ ba, cơ chế thông qua tự động (đồng thuận phủ quyết) của DSB cho phép

các báo cáo được thông qua dễ dàng hơn Cơ chế này có tác dụng hạn chế những áp lực có thể tạo ra trong quá trình thông qua quyết định bởi các nước có tiềm lực kinh

tế mạnh trong trường hợp các nước này là bên vi phạm các quy định

Thứ tư, cơ chế của WTO cho phép đưa ra giải pháp cuối cùng trong tranh

chấp, bảo đảm quyền lợi của bên bị vi phạm Cụ thể nếu báo cáo của Ban Hội bị kháng cáo, Cơ quan Phúc sẽ xem xét việc áp dụng luật và một khi đã được thông qua, quyết định của Cơ quan phúc thẩm sẽ có giá trị chung thẩm

Thứ năm, các phán quyết và khuyến nghị của DSB được đảm bảo thực thi

nghiêm túc Việc tuân thủ các phán quyết của DSB là bắt buộc đối với bên thua kiện Nếu bên thua kiện không thể thực thi phán quyết trong một thời gian hợp lý thì bên thắng kiện có thể áp dụng các biện pháp bồi thường và trả đũa

Thứ sáu, DSU có nhiều quy định về thủ tục dành riêng cho các nước ĐPT

hoặc kém phát triển tạo điều kiện thuận lợi cho các nước này khi tham gia giải quyết tranh chấp nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình

1.1.5.2 Nhược điểm

Thứ nhất, phương thức đồng thuận phủ quyết đồng nghĩa với việc hầu như

các báo cáo (của Ban Hội thẩm hoặc của Cơ quan Phúc thẩm) đều được thông qua tại DSB Điều này dẫn đến tình trạng các báo cáo khuyến nghị được thông qua dễ

dàng hơn đồng nghĩa với việc các Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm trên thực tế

đã được trao một quyền lực quá lớn, các kết luận và khuyến nghị của họ gần như không thể bị bác bỏ (Lý Vân Anh, 2005)

Thứ hai, về nguyên tắc, nếu bên vi phạm không tự nguyện thực hiện các

khuyến nghị của DSB thì bên kia có thể yêu cầu DSB cho phép thực hiện các biện pháp trả đũa Tuy nhiên, biện pháp trả đũa có thể không có ý nghĩa hoặc ít có hiệu quả nếu nước trả đũa là nước ĐPT

Thứ ba, nhiều quy định được xem là “ưu tiên” cho các nước ĐPT trong cơ chế

giải quyết tranh chấp của WTO có ý nghĩa rất mờ nhạt trên thực tế: có quy định chỉ mang tính tuyên bố hơn là quy định thực tế (ví dụ quy định về nghĩa vụ của các bên tranh chấp “đặc biệt lưu ý” đến quyền lợi của các nước ĐPT: nội hàm của khái niệm

“đặc biệt lưu ý” không được quy định rõ cũng không được xác định rõ trong các báo cáo của Ban Hội thẩm hay của Cơ quan Phúc thẩm); có quy định trên thực tế rất

ít hiệu quả (ví dụ trách nhiệm trợ giúp pháp lý của Ban Thư ký WTO trên thực tế do một số ít cá nhân thực hiện, không thể đáp ứng đủ nhu cầu to lớn về trợ giúp pháp

lý của các nước ĐPT là thành viên WTO)

Thứ tư, cơ chế giải quyết tranh chấp trong WTO có xu hướng thiên về các yếu

tố kỹ thuật, pháp lý đòi hỏi các bên tham gia phải có một đội ngũ chuyên gia kinh

tế, pháp lý giàu kinh nghiệm Đối với các nước ĐPT, đây thực sự là một thách thức không nhỏ Kinh nghiệm cho thấy các nước ĐPT khi tham gia tố tụng giải quyết tranh chấp thương mại trong khuôn khổ WTO đều phải thuê các luật sư, chuyên gia

tư vấn pháp lý và chuyên môn của nước ngoài với những mức chi phí mà không phải nước nào cũng có khả năng chi trả

