Cảm quan lịch sử trong tiểu thuyết hồ quý ly của nguyễn xuân khánh

Trong Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh đã đặt ra những vấn đề quan trọng ở nhiều lĩnh vực dựa trên sự hiểu biết, cảm nhận và lí giải của bản thân.Chính điều đó đã góp phần làm nên cái riêng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

NGUYỄN THỊ NGỌC LINH

CẢM QUAN LỊCH SỬ

TRONG TIỂU THUYẾT HỒ QUÝ LY

CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

PGS TS PHÙNG GIA THẾ

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Thị Ngọc Linh

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của thầy giáo, PGS.TS.Phùng Gia Thế Tôi xin cam đoan:

- Khóa luận là kết quả nghiên cứu, tìm hiểu của bản thân tôi

- Những kết quả từ những tác giả trước mà tôi sử dụng trong khóa luậnđều được trích dẫn rõ ràng, cụ thể

- Không có bất kì sự không trung thực nào trong kết quả nghiên cứu.Nếu có sai trái tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm!

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Thị Ngọc Linh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

3.1 Mục đích nghiên cứu 5

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4.1 Đối tượng nghiên cứu 5

4.2 Phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Bố cục của khóa luận 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ 7

VÀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH 7

1.1 Khái quát về tiểu thuyết lịch sử 7

1.1.1 Khái niệm lịch sử 7

1.1.2 Khái niệm tiểu thuyết 8

1.1.3 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử 9

1.2 Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh 9

1.3 Tiểu thuyết Hồ Quý Ly trong hành trình sáng tạo 12

của Nguyễn Xuân Khánh 12

CHƯƠNG 2 CẢM QUAN VĂN HÓA 15

VÀ CON NGƯỜI THỜI ĐẠI TRONG HỒ QUÝ LY 15

2.1 Cảm quan văn hóa trong Hồ Quý Ly 15

2.1.1 Tôn giáo 15

2.1.2 Phong tục 16

2.1.3 Giáo dục 17

2.2 Con người thời đại trong Hồ Quý Ly 18

2.2.1 Hồ Quý Ly- anh hùng và bi kịch 18

2.2.2 Vua chúa nhà Trần trong Hồ Quý Ly 21

2.2.3 Các vị danh tướng- sẵn sàng hy sinh vì nghiệp lớn 22

2.2.4 Kẻ sĩ tài hoa- không thỏa hiệp với thời cuộc 23

2.2.5 Nhân vật nữ mang thiên tính nữ Việt Nam 25

2.2.5.1 Vẻ đẹp đài các, dịu dàng, mong manh nhưng mạnh mẽ và quyết liệt 26

2.2.5.2 Vẻ đẹp đậm chất tự nhiên với tình yêu tha thiết, thủy chung 29

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG 32

NHÂN VẬT LỊCH SỬ TRONG TIỂU THUYẾT HỒ QUÝ LY 32

3.1 Không gian – thời gian nghệ thuật 32

3.1.1 Không gian nghệ thuật 32

3.1.1.1 Không gian văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc Việt 32

3.1.1.2 Không gian đời sống 34

3.1.1.3 Không gian lịch sử, địa lý 37

3.1.2 Thời gian nghệ thuật 38

3.1.2.1 Thời gian đồng hiện: Đan xen giữa quá khứ và hiện tại 38

3.1.2.2 Thời gian lịch sử, sự kiện được tái hiện chân thực 40

3.1.2.3 Sự dồn nén và trì hoãn về thời gian 40

3.2 Ngôn ngữ nghệ thuật 42

3.2.1 Ngôn ngữ mang màu sắc quan phương, cổ kính 42

3.2.2 Ngôn ngữ giản dị, gần gũi với đời sống 43

3.2.3 Ngôn ngữ giàu tính triết lí 44

KẾT LUẬN 46 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Vấn đề cảm quan lịch sử nói chung, cảm quan lịch sử trong vănchương nói riêng từ lâu đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Tuynhiên, do tính phức tạp của vấn đề nên chủ đề trên thường gây ra những cuộctranh luận và những gợi mở đòi hỏi cần tiếp tục đi sâu tìm hiểu Nghiên cứucảm quan lịch sử trong văn chương, do đó, vừa giúp người nghiên cứu tìmhiểu diễn ngôn lịch sử trong văn chương vừa thấy được hàm lượng văn hóa vànăng lực sáng tạo của mỗi nhà văn

