SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3

SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3SKKN Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn tập đọc kể chuyện lớp 3

GIÚP HỌC SINH KỂ CHUYỆN TỐT TRONG MÔN TẬP ĐỌC KỂ CHUYỆN LỚP 3

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Một trong những mục tiêu quan trọng trong phân môn kể chuyện ở tiểuhọc nói chung và ở lớp 3 nói riêng là phát triển kĩ năng nói cho học sinh, baogồm: kĩ năng độc thoại (kể lại câu chuyện đã học hay đã được nghe theo nhữngmức độ khác nhau) và kĩ năng đối thoại (tập dựng lại câu chuyện theo các vaikhác nhau, bước đầu biết sử dụng các yếu tố phụ trợ trong giao tiếp như nét mặt,

cử chỉ, điệu bộ)

Như vậy, có thể khẳng định nhiệm vụ trọng tâm của việc dạy – học kểchuyện là giúp học sinh biết tự tạo lập một ngôn bản nói bằng việc tái tạo hệthống ý tưởng và vận dụng lại ngôn từ được thể hiện trong một truyện kể Trướckhi kể chuyện, học sinh phải đọc hoặc nghe để hiểu truyện, nắm được hệ thống ýcủa truyện, ghi nhớ được một số ngôn từ mà truyện đã sử dụng Trên cơ sở ấy,học sinh tái tạo lại ý tưởng của truyện bằng cách vận dụng, phối hợp với ngôn từtrong truyện với vốn ngôn ngữ riêng của mình để thuật truyện Đây là một trongnhững đặc điểm và cũng là lợi thế của hoạt động kể chuyện trong việc thực hiệnnhiệm vụ phát triển khả năng ngôn ngữ cho học sinh Cụ thể là nó làm cho khảnăng sử dụng văn nói mang đậm tính chất khẩu ngữ, tự nhiên của học sinhchuyển dần sang hoạt động nói có ý thức, có tổ chức với chủ đề rõ ràng , nhấtquán, với từ ngữ được chọn lọc và với cấu trúc ý tưởng chặt chẽ Nhờ vậy, việc

sử dụng ngôn ngữ nói của các em ngày càng gắn với ngôn ngữ viết – ngôn ngữvăn hóa

Việc phát triển kĩ năng nói thông qua phân môn kể chuyện cũng làm chovăn nói của học sinh gần với phong cách của văn viết – thứ ngôn ngữ vănchương được tác giả trau chuốt, có khả năng gợi hình, gợi cảm và thể hiện đượcnhững góc cạnh tinh tế của đời sống tâm hồn của con người Vì đặc điểm của

truyện đọc là nội dung của nó luôn được phát triển trên một hệ thống tình tiết(cốt truyện) Do đó, phân môn kể chuyện có khả năng rất lớn trong việc rèn kĩnăng nói có tổ chức về nội dung, có chọn lọc về sử dụng ngôn ngữ “Sau nhiềunăm giảng dạy ngôn ngữ cho trẻ em tiểu học và dùng văn chương như mộtphương tiện giáo dục các em, nhiều nhà sư phạm phương Tây khẳng định kểchuyện là một kiểu làm văn chủ yếu của các em Đó là công cụ hữu hiệu giúpgiáo viên bắc một cầu nối giữa việc sử dụng văn nói và văn viết của trẻ Làmcho văn nói vốn mang đậm tính chất khẩu ngữ của các em ngày càng trở nêntrau chuốt hơn, tinh tế hơn”.(*)

Hiện nay, việc dạy - học phân môn kể chuyện ở trường tiểu học đã cónhững thay đổi so với trước đây Đó là không còn sách giáo khoa dành riêngcho phân môn kể chuyện như chương trình cải cách giáo dục 1981 Ngữ liệu kểchuyện cũng đa dạng hơn bao gồm các tác phẩm văn chương trong nước vànước ngoài với nhiều thể loại khác nhau (truyện dân gian, truyện khoa học,truyện danh nhân, truyện người thật việc thật, truyện ngắn hiện đại… Bên cạnhnguồn ngữ liệu này chương trình tiểu học mới còn khai thác nguồn ngữ liệu dohọc sinh tự tạo thông qua hình thức tổ chức cho học sinh kể lại chuyện đã chứngkiến hoặc tham gia (lớp 4, 5)