Mặc dù có các nhược điểm như trên, sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp trong WTO hiện nay vẫn là cách thức có hiệu quả nhất để các quốc gia thành viên giải quyết tranh chấp thương mại trong khuôn khổ tổ chức này, đảm bảo các quyền lợi pháp lý và kinh tế của mình Là thành viên của WTO, Việt Nam đã và sẽ tiếp tục

sử dụng cơ chế này để bảo vệ các quyền lợi của mình Vì vậy, việc nghiên cứu các thủ tục giải quyết tranh chấp trong WTO và các án lệ của tổ chức này là điều cần thiết đối với chúng ta ngay từ thời điểm này

1.2 Khái quát về quyền sở hữu trí tuệ

1.2.1 Khái niệm

Tài sản trí tuệ là yếu tố cơ bản hình thành quyền SHTT Theo nghĩa thông dụng, tài sản trí tuệ được hiểu là tất cả các sản phẩm của hoạt động trí tuệ: các ý tưởng, các tác phẩm sáng tạo văn học/nghệ thuật, các công trình khoa học, các sáng chế,… Tài sản trí tuệ là một dạng tài sản vô hình Ngoài các đặc tính chung như các dạng tài sản vô hình khác, các tài sản trí tuệ lại có các đặc tính riêng, đó là tính sáng tạo và đổi mới (Phạm Đình Chướng, 2013)

Theo tổ chức SHTT thế giới WIPO, tài sản trí tuệ (Intellectual property) đề cập đến sự sáng tạo của trí tuệ như sáng chế, tác phẩm văn học, nghệ thuật, biểu tượng, tên và hình ảnh được sử dụng trong thương mại Quyền SHTT cũng giống như tất cả các quyền sở hữu khác, cho phép chủ sở hữu bằng sáng chế, nhãn hiệu thương mại, bản quyền được hưởng lợi từ chính sản phẩm trí tuệ mà mình tạo ra (WIPO, 2004, tr.2)

WIPO là một trong những cơ quan chuyên môn của Liên Hiệp Quốc, được thành lập vào năm 1967 với mục tiêu chính là đẩy mạnh sự sáng tạo của nhân loại

và bảo vệ quyền SHTT trên toàn thế giới (WIPO, 1967, tr.2) Tầm quan trọng của SHTT lần đầu tiên được công nhận trong Công ước Paris về bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp năm 1883 và Công ước Berne về bảo hộ văn học và tác phẩm nghệ thuật năm 1886 (WIPO, 2004, tr.3) Sự tiến bộ của nhân loại đi đôi với nhận thức về việc bảo vệ quyền con người Do đó, bảo vệ quyền SHTT cũng là bảo vệ một tài sản quan trọng góp phần to lớn cho sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội

Ở Việt Nam, các vấn đề liên quan đến quyền SHTT được quy định trong Luật SHTT được Quốc hội Việt Nam thông qua năm 2005, có hiệu lực từ ngày 01/07/2006 và sửa đổi, bổ sung năm 2009 nhằm tạo dựng hành lang pháp lý khuyến khích hoạt động sáng tạo có giá trị của công dân (Trần Thanh Lâm, 2010) Khái niệm quyền SHTT được quy định tại Khoản 1, Điều 4 như sau: “Quyền SHTT là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tài sản trí tuệ, bao gồm quyền tác giả và quyền liên quan đến quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng”

1.2.2 Phân loại

1.2.2.1 Theo WIPO

Tài sản trí tuệ được chia thành hai loại:

- Sở hữu công nghiệp bao gồm: bằng độc quyền sáng chế, nhãn hiệu thương

mại, kiểu dáng công nghiệp và chỉ dẫn địa lý

- Bản quyền bao gồm: tác phẩm văn học (tiểu thuyết, thơ, kịch), phim ảnh,

âm nhạc, tác phẩm nghệ thuật (bản vẽ, tranh vẽ, hình ảnh, tác phẩm điêu khắc, thiết

kế kiến trúc) Các quyền liên quan đến bản quyền bao gồm các hoạt động của nghệ

sĩ trong buổi biểu diễn của họ, bản thu âm của nhà sản xuất, chương trình truyền hình của phát thanh viên