1.2 Nguyễn Xuân Khánh có những tác phẩm từ những năm năm mươicủa thế kỉ trước nhưng trước một số lí do, ông đã ngừng sáng tác trong một

thời gian dài Những năm gần đây, với các phẩm xuất sắc như Hồ Quý Ly (2000), Mẫu thượng ngàn (2006) và Đội gạo lên chùa (2012), Nguyễn Xuân

Khánh đã xuất hiện trở lại nền văn học Việt Nam trong sự chào đón nồngnhiệt của độc giả nói chung và giới văn nghệ sĩ nói riêng

Trong ba tác phẩm trên, Hồ Quý Ly là tiểu thuyết mà cảm hứng lịch sử

của Nguyễn Xuân Khánh được thể hiện đậm nét nhất Tham gia vào dòng

chảy văn học Việt Nam cách đây không lâu nhưng tiểu thuyết Hồ Quý Ly của

Nguyễn Xuân Khánh đã được tái bản lần thứ 11, điều đó chứng tỏ sức hấp

dẫn của tác phẩm đồng thời cho thấy sự quan tâm của độc giả đối với Hồ Quý

Ly Trong Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh đã đặt ra những vấn đề quan

trọng ở nhiều lĩnh vực dựa trên sự hiểu biết, cảm nhận và lí giải của bản thân.Chính điều đó đã góp phần làm nên cái riêng cho tiểu thuyết lịch sử của ông

Và đây cũng là tác phẩm còn nhiều vấn đề tranh cãi và chưa rõ ràng Vì vậy,chúng tôi lựa chọn đề tài này với mong muốn đóng góp một cách nhìn về mộtkhía cạnh của tác phẩm để từ đó có thể góp phần giúp độc giả có cái nhìn toàn

diện hơn về tác phầm Hồ Quý Ly.

1.3 Nghiên cứu tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh, tác giả khóa luậnmong muốn khắc phục một phần sự chia cắt giữa văn học nhà trường, cái

tương đối ổn định với đời sống văn học đương đại, cái luôn đặt ra những vấn

đề mới mẻ và phức tạp đối với người nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ khi xuất bản vào năm 2000 đến nay, đã có rất nhiều công trình

nghiên cứu và bài viết về nhà văn Nguyễn Xuân Khánh và tiểu thuyết Hồ Quý

Ly Nội dung chủ yếu là bàn về tư tưởng nghệ thuật và bút lực của nhà văn.

Trong bài viết Vạn Xuân, Hồ Quý Ly trên nền tiểu thuyết lịch sử, in

trong sách “Nhìn lại Văn học Việt Nam thế kỉ XX” (Nhà xuất bản Chính trịQuốc gia, năm 2002), tác giả Lại Văn Hùng cho rằng, vài năm gần đây, vẫnthấy xuất hiện những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử, hơn nữa chúng lại được sựhoan nghênh của đông đảo công chúng, sự công nhận của giới phê bình văn

học Theo tác giả bài viết, tiểu thuyết Hồ Quý Ly (2002) của Nguyễn Xuân

Khánh đề cập đến nhiều vấn đề trong nội dung của tác phẩm: như vấn đề khoa

cử, chiến tranh, tình yêu, hôn nhân, tình dục, phong tục tập quán, dân trí, lịch

sử cương thổ địa lý,… Tập trung phân tích những thành công trong xây dựng

nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly, tác giả bài viết cho rằng, Hồ Quý Ly là

một nhân vật đa tình cách, cả thiện và ác, nhiều tâm trạng và cả sự biến dạng

lý tưởng mà nhân vật theo đuổi

Tiếp đó, theo bài: “Những nhân vật nữ trong tiểu thuyết của NguyễnXuân Khánh” nhà văn Trần Thị Trường đưa ra ý kiến xác đáng về cách xâydựng nhân vật nữ của Nguyễn Xuân Khánh: “Mười bốn người phụ nữ, mườibốn tích cách, mười bốn số phận, mười bốn cách ứng xử để rồi có mười bốnkết cục” Theo tác giả thì Nguyễn Xuân Khánh đã xây dựng thành công cácnhân vật bởi ông đã: “chiêm ngẫm cả những ý nghĩ trong cõi thẳm sâu tâmhồn người khác”

