SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.

SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.SKKN Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12.

Mục Lục

Phần 1: Mở đầu

1 Thuận lợi và khó khăn

1.1 Thuận Lợi

1.2 Khó Khăn

2 Lý do chọn đề tài

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Tính mới của đề tài

Phần II: Nội dung

1 Cơ sở lý luận có liên quan đến vấn đề nghiên cứu

1.1 Nhận dạng biểu đồ

1.1.1 Ta có thể tiến hành theo các bước sau:

1.1.2 Một số ví dụ

1.2 Đối chiếu, so sánh, phân tích các số liệu thể hiện trên biểu đồ

1.3 Rút ra kết luận

2 Cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

2.1 Ví dụ minh họa

2.1.1 Nhận dạng biểu đồ

2.1.2 Đối chiếu, so sánh, phân tích biểu đồ

2.1.3 Kết luận

2.2 Kỹ năng vẽ biểu đồ

2.2.1 Giới thiệu

2.2.2 Xác định chủ đề thể hiện trên biểu đồ và lựa chọn loại hình thể hiện thích hợp

2.2.2.1 Xác định chủ đề thể hiện trên biểu đồ

2.2.2.2 Lựa chọn loại hình thể hiện thích hợp cho từng nội dung

3 Các giải pháp tiến hành giải quyết vấn đề

3.1 Một số điểm cần lưu ý đối với các dạng biểu đồ

3.1.1 Biểu đồ dạng tròn

3.1.2 Đối với hình cột

3.1.3 Biểu đồ kết hợp(cột và đường biểu diễn)

3.2 Hoàn thành kỹ năng vẽ biểu đồ

3.3 Phần dẫn chứng

4 Thực nghiệm và kết quả thực hiện

Phần III: Kết luận

Phần I:

Mở đầu

Đối với Địa lí 12 mục tiêu của bộ môn là nhằm trang bị cho học sinh những

kiến thức phổ thông cơ bản về dân cư, các ngành kinh tế Sự phân hóa lãnh thổ

về tự nhiên, kinh tế xã hội của nước ta và địa lí tỉnh, thành phố nơi các em đang sinh sống và học tập Để đạt được điều đó đòi hỏi giáo viên phải nắm vững phương pháp, nội dung chương trình để dạy bài kiến thức mới, bài thực hành…

để từ đó giúp học sinh nắm kiền thức một cách tốt nhất

Chương trình Địa lí 12 đòi hỏi kỹ năng vẽ biểu đồ rất cao, nhiều dạng biểu

đồ học sinh còn trừu tượng mà thời gian trên lớp dành cho tiết thực hành không nhiều Vì vậy mỗi giáo viên phải tìm ra phương pháp vẽ các dạng biểu đồ một cách thích hợp dễ nhớ, dễ hiểu đảm bảo tính chính xác, tính mĩ quan Hình thành cho học sinh những kĩ năng cơ bản cần thiết áp dụng cho học tập cũng như cuộc sống sau này

Thông qua kinh nghiệm mà tôi đã đúc kết qua nhiều năm giảng dạy cũng như được sự giúp đỡ của các đồng nghiệp trong tổ Địa lí, tôi muốn học sinh rèn luyện kỹ năng đọc, phân tích, nhận dạng và vẽ biểu đồ tốt hơn

Qua đây tôi xin chân thành cảm ơn sự quan tâm của Ban Giám Hiệu nhà trường Tổ Địa lí cùng sự giúp đỡ nhiệt tình của các đồng nghiệp đã động viên tôi hoàn thành tốt nhiệm vụ giảng dạy của mình

1 Thuận lợi và khó khăn:

1.1 Thuận Lợi:

Trong sách giáo khoa và Atlat Địa lí Việt Nam rất đa dạng và phong phú các dạng biểu đồ, thể hiện các nội dung về kinh tế - xã hội… Do đó trong quá trình giảng dạy Giáo Viên dễ dàng hướng dẫn cho học sinh kỹ năng đọc, phân tích và vẽ biểu đồ

1.2 Khó Khăn:

Đa số học sinh của trường là vùng sâu và trình độ giữa các em cũng có sự khác nhau Nên khả năng tiếp thu kiến thức của các em còn nhiều hạn chế Vì

vậy việc nhìn vào bảng số liệu, biểu đồ để đánh giá về đối tượng địa lí là yêu cầu hơi khó đối với một các em Thậm chí có những em đã học hết cấp 3 nhưng khi nhận dạng biểu đồ còn rất khó khăn, nói chi là vẽ biểu đồ và nhận xét