Các đối tượng này có thể được hiểu một cách khái quát như sau:

- Bằng sáng chế: là một chứng nhận được cấp độc quyền cho một sáng chế,

là một sản phẩm hoặc quy trình cung cấp một cách nhìn nhận chung về cách làm điều gì đó hoặc giải pháp kỹ thuật mới cho vấn đề Để có được một bằng sáng chế, thông tin kỹ thuật về sáng chế phải được đăng ký và công bố công khai

- Nhãn hiệu thương mại: là bất kỳ một dấu hiệu hoặc tổ hợp các dấu hiệu

nào, có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp với hàng hóa hoặc dịch vụ của các doanh nghiệp khác

- Kiểu dáng công nghiệp: Về mặt pháp lý, kiểu dáng công nghiệp tạo thành

phương diện trang trí hoặc thẩm mỹ của một sản phẩm Nó bao gồm các cấu trúc ba chiều như hình dạng hoặc cấu trúc hai chiều như đường nét và màu sắc của sản phẩm

- Chỉ dẫn địa lý (GI): là dấu hiệu sử dụng cho các sản phẩm có nguồn gốc địa

lý cụ thể và có phẩm chất hoặc danh tiếng từ nguồn gốc đó Để được coi là chỉ dẫn địa lý, một sản phẩm phải có dấu hiệu để xác định nguồn gốc; chất lượng, đặc điểm hoặc danh tiếng của sản phẩm phải do nơi xuất xứ quyết định

- Bản quyền (hoặc quyền của tác giả): là một thuật ngữ pháp lý được sử dụng

để mô tả các quyền mà người sáng tạo có đối với các tác phẩm văn học và nghệ thuật của họ Các tác phẩm được bảo vệ bởi bản quyền bao gồm sách, âm nhạc, tranh vẽ, điêu khắc và phim ảnh, các chương trình máy tính, cơ sở dữ liệu, quảng cáo, bản đồ và bản vẽ kỹ thuật

1.2.2.2 Theo Luật SHTT Việt Nam 2005

Theo Điều 3, Luật SHTT 2005, có ba nhóm đối tượng được bảo hộ như sau:

- Đối tượng quyền tác giả bao gồm tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học;

đối tượng quyền liên quan đến quyền tác giả bao gồm cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hoá

- Đối tượng quyền sở hữu công nghiệp bao gồm sáng chế, kiểu dáng công

nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, bí mật kinh doanh, nhãn hiệu, tên thương mại và chỉ dẫn địa lý

- Đối tượng quyền đối với giống cây trồng là giống cây trồng và vật liệu

nhân giống

Các đối tượng này lần lượt được giải thích theo điều 4, Luật SHTT 2005 như sau:

- Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng

tạo ra hoặc sở hữu

- Quyền liên quan đến quyền tác giả (sau đây gọi là quyền liên quan) là

quyền của tổ chức, cá nhân đối với cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa

- Quyền sở hữu công nghiệp là quyền của tổ chức, cá nhân đối với sáng chế,

kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu và quyền chống cạnh tranh không lành mạnh

- Quyền đối với giống cây trồng là quyền của tổ chức, cá nhân đối với giống

cây trồng mới do mình chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển hoặc được hưởng quyền sở hữu

1.2.3 Khái quát về Hiệp định TRIPS

1.2.3.1 Lịch sử hình thành

Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền SHTT – TRIPS là một trong các hiệp định cơ bản của WTO, là Điều ước đa phương về thương mại trong lĩnh vực SHTT được đàm phán vào cuối vòng đàm phán Uruguay của Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) vào năm 1994 và có hiệu lực từ ngày 01/01/1995 (WTO, 2017a)