Viết về Hồ Quý Ly còn có bài “Thân phận kẻ sĩ trong tiểu thuyết Hồ Quý

Ly” của Hoàng Tiến Trong bài viết này, tác giả đi sâu phân tích các nhân vậtnhư Hồ Quý Ly, Hồ Nguyên Trừng, Sử Văn Hoa,… Các nhân vật có cái nhìnmẫn tiệp trước thời thế, song lại là nạn nhân của chính thời thế ấy Trong đóphải đặc biệt lưu ý đến Hồ Quý Ly- nhân vật chính của tác phẩm, để lại cho tanhiều bài học quý giá Hồ Quý Ly để lại bài học về cải cách đất nước, Hồ

Nguyên Trừng và Sử Văn Hoa để lại bài học về vấn đề trọng dụng kẻ sĩ trongthời loạn Tác giả tỏ ra ngậm ngùi trước bi kịch của nhân vật và có ý so sánhvới hình ảnh kẻ sĩ trong chính cuộc sống hiện tại Từ đó bài viết trở thành nỗiniềm “ôn cố tri ân” của những người trí thức “đồng bệnh tương liên” của hiệntại.

Đề cập tới một khía cạnh khác trong tiểu thuyết của Nguyễn XuânKhánh, bài viết “Tư cách nhà văn trong Nguyễn Xuân Khánh” của Châu Diên

đã có những nhận xét xác đáng Ở đây, tác giả không đi sâu vào nội dung củatác phẩm mà khai thác phong cách viết văn của nhà văn Châu Diên cũng đềcập tới một loạt các tác phẩm nổi tiếng của Nguyễn Xuân Khánh, phân tíchcách tiếp cận, tư tưởng mới lạ của ông, từ đó làm rõ sự khác biệt giữa tác giảvăn học và tác giả lịch sử Tư cách nhà văn là dù đứng ở lịch sử, khai thác yếu

tố lịch sử, song vẫn phải có hơi thở của cuộc sống hiện nay, vẫn phải có cáihồn của từng số phận, từng suy nghĩ Xét theo điều đó, Nguyễn Xuân Khánh

đã đứng vững trong tư cách nhà văn trong tiểu thuyết lịch sử của mình Tácgiả Châu Diên còn viết tham luận về tiểu thuyết Hồ Quý Ly Với sự hiểu biếtcủa mình về Nguyễn Xuân Khánh, ông khẳng định thành công của NguyễnXuân Khánh ở nhiều phương diện Ông đặc biệt nhấn mạnh: “Nói đến cáchtạo nhân vật, ta sẽ không thể nào quên công lao của Nguyễn Xuân Khánhtrong việc tạo ra nhân vật chính Hồ Quý Ly Đó là con người có nhiều phẩmchất…”

Tiếp theo phải kể đến bài Hồ Quý Ly- cuốn tiểu thuyết lịch sử đặc sắc

của Đinh Công Vỹ Tác giả nhận xét: “Nguyễn Xuân Khánh không hề đơngiản hóa, không hề bị chi phối bởi cách xây dựng nhân vật một chiều Nhânvật của ông tập trung nhiều mâu thuẫn giằng xé nội tâm” Đồng nhất với quan

điểm trên, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên trong bài: “Đọc Hồ Quý Ly”

cũng thừa nhận: “Cách xây dựng nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh là ở thểlưỡng tính, phân thân không chỉ với một nhân vật Hồ Quý Ly mà còn với cácnhân vật khác như Trần Khát Chân, Hồ Nguyên Trừng…Nhân vật lịch sử củaông ta là những cá nhân mâu thuẫn giằng xé, một bên là thúc bách (tất yếu)lịch sử, một bên là đòi hỏi (tất yếu) con người trước thử thách vận mạng củađất nước, chúng dân”