2 Lý do chọn đề tài:

Thực hành kỹ năng Địa lí trong đó kỹ năng nhận biết và vẽ biểu đồ là một

yêu cầu rất quan trọng của việc học môn Địa lí Vì vậy các đề kiểm tra, đề thi học kì, đề thi Tốt nghiệp, đề thi học sinh giỏi hay đề thi Đại học, điều có hai

phần là lý thuyết và thực hành Nên vấn đề rèn luyện kĩ năng cho học sinh là rất

cần thiết

Cho nên ngoài việc dạy lý thuyết ra nhiệm vụ quan trọng thứ hai của Giáo Viên là phải rèn luyện được cho học sinh kỹ năng khi sử dụng biểu đồ trong giảng dạy cũng như ứng dụng vào trong cuộc sống, bởi thông qua biểu đồ các

em đã thể hiện được mối liên hệ giữa những đối tượng Địa lí đã học, thấy được tình hình, xu hướng phát triển của các đối tượng địa lí

Tuy nhiên với nhiều em học sinh thì kỹ năng vẽ biểu đồ còn yếu hoặc chưa được các em coi trọng Chính vì vậy tôi rất quan tâm đến việc củng cố, rèn luyện

kỹ năng vẽ biểu đồ cho học sinh, để giúp các em làm bài tập tốt hơn

Vì những lí do trên tôi đã trình bày sáng kiến nhỏ trong việc Rèn luyện kĩ năng nhận biết và vẽ biểu đồ của học sinh lớp 12

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu:

Giúp học sinh dễ dàng nhận dạng biểu đồ, so sánh, phân tích tổng hợp, khái quát hóa một cách tốt nhất

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Học sinh cuối cấp phổ thông Nghiên cứu những vấn đề kĩ năng làm bài tập địa lí ở cấp vi mô, một số lớp ở một trường phổ thông cấp huyện

5 Phương pháp nghiên cứu:

Dựa trên phương pháp tổng hợp cho ta có một cái nhìn tổng quát về kĩ năng làm bài tập của học sinh

6 Tính mới của đề tài:

Phản ánh kĩ năng của học sinh, có xét đến cả yêu cầu thẩm mỹ Việc khai thác thông tin nội dung bài tập nhìn chung đảm bảo không có học sinh nào vẽ sai nội dung yêu cầu

Phần II: Nội dung

1 Cơ sở lý luận có liên quan đến vấn đề nghiên cứu:

Biểu đồ luôn thể hiện sự thay đổi về tự nhiên cũng như kinh tế xã hội qua các thời kì Chính vì vậy biểu đồ luôn phổ biến và thông dụng trong tất cả các lĩnh vực kinh tế - xã hội và môi trường…

Trên cơ sở thấy được tầm quan trọng của sự phổ biến, thông dụng của biểu đồ đối với các ngành kinh tế - xã hội nói chung, giáo dục nói riêng Giáo Viên cần giới thiệu qua các loại biểu đồ thường được sử dụng trong nhà trường phổ thông để các em nắm được nét đặc trưng của các loại biểu đồ từ đó tiến hành các bước như sau:

1.1 Nhận dạng biểu đồ:

1.1.1 Ta có thể tiến hành theo các bước sau:

- Đọc ghi chú kí hiệu: Phần này quan trọng nhất đối với học sinh vì thông qua các kí hiệu học sinh sẽ biết được những nội dung mà biểu đồ chứa đựng

- Nhận dạng biểu đồ: thông thường khi sử dụng các dạng biểu đồ người ta thường chọn các dạng biểu đồ

+Biểu đồ Hình tròn: cho các số liệu mang tính cơ cấu, tổng số (số liệu mang tính tương đối; đơn vị: thường là %, tròn 100% )

1.1.2 Một số ví dụ:

Ví dụ 1:

- Nhóm tuổi trong tổng số dân hoặc cơ cấu các ngành công nghiệp, nông nghiệp trong cơ cấu kinh tế

- Cơ cấu giá trị tổng sản phẩm trong nước đóng góp từ ngành nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ, tỉ trọng công nghiệp nhóm A với nhóm B trong cơ cấu công nghiệp…