Hiệp định TRIPS được xây dựng dựa trên các điều ước quốc tế hiện hành về SHTT như Công ước Paris 1967, Công ước Berne 1971, Công ước Roma 1981 và Hiệp định Washington 1989 Hiệp định là một trong những trụ cột quan trọng nhất của WTO và bảo hộ SHTT trở thành một phần không thể tách rời trong hệ thống thương mại đa phương của WTO (Nguyễn Như Quỳnh, 2013)

1.2.3.2 Nguyên tắc của Hiệp định TRIPS

Tương tự như các thoả thuận khác thuộc WTO như GATT và GATS, Hiệp định TRIPS được thiết lập dựa trên ba nguyên tắc Đó là nguyên tắc đối xử quốc gia, nguyên tắc đối xử tối huệ quốc và nguyên tắc minh bạch

- Nguyên tắc đối xử quốc gia

Điều 3, Hiệp định TRIPS quy định mỗi thành viên phải cam kết dành cho công dân của các nước thành viên khác sự đối xử “không kém thiện chí hơn” so với sự đối xử của thành viên đó đối với công dân của mình trong việc bảo hộ SHTT Trong

đó có lưu ý tới các ngoại lệ đã được quy định tương ứng trong Công ước Paris (1967), Công ước Berne (1971), Công ước Rome và Hiệp ước về SHTT đối với mạch tích hợp Đối với những người biểu diễn, người sản xuất bản ghi âm và các tổ chức phát thanh truyền hình, nghĩa vụ này chỉ áp dụng với các quyền được quy định theo Hiệp định này

- Nguyên tắc đối xử tối huệ quốc

Theo Điều 4, Hiệp định GATS, đối với việc bảo hộ SHTT, bất kỳ một sự ưu tiên, chiếu cố, đặc quyền hoặc sự miễn trừ nào được một thành viên dành cho công dân của bất kỳ nước nào khác cũng phải được lập tức và vô điều kiện dành cho công dân của tất cả các nước thành viên khác Điều khoản này được miễn trừ với bất kỳ

sự đãi ngộ nào mà một thành viên dành cho nước khác:

a) trên cơ sở các Điều ước quốc tế về việc hỗ trợ trong tố tụng hoặc thực thi luật theo nghĩa tổng quát chứ không giới hạn riêng biệt về bảo hộ SHTT;

b) phù hợp với các quy định của Công ước Berne (1971) hoặc Công ước Rome, theo đó sự đãi ngộ không phải là đãi ngộ quốc gia mà là sự đãi ngộ áp dụng tại một nước khác;

c) dựa trên sự tôn trọng đối với các quyền của những người biểu diễn, người sản xuất bản ghi âm và các tổ chức phát thanh truyền hình không phải do Hiệp định này quy định;

d) trên cơ sở các thoả ước quốc tế liên quan đến việc bảo hộ SHTT đã có hiệu lực trước khi Hiệp định WTO có hiệu lực, với điều kiện là các thoả ước đó được thông báo cho Hội đồng TRIPS và không tạo nên sự phân biệt đối xử tuỳ tiện hoặc bất hợp lý đối với công dân của các thành viên khác

1.2.3.3 Quyền SHTT được quy định trong Hiệp định TRIPS

Quyền SHTT là quyền của con người đối với những ý tưởng sáng tạo Chủ sở hữu sẽ được trao một quyền độc quyền sử dụng sáng tạo của mình trong một khoảng thời gian nhất định

Quyền sở hữu trí tuệ thường được chia thành hai nhóm chính:

Thứ nhất là bản quyền và các quyền liên quan đến bản quyền

- Quyền của tác giả tác phẩm văn học và nghệ thuật (như sách và các tác

phẩm khác, tác phẩm âm nhạc, tranh, điêu khắc, chương trình máy tính và phim ảnh) được bảo vệ bản quyền trong khoảng thời gian tối thiểu là 50 năm sau khi tác giả chết