Ngoài ra còn một số luận văn nghiên cứu chuyên sâu về một số khía

cạnh của tiểu thuyết Tiêu biểu trong số đó, chẳng hạn như:

- “Một số vấn đề lí luận về tiểu thuyết lịch sử qua Hồ Quý Ly và Sông

Côn mùa lũ” của Nguyễn Thị Liên (Đại học Sư phạm Hà Nội, 2003) Tác giả

luận văn đã minh định vấn đề thể loại của tác phẩm này Tác giả cho rằng tínhchất đặc trưng của Hồ Quý Ly là một tiểu thuyết lịch sử hiện đại có nhiềuđóng góp về mặt nội dung thể loại

- “Tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly” (Lê Thị Chung- 2004) Luận văn đãchỉ ra những thành công cuả tiểu thuyết ở góc độ đặc điểm thể loại Loại tiểuthuyết lịch sử; khẳng định vị trí của Hồ Quý Ly trong tiến trình phát triển củatiểu thuyết lịch sử Việt Nam Lê Thị Chung còn rất quan tâm đến vấn đề nhânvật của cuốn tiểu thuyết Luận văn đã có cách đánh giá một cách khá hệ thống

về đặc điểm thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly: nhân vật lịch sử,nhân vật hư cấu, nhân vật chính diện, nhân vật phản diện, nhân vật trunggian,… cho ta hình dung về sự đa dạng, phong phú của hệ thống nhân vậttrong tác phẩm

- “Tiểu thuyết Hồ Quý Ly trong sự vận động của tiểu thuyết lịch sửnước ta nửa sau thế kỉ XX” (Đỗ Hải Ninh- 2003) đã chỉ ra một số nét đặc sắccủa thế giới nhân vật trong cuốn tiểu thuyết; nhân vật đầy sức sống, nhân vật

tư tưởng,…

- Trong bài viết “Nhìn chung về tiểu thuyết Việt Nam từ 1995 đến nay”(2005), tác giả Phạm Thị Thu Thủy đã khẳng định: Nguyễn Xuân Khánh cóthành tựu trong việc xây dựng nhân vật tiểu thuyết, đặc biệt là xây dựng nhânvật chính Hồ Quý Ly

Ngoài ra còn rất nhiều ý kiến khác nhau xung quanh tác giả NguyễnXuân Khánh, về tiểu thuyết Hồ Quý Ly đăng rải rác trên các báo, tạp chí vàcác trang thông tin điện tử Những ý kiến trên đã cung cấp cho chúng tôi điểmtựa về lý luận và văn học sử để chúng tôi thực hiện đề tài luận văn của mình

Bên cạnh sự ghi nhận và đánh giá cao, các tác giả cũng đã chỉ ra một sốhạn chế của Nguyễn Xuân Khánh trong việc xây dựng nhân vật Tiến sĩ ĐinhCông Vỹ cho rằng: “Đối thoại của các nhân vật lích sử còn quá hiện đại: cha

con Hồ Quý Ly nói chuyện với nhau mà xưng hô như gia đình quan chức thờinay” Một số ý kiến cho rằng các sự kiện, nhân vật trong tác phẩm chưa đượcđẩy ở mức cao Tóm lại, các bài viết, công trình nghiên cứu trên đã chỉ ra

được những đặc điểm cơ bản về nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết Hồ

Quý Ly, tuy nhiên nhìn chung còn khá tản mạn Chúng tôi nghĩ cần có sự đào

sâu phân tích tiểu thuyết Hồ Quý Ly trong đối sánh với lịch sử để có cái nhìntoàn diện hơn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu về tiểu thuyết lịch sử nói chung và tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý

Ly của Nguyễn Xuân Khánh nói riêng, từ đó thấy được cảm quan lịch sử, haycách nhìn, cách cảm nhận và lí giải riêng của tác giả đối với những vấn đềlịch sử

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tìm hiểu những nét chính về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn XuânKhánh, làm rõ được cảm quan lịch sử của tác giả thông qua góc độ văn hóa vàcon người thời đại

Chỉ ra được những nét độc đáo trong nghệ thuật xây dựng nhân vật lịch

sử, từ đó góp phần thể hiện quan điểm, sự lí giải của tác giả về các vấn đềđược đặt ra trong tác phẩm

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đặc điểm cảm quan lịch sử trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn

Xuân Khánh

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh và các bài nghiên cứu, luận văn, luận án về Nguyễn Xuân Khánh và tác phẩm Hồ Quý Ly của ông.