Riêng ở lớp 3, chương trình môn Tiếng Việt không có tiết kể chuyện riêng

mà bố trí trong bài tập đọc hai tiết ở đầu mỗi tuần Học sinh luyện đọc và tìmhiểu bài đọc khoảng 1,5 tiết rồi chuyển sang hoạt động kể chuyện 0,5 tiết Nộidung truyện kể chính là những câu chuyện mà các em vừa được học trong bàiđọc

Mặc dù, giáo viên rất cố gắng trong việc tổ chức dạy – học phân môn kểchuyện nhằm đạt được mục tiêu và nhiệm vụ của môn học Tuy nhiên, qua thực

tế giảng dạy và dự giờ đồng nghiệp, bản thân tôi nhận thấy, hoạt động dạy – học

kể chuyện vẫn còn những hạn chế đáng kể ảnh hưởng không nhỏ đến việc hoànthành mục tiêu rèn luyện và phát triển ngôn ngữ nói cho học sinh Đó là:

- Học sinh phụ thuộc hầu như hoàn toàn vào văn bản truyện đã học, trong

đó có những em học thuộc truyện rồi lên đọc lại trước lớp

- Việc ghi nhớ cốt truyện của học sinh còn thiếu chắc chắn, thường nhầmlẫn giữa các tình tiết, nhân vật dẫn đến việc kể chuyện không trôi chảy, nội dungcâu chuyện bị rời rạc có khi còn bị lệch lạc

- Phong cách kể chuyện của học sinh còn thiếu tự nhiên, thường thiếuphần mở đầu và kết thúc câu chuyện

- Giáo viên còn thiếu những phương pháp thích hợp để khuyến khích họcsinh sử dụng và phát triển ngôn ngữ riêng cũng như khả năng sáng tạo của các

em trong các tiết kể chuyện

Với những băn khoăn đó, tôi đã mạnh dạn áp dụng một số biện phápnhằm khắc phục những hạn chế nêu ở trên Điều này bước đầu đã mang lạinhững hiệu quả đáng kể trong việc dạy – học phân môn kể chuyện ở lớp 3, đồngthời góp phần giúp các em học tốt hơn ở một số môn học và hoạt động khác Đó

là động lực khuyến khích tôi mạnh dạn lựa chọn và trình bày những kinh

nghiệm của mình trong đề tài “Giúp học sinh kể chuyện tốt trong môn Tập đọc

15 em, chiếm 48,4%; chưa kể được chuyện: 6 em, chiếm 19,4%

2 Thuận lợi và khó khăn:

a) Thuận lợi:

- Phương tiện dạy học phục vụ cho phân môn đầy đủ, đảm bảo về chấtlượng, đặc biệt là các phương tiện dạy học hiện đại.

- Lãnh đạo nhà trường luôn quan tâm và tạo điều kiện thuận lợi cho mọihoạt động dạy – học của giáo viên và học sinh

- Phụ huynh học sinh tích cực phối hợp với giáo viên trong việc giảng dạy

và giáo dục con em

1 Biện pháp rèn hiểu truyện – nhớ truyện

Hiểu truyện là việc ghi nhớ nội dung câu chuyện một cách tích cực Đó làmột trong hai yếu tố chính mà người học cần thực hiện trong tiết kể chuyện(hiểu truyện và kể lại truyện) Có hiểu truyện thì kể chuyện mới trôi chảy, đúngtrình tự diễn biến của câu chuyện Hiểu nội dung truyện không đơn thuần là nắmđược tất cả các sự kiện – chi tiết, mà là việc nhận ra mối liên hệ giữa các sựkiện, chi tiết cũng như nhận ra ý nghĩa của các chi tiết ấy Đó là quá trình họcsinh nhập nội dung câu chuyện thành một hệ thống ý tưởng của bản thân, tạotiền đề để các em thể hiện lại những ý tưởng ấy qua lới kể của mình Sau đây làmột số biện pháp giúp rèn khả năng hiểu truyện cho học sinh:

1.1 Giúp học sinh hiểu truyện thông qua hoạt động tìm hiểu nội dung bài đọc:

Ở lớp 3, hoạt động tìm hiểu nội dung bài tập đọc (đối với những bài tậpđọc – kể chuyện) cũng chính là phần tìm hiểu nội dung câu chuyện Đây là mộtlợi thế lớn cho hoạt động kể chuyện tiếp theo Vì vậy, để học sinh có được một

hệ thống ý tưởng của câu chuyện, tạo tiền đề tốt cho việc kể chuyện của các em

ngay sau khi tìm hiểu bài đọc Muốn vậy, giáo viên cần khai thác hiệu quả hệthống câu hỏi mà sách giáo khoa đã đề cập Để làm được điều này, người thầyphải biết lựa chọn những hình thức và biện pháp dạy học phù hợp, xác định rõđâu là câu hỏi dành cho hoạt động cá nhân, đâu là câu hỏi dành cho hoạt độngnhóm Bên cạnh đó, giáo viên còn cần ghi chép những chi tiết chọn lọc nhằmgiúp học sinh dễ hệ thống hóa nội dung câu chuyện và làm “điểm tựa” để các em

Câu 1: Các bạn nhỏ trong truyện chơi trò gì ? Ở đâu ?

Câu 3: Việc leo rào của các bạn khác đã gây hậu quả gì ?

Câu 4: Thầy giáo chờ mong điều gì ở học sinh trong lớp ?

Các câu hỏi dành để thảo luận nhóm (là những câu hỏi đòi hỏi học sinhphải có sự phân tích, tổng hợp trước khi đưa ra câu trả lời) gồm có:

Câu 2: Vì sao chú lính nhỏ quyết định chui qua lỗ hổng dưới chân rào?Câu 5: Ai là “Người lính dũng cảm” trong truyện này? Vì sao?

Để học sinh có định hướng trong việc trả lời câu hỏi, tôi luôn yêu cầu các

em đọc các đoạn ngữ liệu có chứa thông tin rồi tìm chi tiết thích hợp cho câu trảlời Chẳng hạn với câu hỏi 1 trong ví dụ trên, tôi đưa ra yêu cầu như sau: Emhãy đọc đoạn 1 và 2 rồi cho biết “Các bạn nhỏ trong truyện chơi trò gì? Ở đâu?”(1 học sinh đọc thành tiếng trước lớp, cả lớp đọc thầm theo) Với cách làm này,học sinh không chỉ tìm được câu trả lời cho câu hỏi mà các em còn được tiếp tụcluyện đọc, ghi nhớ được những ngôn từ, chi tiết chính của truyện tạo tiền đề tốtcho việc diễn đạt khi kể chuyện

Ngoài những câu hỏi trong sách giáo khoa, khi cần tôi cũng thường đặtthêm những câu hỏi mang tính gợi mở như “Vì sao nhân vật lại hành động nhưvậy?” hoặc “Chi tiết… cho em biết điều gì?”, “Chi tiết nào cho em biết điềuđó?”… để học sinh hiểu thêm về những suy nghĩ, cảm xúc, cách giải quyết mâuthuẫn… của nhân vật Qua đó giúp các em tích lũy vốn ngôn ngữ, mở rộng vốnsống và nâng cao khả năng cảm nhận về hiện thực cuộc sống

Trong kể chuyện, mỗi câu chuyện luôn là một thông điệp của tác giả gửiđến người đọc, người nghe Thông điệp này nói với bạn đọc về một khía cạnhnào đó liên quan đến sự phát triển đời sống nội tâm hay tinh thần của con người,

đề cao những nhân cách tốt đẹp và phê phán những nhân cách có nguy cơ hủyhoại thế giới con người Vì vậy, ngoài việc giúp học sinh hiểu được nghĩa hiểnngôn, giáo viên còn phải giúp các em hiểu thêm nghĩa hàm ngôn của câuchuyện Và kiểu câu hỏi “Câu chuyện muốn nhắn gửi (nhắc nhở) chúng ta điềugì?” thường không thể thiếu sau mỗi hoạt động tìm hiểu truyện

1.2 Giúp học sinh hiểu truyện bằng cách lập dàn ý, nắm cốt truyện:

Lập dàn ý hay nắm cốt truyện là cách giúp học sinh nắm được trật tự các

sự kiện quan trọng của truyện, đồng thời nhận ra mối liên hệ giữa các ý Hơnnữa, việc nắm ý chính để xây dựng thành dàn ý truyện còn tạo điều kiện cho họcsinh rèn luyện nhận ra các từ ngữ “khóa” thể hiện ý quan trọng để dễ dàng ghinhớ cốt truyện

Đối với học sinh lớp 3, việc lập dàn ý truyện là yêu cầu đang trong quátrình được rèn luyện Vì vậy việc ghi chép những từ ngữ, ý chính của từng đoạncủa câu chuyện trên bảng lớp (hoặc trên màn chiếu) của giáo viên là hết sức có ýnghĩa Tôi thường tiến hành việc ghi chép này đồng thời trong hoạt động tìmhiểu bài của học sinh

Ví dụ: Lập dàn ý truyện “Người lính dũng cảm” (TV3 – Tập 1)

HS trả lời câu hỏi GV chốt ý chính và ghi bảng (dàn ý)

- Câu 1: Các bạn nhỏ trong truyện chơi

trò gì? Ở đâu?