- Bên cạnh đó, là quyền của người biểu diễn cũng được bảo vệ thông qua bản

quyền và các quyền liên quan (ví dụ: diễn viên, ca sĩ và nhạc sĩ), nhà sản xuất bản ghi âm (bản ghi âm) và các tổ chức phát sóng Mục đích chính của xã hội trong việc bảo vệ bản quyền và các quyền liên quan là khuyến khích và công nhận một cách xứng đáng cho công việc sáng tạo

Thứ hai là quyền sở hữu công nghiệp

Sở hữu công nghiệp có thể được chia thành hai nhóm chính:

- Nhóm thứ nhất được xác định là sự bảo vệ các dấu hiệu đặc trưng gồm nhãn

hiệu thương mại (phân biệt hàng hoá hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp với các doanh nghiệp khác) và chỉ dẫn địa lý (xác định hàng hoá có nguồn gốc từ nơi mà những đặc tính của nó về cơ bản là do nguồn gốc địa lý của quy định) Việc bảo vệ các dấu hiệu phân biệt như vậy nhằm kích thích và bảo đảm cạnh tranh công bằng

để bảo vệ người tiêu dùng bằng cách cho phép họ đưa ra các lựa chọn hợp lý giữa

các hàng hoá và dịch vụ khác nhau Việc bảo vệ có thể kéo dài vô thời hạn nếu các dấu hiệu nói trên vẫn còn mang tính đặc trưng

- Nhóm còn lại của quyền sở hữu công nghiệp được bảo vệ chủ yếu để kích

thích sự đổi mới, thiết kế và tạo ra công nghệ bao gồm: phát minh (được bảo vệ bằng sáng chế), kiểu dáng công nghiệp và bí mật thương mại Mục đích xã hội là bảo vệ kết quả đầu tư phát triển công nghệ mới, tạo động lực và phương tiện cho hoạt động nghiên cứu và phát triển Một chức năng của cơ chế SHTT là tạo thuận lợi cho việc chuyển giao công nghệ dưới hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài, liên doanh và cấp giấy phép Thời gian bảo hộ thông thường là một thời hạn hữu hạn (thường là 20 năm đối với bằng sáng chế)

1.2.3.4 Cơ chế giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT theo Hiệp định TRIPS

Hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO là một nhân tố trung tâm trong việc tạo ra sự an toàn và khả năng dự đoán trước cho hệ thống thương mại đa phương Các thành viên thừa nhận rằng hệ thống này ra đời nhằm bảo toàn các quyền và nghĩa vụ của các thành viên theo các hiệp định có liên quan và nhằm làm rõ những điều khoản hiện hành của những hiệp định đó trên cơ sở phù hợp với các quy tắc tập quán giải thích công pháp quốc tế (Điều 3.2, DSU) Do đó, giải quyết các tranh chấp về thương mại của quyền SHTT theo Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO

là một trong những nội dung quan trọng nhất của Hiệp định TRIPS

Cũng như các tranh chấp trong lĩnh vực thương mại hàng hóa hay dịch vụ theo khuôn khổ các hiệp định của WTO, những tranh chấp về thương mại của quyền SHTT phát sinh theo các quy định của Hiệp định TRIPS sẽ được giải quyết theo thủ tục giải quyết tranh chấp của WTO Điều đó có nghĩa là các nguyên tắc của WTO được quy định trong GATT cũng như cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO sẽ được áp dụng Cụ thể, Hiệp định TRIPS đã viện dẫn các quy định của Hiệp định GATT 1994 để áp dụng trong việc giải quyết tranh chấp theo Hiệp định TRIPS (Điều 64) Chính vì vậy, hoạt động giải quyết tranh chấp sẽ liên quan đến Ban hội thẩm, Cơ quan phúc thẩm, thư ký WTO, các trọng tài viên, các chuyên gia độc lập

và một số bộ phận chuyên trách

1.3 Kinh nghiệm của một số quốc gia về giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO

1.3.1 Kinh nghiệm của Hoa Kỳ

1.3.1.1 Lý do chọn Hoa Kỳ

Là quốc gia có nền kinh tế lớn nhất thế giới hiện nay, Hoa Kỳ đồng thời là thành viên tham gia vào tranh chấp nhiều nhất trong cộng đồng WTO Có thể thấy đây là quốc gia có mức độ phát triển rất cao và vô cùng tiêu biểu trong hoạt động giải quyết tranh chấp tại WTO nói chung và lĩnh vực thương mại của quyền SHTT nói riêng