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp so sánh đối chiếu

6 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dungchính của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Khái quát về tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết lịch sử của

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ

VÀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH

1.1 Khái quát về tiểu thuyết lịch sử

1.1.1 Khái niệm lịch sử

Lịch sử trong tiếng Hy Lạp là “historia”, có nghĩa là "sự tìm hiểu kiến

thức bằng cách điều tra" Xét từ nguyên, từ lịch sử (histoire) có 6 nghĩa Một

là chuyện kể; hai là chuyện đã xảy ra; ba là chỉ quá trình phát triển (Mác nói

về quan điểm lịch sử); bốn là đời sống của con người xã hội.(Trong Gia đình

thần thánh Mác nói, “Lịch sử chẳng phải cái gì khác mà chính là cuộc sống

của con người theo đuổi một mục đích của mình.”); năm là quá khứ của hiệntại đã lùi xa; sáu là chỉ khoa học lịch sử, sử học Khi nói đến lịch sử, theo giảithích đơn giản, lịch sử là những gì thuộc về quá khứ và gắn liền với xã hộiloài người Với ý này, lịch sử bao trùm tất cả mọi lĩnh vực trong xã hội, đaịdiện do đó khó định nghĩa chính xác và đầy đủ Vì thế, định nghĩa về lịch sửđược rất nhiều nhà nghiên cứu đưa ra

Khi nói đến lịch sử, các nhà nghiên cứu khá nhất trí với ba nội dung sau:

Việc diễn ra trong quá khứ: Những sự kiện diễn ra trong quá khứ chođến thời điểm hiện tại, không thể thay đổi được, cố định trong không gian vàthời gian, mang tính chất tuyệt đối và khách quan

Ghi lại những việc diễn ra trong quá khứ: con người muốn nắm bắt quákhứ, diễn đạt theo sự kiện theo từ ngữ và giải thích ý nghĩa của sự kiện, mangtính chất tương đối và chủ quan của người ghi lại bằng những câu chuyện kể.Làm thành tài liệu của việc diễn ra trong quá khứ: cách làm hoặc quátrình tập hợp những sự việc diễn ra trong quá khứ thành tài liệu cũng chính là

câu chuyện kể đối với hiện tại.

Theo Wikipedia, từ ‘‘Lịch sử” ít nhất có hai nghĩa Thứ nhất là sự biếnđổi của vật tồn tại trong hiện thực được diễn đạt khác đi và định nghĩa là Lịch

sử Tuy nhiên việc bảo tồn quá trình đó là không có và cuối cùng biến mất.Một ý nghĩa khác của lịch sử là chỉ kết quả ghi chép lại với đối tượng là sựbiến chuyển đang dần biến mất đó tức là ghi chép lịch sử Như vậy cái trướcđược gọi là nghĩa rộng: toàn thể các sự kiện, cái thứ hai được gọi là sách lịch

sử Các nhà nghiên cứu đều có mong muốn nghiên cứu sâu lịch sử và dự đoántương lai

1.1.2 Khái niệm tiểu thuyết

Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàncảnh, sự việc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộcsống con người, biểu hiện tính chất tường thuật, tính chất kể chuyện bằngngôn ngữ văn xuôi theo những chủ đề xác định

Trong một cách hiểu khác, nhận định của Belinski:“Tiểu thuyết là sử thicủa đời tư” chỉ ra khái quát nhất về một dang thức tự sự, trong đó sự trầnthuật tập trung vào số phận của một cá nhân trong quá trình hình thành vàphát triển của nó Sự trần thuật ở đây được khai triển trong không gian và thờigian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt cơ cấu của nhân cách