- Câu 2: Vì sao chú lính nhỏ quyết định

chui qua lỗ hổng dưới chân rào?

- Đoạn 1: Các bạn nhỏ chơi trò “bắnmáy bay địch” (bắt chuồn chuồn) trongvườn trường

- Đoạn 2: Chú lính nhỏ muốn bảo vệhàng rào nhưng đồng đội của chú đã

- Câu 3: Việc leo rào của các bạn khác

đã gây hậu quả gì?

- Câu 4: Thầy giáo chờ mong điều gì ở

học sinh trong lớp?

- Câu 5: Ai là “Người lính dũng cảm”

trong truyện này? Vì sao?

- Câu 6 (câu hỏi thêm): câu chuyện

muốn nhắc nhở chúng ta điều gì?

làm sập nó

- Đoạn 3: Thầy giáo mong rằng bạnnào phạm lỗi sẽ sửa lại hàng rào vàluống hoa

- Đoạn 4: Khen chú lính nhỏ là ngườidũng cảm vì đã biết nhận lỗi và sửa lỗi

- Ý nghĩa: Khi phạm lỗi phải biết nhậnlỗi và sửa lỗi

Trước khi bước vào hoạt động kể chuyện, giáo viên yêu cầu học sinh đọcthầm lại toàn bộ những từ ngữ hay ý chính đã được giáo viên tóm lược trên bảngrồi chi tiết hóa các ý đó bằng cách gạch dưới các từ ngữ liên quan có trong đoạn.trên cơ sở đó hình thành dàn ý rồi tóm ý

Ví dụ: Từ ý chính của đoạn 4 trong câu chuyện “Người lính dũng cảm”(khen chú lính nhỏ là người dũng cảm vì đã biết nhận lỗi và sửa lỗi), học sinhđối chiếu với đoạn 4 trong sách giáo khoa rồi chi tiết hóa ý của đoạn bằng cáchgạch dưới những từ ngữ cho biết điều đó Chẳng hạn:

4 Khi tất cả túa ra khỏi lớp, chú đợi viên tướng ở cửa, nói khẽ: “Ra vườn

đi !”

Viên tướng khoát tay:

- Về thôi !

- Nhưng như vậy là hèn.

Nói rồi chú lính quả quyết bước về phía vườn trường.

Những người lính và viên tướng sững lại nhìn chú lính nhỏ.

Rồi, cả đội bước nhanh theo chú, như là bước theo một người chỉ huy dũng cảm.

1.3 Sử dụng tranh, ảnh:

Tranh ảnh là một trong những phương tiện dạy học phổ biến và hữu íchtrong dạy học kể chuyện Nó giúp học sinh hình dung một cách sinh động về cáctình huống của truyện, từ đó dựng lại trong trí tưởng tượng của các em hình ảnh

và những diễn biến của truyện, giúp các em dễ nhớ, dễ kể Tuy nhiên để khaithác hiệu quả các loại tranh ảnh, giáo viên cần có phương pháp sử dụng linhhoạt loại phương tiện này Chẳng hạn, ngoài việc dùng để giới thiệu truyện hoặc

để học sinh dựa vào tranh kể lại từng đoạn của câu chuyện, giáo viên còn có thể

sử dụng tranh minh họa câu chuyện trong một số tình huống nhằm giúp họcsinh định hướng, ghi nhớ truyện như:

- Nhìn tranh kết hợp với tựa truyện đoán nội dung của truyện

- Xếp lại tranh theo đúng trình tự câu chuyện

- Xác định tranh thể hiện nội dung chính của truyện

- Học sinh nhìn tranh rồi đặt câu hỏi cho bạn để bạn trả lời về nội dungcủa bức tranh

- Thêm vào tranh những chi tiết không có trong truyện rồi yêu cầu họcsinh chỉ ra những chi tiết ấy