Tính tới nay Hoa Kỳ đã tham gia 384 vụ tranh chấp, trong đó có 21 vụ về thương mại của quyền SHTT với tư cách nguyên đơn 17 vụ và bị đơn 4 vụ Với kinh nghiệm và sự thành công trên nhiều lĩnh vực tranh chấp, Hoa Kỳ là ví dụ điển hình nhất mà bất kỳ quốc gia nào cũng cần nghiên cứu để học hỏi

1.3.1.2 Tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO của Hoa Kỳ

Số liệu thống kê của WTO cho thấy đã có 34 vụ tranh chấp trong khuôn khổ Hiệp định TRIPS với sự tham gia của Hoa Kỳ là 29 vụ nếu tính cả 8 vụ với tư cách

là bên thứ ba Với số vụ tranh chấp trong tư cách nguyên đơn, có thể thấy Hoa Kỳ là quốc gia vô cùng chủ động và nghiên cứu rất kỹ luật quốc tế và luật của các quốc gia khác để tìm ra vi phạm và sẵn sàng đưa vụ việc lên DSB đề bảo vệ lợi ích bị xâm phạm Trong 4 vụ với tư cách bị đơn, có 3 vụ Hoa Kỳ bị Cộng đồng châu Âu (EC) kiện về vi phạm bản quyền năm 1999 (DS160); vi phạm Hiệp định TRIPS về các nguyên tắc đối xử và thủ tục tố tụng theo năm 1999 (DS176); vi phạm Điều 2 Hiệp định TRIPS liên quan đến Công ước Paris về SHTT, Điều 3 Hiệp định TRIPS

về nguyên tắc đối xử quốc gia và các nghĩa vụ chung trong thực thi quyền SHTT năm 2000 (DS186) Ngoài ra, Hoa Kỳ còn bị Brazil kiện vào năm 2001 về vi phạm các quy định về bằng sáng chế tại điều 27, 28 Hiệp định TRIPS (DS224) Tuy nhiên, dù với tư cách nào, Hoa Kỳ vẫn luôn áp dụng những phương thức hiệu quả

để đạt được lợi ích trong tranh chấp

Bảng 1.1: Tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại

WTO của Hoa Kỳ giai đoạn 01/1995 - 08/2017

(Nguồn: Tác giả tổng hợp tại http://www.wto.org)

Hoa Kỳ và các nước trong tranh chấp thường ưu tiên chọn giải pháp đồng thuận để giải quyết tranh chấp hơn là thành lập Ban Hội thẩm để xét xử Một khi vụ việc được đưa ra xét xử, Hoa Kỳ đa số giành phần thắng và chỉ thua trong vụ tranh chấp DS176 với Cộng đồng châu Âu (EC) năm 1999 do Điều 211 Đạo luật Omnibus Hoa Kỳ không phù hợp với nghĩa vụ của Hoa Kỳ theo Hiệp định TRIPS, đặc biệt là Điều 2 (liên quan đến Công ước Paris), Điều 3, Điều 4, Điều 15 đến Điều

21, Điều 41, Điều 42 và Điều 62

1.3.2 Kinh nghiệm của Ấn Độ

1.3.2.1 Lý do chọn Ấn Độ

Ấn Độ là một trong những thành viên sáng lập WTO và tuân thủ khá nghiêm ngặt các quy định của tổ chức khi tiến hành các hoạt động thương mại quốc tế Trong khi hầu hết các nước ĐPT còn thiếu tự tin khi tiếp cận với cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, đặc biệt trong lĩnh vực SHTT thì Ấn Độ ngay từ đầu đã sử dụng tích cực công cụ này