+ Biểu đồ Hình cột: dành cho các số liệu nói lên tính tăng trưởng, phát triển theo thời gian (đơn vị: Triệu, Tỉ, Kg, USD…)

Ví dụ 2:

- Tăng dân số (Tỉ suất sinh, Tỉ suất tử), sản lượng lương thực, thu nhập quốc dân tính theo đầu người

- Trong một số trường hợp cần thiết, có thể tính các giá trị của những đối tượng thể hiện trên biểu đồ (tính chiều cao của các cột, bán kính của hình tròn….) để chứng minh cho các nội dung cần thiết

1.2 Đối chiếu, so sánh, phân tích các số liệu thể hiện trên biểu đồ:

- Nội dung quan trọng khi sử dụng biểu đồ (đọc, phân tích biểu đồ) Vì nó đòi hỏi học sinh phải có kiến thức địa lí và kinh nghiệm đọc biểu đồ nhất định Bên cạnh đó yêu cầu học sinh phải đối chiếu, so sánh, phân tích các số liệu đã được thể hiện trong biểu đồ Thông qua đó các em sẽ có được những kiến thức mới bổ sung, rút ra kết luận chính xác cho một vấn đề tự nhiên, kinh tế xã hội nào đó

- Muốn làm tốt Giáo Viên phải luyện tập học sinh nhiều lần, ban đầu học sinh còn lúng túng việc so sánh, đối chiếu hoặc phân tích các số liệu trên biểu

đồ Tất nhiên những điều mà các em đưa ra còn mang tính sơ lược… dần dần các em sẽ có được những nhận xét sâu sắc nếu như Giáo Viên thường hướng dẫn cho các em Khi hướng dẫn học sinh nội dung cần lưu ý những điểm sau:

- Cần chú ý đến động thái biến đổi của các đối tượng thể hiện trên biểu đồ theo thời gian, không gian

- Nếu trên biểu đồ thể hiện nhiều đối tượng thì phải gợi ý cho học sinh nhận xét lần lượt từng động thái biến đổi của các đối tượng từ đó đưa ra một nhận xét chung

- Ngoài ra: cần chú ý đến những đối tượng lớn, nhỏ, trung bình…để cần ta

có thể sử dụng làm nổi bật trọng tâm

Ví dụ: Nhịp độ, tốc độ, tăng, giảm, nhanh, chậm…

1.3 Rút ra kết luận:

Trên cơ sở học sinh đã nhận được từng dạng biểu đồ biết so sánh, đối chiếu, phân tích các số liệu trên biểu đồ Giáo Viên sẽ gợi ý để học sinh rút ra được những kết luận cần thiết

Như vậy khi sử dụng biểu đồ (đọc và phân tích biểu đồ) gồm ba bước đi từ thấp tới cao

2 Cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu:

2.1 Ví dụ minh họa:

Để làm rõ cho những điều tôi vừa trình bày ở trên Sau đây tôi xin lấy một

ví dụ để minh họa cho một phần của tôi vừa nêu ở trên

Ví dụ:

Về kinh tế - xã hội, sử dụng biểu đồ trong sách giáo khoa địa lí 12

2.1.1 Nhận dạng biểu đồ:

Đây là dạng biểu đồ hình tròn thể hiện tính cơ cấu Biểu đồ sử dụng hai hình tròn để minh họa cho hai số liệu kinh tế ở hai năm: 1996, 2005 Trong hai hình tròn của biểu đồ thể hiện các đối tượng kinh tế giống nhau: công nghiệp chế biến, công nghiệp khai thác, công nghiệp sản xuất, phân phối điện, khí đốt, nước Dưới chân biểu đồ ghi năm 1996 = 1,0, năm 2005 = 1,8 có nghĩa là nếu tổng sản phẩm xã hội năm 1996 được coi là 1(tương đương với hình tròn nhỏ) thì năm 2005 tăng lên 1,8 lần (tương đương với hình tròn lớn) Kích thước hai hình tròn có sự nhỏ, lớn để thể hiện sự phát triển nền kinh tế theo hướng tăng trưởng

2.1.2 Đối chiếu, so sánh, phân tích biểu đồ:

Giá trị công nghiệp chế biến từ 1996 đến 2005 tăng từ 79,9 5 % lên 83,2

% Trong khi đó giá trị của công nghiệp khai thác giảm từ 13,9 % còn 11,2 %, công nghiệp sản xuất, phân phối điện, khí đốt, nước giảm từ 6,2 % còn 5,6 % Như vậy nhìn vào giá trị tương đối (%) ta thấy trong ba nhóm ngành kinh tế thì nhóm công nghiệp chế biến là tăng trưởng Còn lại hai nhóm kinh tế khác đều giảm Tuy nhiên Giáo Viên cần đặc biệt lưu ý học sinh rằng đây chỉ là số liệu mang tính tương đối Trên thực tế như đã giới thiệu: tổng sản phẩm xã hội năm

1996 là 1 thì năm 2005 tăng lên 1,8 lần Nếu như qui đổi các giá trị tương đối này sang giá trị tuyệt đối (tỉ đồng Việt Nam chẳng hạn) thì ta sẽ thấy giá trị của tất cả các nhóm ngành đều tăng Riêng nhóm công nghiệp chế biến tăng nhanh nhất Điều này có thể minh họa cho phần kiến thức đã học trong chương trình địa lí 12 là nền công nghiệp của ta có nhiều chuyển biến tích cực từ năm 1996 trở đi

2.1.3 Kết luận:

Sau khi gợi ý học sinh đối chiếu, so sánh, phân tích biểu đồ Giáo Viên

hướng dẫn học sinh đến những kết luận sau:

Tổng sản phẩm xã hội của Việt Nam tăng gần 2 lần từ 1996 đến 2005 Trong cơ cấu tổng sản phẩm xã hội thì công nghiệp chế biến tăng trưởng nhanh nhất Tuy nhiên tăng tổng sản phẩm xã hội của ta còn yếu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn chậm

2.2 Kỹ năng vẽ biểu đồ:

2.2.1 Giới thiệu:

Biểu đồ là hình thức trực quan hóa các số liệu thống kê trong các mối quan

hệ giữa số lượng , thời gian và không gian bằng các cấu trúc đồ họa (Theo Sổ tay thuật ngữ địa lí tác giả: Nguyễn Dược, Trung Hải - Nhà xuất bản Giáo Dục 1998)

Về hình thức thể hiện biểu đồ có các loại: hình tròn, hình cột, hình vuông, đường biểu diễn…

Biểu đồ được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực Đối với giáo viên (môn địa lí) biểu đồ được dùng để minh họa, truyền tải những nội dung có liên quan đến các vấn đề: tự nhiên, kinh tế -xã hội mà khi học môn địa lí cần thiết phải sử dụng (cũng cần nói thêm trong các đề thi tốt nghiệp, kiểm tra, điểm phần vẽ biểu

đồ bao giờ cũng khoảng bằng 1/4 đến 1/3 tổng số điểm) Đối với các lĩnh vực khác nhau như: làm công tác dân số, thống kê, kể cả lĩnh vực kinh tế người ta cũng thường sử dụng biểu đồ để minh họa cho các số liệu

Ở nhà trường THPT tiết thực hành dành cho biểu đồ tương đối ít Như vậy vấn đề đặt ra cho người giáo viên dạy môn địa lí là phải làm thế nào trong một thời gian ngắn có thể giúp học sinh rèn luyện được kỹ năng vẽ chính xác, chọn loại hình thích hợp đối với từng loại biểu đồ

Bản thân tôi là một giáo viên giảng dạy ở vùng sâu, đối tượng học sinh của tôi còn ít, nhiều hạn chế về kỹ năng vẽ biểu đồ Tuy nhiên với kinh nghiệm bản thân, tôi đã tạo được cho các em một số kỹ năng đơn giản vẽ biểu đồ Tôi xin nêu một số nội dung cơ bản mà bản thân đã áp dụng trong các tiết thực hành (vẽ biểu đồ) và ôn thi tốt nghiệp phần biểu đồ

2.2.2 Xác định chủ đề thể hiện trên biểu đồ và lựa chọn loại hình thể hiện thích hợp:

2.2.2.1 Xác định chủ đề thể hiện trên biểu đồ:

Nội dung chủ đề thể hiện trên biểu đồ rất đa dạng giáo viên có thể gợi ý để

học sinh phân loại thành ba nội dung:

- Tự nhiên : Bao gồm diễn biến về nhiệt độ, lượng mưa ở một khu vực, quốc gia nào đó, diện tích của một quốc gia, một châu lục hay vốn đất của một vùng

so với quốc gia…

- Xã hội : Bao gồm tăng dân số của một nước qua các năm, cơ cấu nhóm tuổi trong tổng số dân, tỉ lệ dân số thành thị và nông thôn, tăng tự nhiên của một quốc gia qua các thời kì…

- Kinh tế : Bao gồm giá trị sản lượng Công nghiệp, Nông nghiệp, Dịch vụ, tỉ trọng Công nghiệp nhóm A và B trong cơ cấu Công nghiệp, cơ cấu giá trị tổng sản phẩm quốc nội, cơ cấu xuất nhập khẩu của một nước, sản lượng lương thực của một vùng hoặc một nước qua các thời kì…

2.2.2.2 Lựa chọn loại hình thể hiện thích hợp cho từng nội dung:

Lưu ý: Thông thường dựa vào chủ đề thể hiện người ta phân ra thành những

dạng sau:

- Biểu đồ hình tròn: dành cho các đối tượng mang tính cơ cấu, tổng số ( đơn

vị thường là %, tròn 100% hoặc có khi phải qui đổi về phần trăm)

Ví dụ 1:

Cơ cấu giá trị tổng sản phẩm trong nước đóng góp từ ngành nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ, tỉ trọng công nghiệp nhóm A với nhóm B trong cơ cấu công nghiệp, cơ cấu nhóm tuổi trong tổng số dân, phân bố dân cư thành thị và nông thôn trong tổng số dân của một nước…

- Biểu đồ hình cột: dành cho các đối tượng mang tính tăng trưởng, thay đổi, phát triển qua các thời kì (đơn vị: Triệu, Tỉ, Kg, USD…)

Ví dụ 2:

Tốc độ tăng dân số của một nước, bình quân sản lượng lương thực/người của một nước (vùng), sản lượng lương thực của một nước qua các thời kì, sự thay đổi lượng mưa giữa các tháng trong năm…

- Biểu đồ kết hợp (cột và đường biểu diễn): thường dành cho đối tượng lượng mưa và nhiệt độ giữa các tháng trong năm…

3 Các giải pháp tiến hành giải quyết vấn đề:

3.1 Một số điểm cần lưu ý đối với các dạng biểu đồ :

3.1.1 Biểu đồ dạng tròn:

- Đối với hình tròn: cần lưu ý các em chọn đúng tâm của hình tròn để chia tỉ

lệ cho chính xác Thường có hai cách chia tỉ lệ:

Phương án 1: Chia % theo thước đo độ: 1% = 3,6o Từ đó các em sẽ tính ra % cho từng đối tượng thể hiện

Phương án 2: Chia theo cách ước lượng: học sinh thường sử dụng cách này

nhiều nhất (vì không qua khâu sử dụng thước đo độ) Tuy nhiên giáo viên cần lưu ý học sinh chia tỉ lệ cho chính xác

Ví dụ : sau khi ve vong tron lấy tâm của vòng tròn làm trung tâm, roi chia ra

làm 4 phần, mỗi phần 25 % sau đó mới tiến hành vẽ Tuy nhiên chia % theo

cách này sẽ có sai sót Nhưng nếu sai sót nhỏ, có thể chấp nhận được thì bỏ qua cho học sinh

* Lưu ý:

Học sinh vẽ kích thước lớn nhỏ của hình tròn sẽ thay đổi theo từng đối tượng Những đối tượng có sự thay đổi liên tục theo chiều hướng tăng trưởng hoặc lớn mạnh như: kinh tế, dân số… thì nên vẽ các hình tròn theo trình tự nhỏ, lớn Đối với những đối tượng không có sự thay đổi lớn hoặc không thay đổi như: diện tích lãnh thổ, diện tích một vùng… thì không cần chú ý độ lớn nhỏ của các hình tròn Riêng những đối tượng mang tính thu hẹp theo thời gian như : diện tích rừng chẳng hạn… thì có khi phải vẽ theo trình tự lớn, nhỏ

3.1.2 Đối với hình cột :

Quan trọng nhất là việc chia tỉ lệ thích hợp cho đối tượng Bởi nếu chia tỉ lệ không thích hợp sẽ dẫn đến vẽ sai độ cao của các cột, hoặc làm mất đi tính thẩm