- Xóa hoặc che bớt một vài chi tiết quan trọng trong tranh rồi yêu cầu họcsinh nêu ra những chi tiết ấy…

Có như vậy việc khai thác tranh sẽ được triệt để và hiệu quả hơn

Tranh 4 của truyện Người lính dũng cảm

dũngcảm

Hũ Bạc của người cha

Hai Bà Trưng

Học sinh quan sát tranh và sắp xếp tranh theo thứ tự nội dung câu chuyện

1.4 Hệ thống những sự kiện – chi tiết của truyện bằng sơ đồ:

Để hướng các em đến một phương cách nắm nội dung truyện kể một cáchtích cực và tự chủ, chúng ta không chỉ cần giúp các em khám phá các sự kiện,chi tiết quan trọng của truyện mà còn phải giúp các em hệ thống được những sựkiện, chi tiết đó Việc xây dựng được một “hình ảnh” thể hiện mối liên hệ giữacác sự kiện, chi tiết của truyện sẽ hỗ trợ tối đa các mặt: ghi nhớ, phát triển nhậnthức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo của học sinh trong lúc kểchuyện Sau đây là một số kiểu hệ thống sự kiện – chi tiết truyện bằng sơ đồ

1.4.1 Mạng kể chuyện:

Mạng kể chuyện là “hình ảnh” mối liện hệ giữa các nhân vật và sự kiện cótrong truyện được thực hiện bằng cách biểu tượng hóa nhân vật chính và cácnhân vật khác của truyện cùng với những tình tiết liên quan đến mỗi nhân vật

- Vẽ các đường thể hiện mối quan hệ giữa các nhân vật trong truyện

- Tìm ra các từ thể hiện ý nghĩa của người kể chuyện vế mối quan hệ đó

- Nhìn mạng kể lại chuyện

Ví dụ: Mạng kể chuyện bài đọc “ Chiếc áo len” (Lớp 3 – tuần 3)

Tập đọc – kể chuyện

Thấy Hòa có chiếc áo len đẹp và ấm Muốn được mẹ mua chiếc áo như của Hòa Dỗi mẹ, đi nằm, vờ ngủ

Ân hận, muốn xin lỗi mẹ

Mong trời sáng để đến xin lỗi mẹ Bối rối khi Lan muốn mua áo giống của Hòa

Nói với Lan: Cái áo của hòa đắt bắng tiền mua

áo cho cả hai anh em Lan

“Năm nay trời lạnh lắm Không có áo ấm,con sẽ ốm mất.”

Nói với Tuấn:

“ Để mẹ nghĩ đã, con đi ngủ đi”

Nói với mẹ dành hết tiền để mua áo cho Lan

Động viên mẹ: Con khỏe lắm mẹ ạ Con sẽ mặcthêm nhiều áo cũ ở bên trong

1.4.2 Sơ đồ trình tự kết hợp câu hỏi:

Cách thực hiện:

- Trước khi học sinh kể chuyện, giáo viên đặt yêu cầu: “Trong các em, ai

có thể nhắc lại những chi tiết chính của truyện ? Điều gì xảy ra trước tiên ?”

- Giáo viên vẽ các vòng tròn rồi viết vào đó những chi tiết chính mà họcsinh kể ra

- Giáo viên hỏi tiếp: “ Điều gì xảy ra tiếp theo ?” Giáo viên lại tiếp tụcviết những chi tiết học sinh kể vào các vòng tròn

Lan

Lan đã biết thương

mẹ hơn khi nghe

câu chuyện giữa

- Giáo viên tiếp tục đặt câu hỏi và thực hiện như thế cho đến khi tất cả các

sự kiện chính của câu chuyện được viết hết vào các vòng tròn

- Giáo viên yêu cầu học sinh đọc lại các sự kiện đã được liệt kê rồi hỏi:

“Các sự kiện này đã được nêu đúng trình tự chưa? Có chi tiết nào thừa hoặc bị

bỏ sót hay không?”

- Giáo viên cùng học sinh điều chỉnh những điều đã viết theo yêu cầu thayđổi của học sinh (nếu có)

- Học sinh dựa vào sơ đồ trình tự câu chuyện để kể lại

Ví dụ: Sơ đồ trình tự truyện “Đôi bạn” (Lớp 3 – Tuần 16)

Cùng chơi ven hồ

Hai bạn

đi đến công viên

đón Mến ra chơi