Tính tới nay, Ấn Độ đã khởi kiện 23 vụ việc, bị kiện trong 24 vụ việc và tham gia với tư cách bên thứ ba trong 128 vụ việc Từ những tranh chấp đó, quốc gia này

đã đạt được những kinh nghiệm hữu ích trong việc giải quyết tranh chấp tại WTO cũng như nhận được cơ hội để tác động đến pháp luật WTO theo hướng bảo vệ lợi ích thương mại của mình và hỗ trợ giải thích các quy định của WTO Đây còn là tấm gương về việc tham gia tranh chấp với tư cách bên thứ ba mà các nước ĐPT như Việt Nam nên nghiên cứu và học hỏi

1.3.2.2 Tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO của Ấn Độ

Bảng 1.2: Tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại

WTO của Ấn Độ giai đoạn 01/1995 – 08/2017

(Nguồn: Tác giả tổng hợp tại http://www.wto.org)

Về lĩnh vực thương mại của quyền SHTT, Ấn Độ đã hai lần bị kiện bởi Hoa

Kỳ và Cộng đồng châu Âu về bằng sáng chế bảo hộ dược phẩm và hóa chất nông nghiệp Cụ thể, Ấn Độ bị Hoa Kỳ kiện vi phạm điều 70 (8), 70 (9) và 63 (2) (WT/DS50) năm 1996 và bị EC kiện vi phạm điều 70 (8) và 70 (9) (WT/DS76) vào năm 1997 Đặc biệt, trong vụ kiện với Hoa Kỳ và cũng là lần đầu tham gia tranh chấp, Ấn Độ đã sử dụng công cụ Phúc thẩm nhưng những vi phạm được nhận định

là quá rõ ràng nên kết quả quốc gia này vẫn phải thực hiện khuyến nghị trong cả hai

vụ kiện

Tuy nhiên, Ấn Độ là quốc gia rất tích cực tham gia tranh chấp với vai trò là bên thứ ba trong 11 vụ Có thể được coi Ấn Độ là một ví dụ về việc tích cực sử dụng tư cách bên thứ ba để tiếp cận từng bước, tiến tới chủ động sử dụng hiệu quả

cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO Sự quan tâm của quốc gia này với cơ chế bên thứ ba đã thể hiện mong muốn theo sát diễn tiến và tinh thần học hỏi kinh nghiệm từ cơ chế này

Không dừng lại ở đó, năm 2010, Ấn Độ tiếp tục tham gia với tư cách nguyên đơn trong vụ kiện Liên minh châu Âu và Hà Lan về việc vi phạm bằng sáng chế đối với thuốc generic có nguồn gốc ở Ấn Độ nhưng vụ việc chỉ dừng lại ở giai đoạn tham vấn Từ đó có thể thấy, sau nhiều năm gia nhập WTO, xu hướng chuyển từ tư cách bị đơn và bên thứ ba sang nguyên đơn trong vụ kiện của Ấn Độ bắt đầu được thể hiện rõ nét

1.3.3 Kinh nghiệm của Trung Quốc

1.3.3.1 Lý do chọn Trung Quốc

Trung Quốc là quốc gia có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam về điều kiện

tự nhiên, kinh tế xã hội và thể chế chính trị Trong những năm qua, Trung Quốc đã đạt nhiều thành tựu quan trọng trong phát triển kinh tế, vươn lên là nền kinh tế thứ hai thế giới (sau Hoa Kỳ) với tốc độ tăng trưởng kinh tế trung bình 9% trong giai đoạn 2007 – 8/2016 (BBC, 2017)

Kể từ khi gia nhập WTO từ năm 2001 đến nay, Trung Quốc đã tích cực tham gia 194 vụ tranh chấp, trong đó có 15 vụ tham gia với tư cách nguyên đơn, 38 vụ với tư cách bị đơn và 140 vụ với tư cách bên thứ ba Nội dung tranh chấp liên quan đến cả ba lĩnh vực thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ và thương mại của quyền SHTT Đây là quốc gia láng giềng với nhiều kinh nghiệm giải quyết tranh chấp mà Việt Nam có thể học hỏi và áp dụng

1.3.3.2 Tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại WTO của Trung Quốc

Bảng 1.3: Tình hình giải quyết tranh chấp về thương mại của quyền SHTT tại

WTO của Trung Quốc giai đoạn 01/1995 – 08/2017

(Nguồn: Tác giả tổng hợp tại http://www.wto.org)

Đối với tranh chấp liên quan đến thương mại của quyền SHTT, Trung Quốc

đã tham gia vào 2 vụ với tư cách là bị đơn Vụ thứ nhất xảy ra vào năm 2007 do Hoa Kỳ khởi kiện liên quan đến vấn đề vi phạm các biện pháp bảo hộ và thực thi quyền SHTT (WT/DS362) Đây là một vụ phức tạp với sự tham gia của nhiều nước

là bên thứ ba Dù là lần đầu tiên bị kiện về lĩnh vực thương mại liên quan đến quyền SHTT, Trung Quốc vẫn đưa ra nhiều dẫn chứng để bảo vệ lợi ích của mình Tuy

vậy, quốc gia vẫn bị kết luận vi phạm Điều 3.1, 9.1, 14, 41.1 và 61 Hiệp định TRIPS và phải thực thi nghiêm túc các khuyến nghị và phán quyết của DSB

Vụ thứ hai vào năm 2008 có nội dung liên quan đên bảo mật thông tin bí mật, trong đó nguyên đơn EC kiện Trung Quốc về các biện pháp ảnh hưởng đến dịch vụ thông tin tài chính và các nhà cung cấp thông tin tài chính nước ngoài tại Trung Quốc, vi phạm Điều 39.2 Hiệp định TRIPS (WT/DS372) Tuy nhiên không lâu sau

đó, hai quốc gia đã thông báo với DSB rằng họ đã đạt được thỏa thuận liên quan đến tranh chấp dưới hình thức Biên bản ghi nhớ (Memorandum of Understanding) Ngoài ra, trong những năm gần đây, Trung Quốc còn tham gia 6 tranh chấp về SHTT với tư cách là bên thứ ba

1.3.4 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Thứ nhất, chủ động tham gia vào tranh chấp khi phát hiện hành vi vi phạm

quyền SHTT gây ảnh hưởng lợi ích quốc gia Với tư cách là thành viên của WTO, Việt Nam có thể sử dụng cơ chế của tổ chức này để giải quyết các tranh chấp thương mại có thể xảy ra với các thành viên WTO khác Chính vì vậy, Việt Nam nên tích cực sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO để bảo vệ các lợi ích thương mại của quốc gia mình trong quan hệ thương mại quốc tế Tuy nhiên, một khi đã khởi kiện, Việt Nam phải học tập Hoa Kỳ trong việc luôn đưa ra tất cả những bằng chứng xác thực và lập luận hợp lý để chứng vi phạm Bên cạnh đó, Hoa Kỳ còn xây dựng hệ thống luật pháp quốc gia rất chặt chẽ, chi tiết, phức tạp nhưng rất thống nhất với nhau và với các điều ước/luật quốc tế giúp họ giảm thiểu rủi ro tranh chấp và chủ động ứng phó khi có tranh chấp

Thứ hai, tích cực tham gia vào tranh chấp tại WTO với tư cách bên thứ ba

Đây là bài học chúng ta rút ra được từ kinh nghiệm của Ấn Độ Bởi việc sử dụng cơ chế giải quyết với tư cách là nguyên đơn hay bị đơn thường đòi hỏi rất cao về nhân lực, kinh nghiệm và kỹ năng cũng như nguồn tài chính Khi đó, việc tham gia với tư cách bên thứ ba là lựa chọn rất đáng lưu ý, giúp các nước có thể theo sát diễn biến tranh chấp, thực tiễn áp dụng quy định của WTO Đây thực sự là cơ hội để tích lũy kinh nghiệm về mặt tố tụng nhằm chuẩn bị tốt cho một tranh chấp có khả năng xảy