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì tiểu thuyết là “Tác phẩm tự sự cỡ lớn

có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thờigian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bứctranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, táihiện nhiều tính cách đa dạng”[5;328]

1.1.3 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử

Tiểu thuyết lịch sử hiểu theo nghĩa chung nhất, là tiểu thuyết viết về đề

tài lịch sử Theo Từ điển thuật ngữ văn do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn

Khắc Phi chủ biên thì tiểu thuyết lịch sử (thể loại văn học lịch sử) được hiểunhư sau: “Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật

và các chi tiết hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì được sángtạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trangphục, phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy Tác phẩm lịch sửthường mượn truyện đời xưa nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học củaquá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con người và thời đại đã qua, songkhông vì thế mà hiện đại hóa người xưa, phá vỡ tính chân thật lịch sử của thể

loại này…” [5;302] Trong Từ điển văn học, bộ mới, thì tiểu thuyết lịch sử

được hiểu như sau: “Tác phẩm tự sự hư cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dungchính Lịch sử trong ý nghĩa khái quát, là quá trình phát triển của tự nhiên, xãhội Các khoa học xã hội (cũng được gọi là các khoa học lịch sử) đều nghiêncứu quá khứ của loài người trong tính cụ thể và đa dạng của nó Tuy vậynhững tiêu điểm chú ý của các sử gia lẫn các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch

sử, thường đều là sự hình thành, hưng thịnh, diệt vong của các nhà nước,những biến cố lớn trong đời sống xã hội của cộng đồng quốc gia, trong quan

hệ giữa các quốc gia như chiến tranh, cách mạng…cuộc sống và sự nghiệpcủa các nhân vật có ảnh hưởng đến tiến trình lịch sử…” [2;1725] Trong bài

viết, Suy nghĩ từ những tiểu thuyết mang chủ đề lịch sử, đăng trên vietnamnet

(10/2005), Phạm Xuân Thạch cũng đưa ra quan điểm: “Tiểu thuyết lịch sử lànhững ấn tượng và suy tư cá nhân về các vấn đề của lịch sử Nó nêu ra cácvấn đề của lịch sử và phản chiếu những suy tư cá nhân về những vấn đề đó”

1.2 Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã từng cho rằng “Theo tôi, tiểu thuyếtlịch sử trước hết là tiểu thuyết” Có thể thấy ông khá nhấn mạnh tính tiểuthuyết trong các tác phẩm viết về lịch sử của mình Ta có thể thấy được điều

đó ở Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng ngàn Hai tác phẩm này ra đời cách nhau

khoảng năm sáu năm nhưng đó là kết quả của một quá trình thai nghén lâu dàivới cảm thức lịch sử và những trải nghiệm thể hiện tư tưởng nghệ thuật, nhãn

quan độc đáo của nhà văn Trong Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng ngàn, cách xử

lý lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh khá tự do và đầy tính chủ quan Sự đàosâu vào những toan tính của con người, nhu cầu cắt nghĩa đời sống theonhững suy ngẫm, trải nghiệm đã khiến người đọc nghĩ rằng lịch sử đích thựccủa tác phẩm là hư cấu Điều này phù hợp với tinh thần của tiểu thuyết.

Lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh là lịch sử được thẩmthấu qua trải nghiệm của cá nhân nhà văn Có thể thấy các vấn đề nhận thức

và thẩm mỹ mà Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng ngàn đặt ra đều là vấn đề của

hiện tại, chỉ có khung cảnh thiên nhiên, ngôn ngữ, lễ hội, tập tục là có vẻ

“tuyệt đối trung thành” với lịch sử Trong tiểu thuyết của mình, nhìn chungtác giả vẫn chọn một giải pháp an toàn, cách xử lý của nhà văn không phải làchặn đứng từng khúc của dòng chảy lịch sử lại mà hòa cùng với dòng chảy đómột cách tự nhiên, và như vậy đã tạo một tâm thế tự tại trong tiểu thuyết cũngnhư thái độ đồng thuận của độc giả trong tiếp nhận tác phẩm

Bối cảnh của tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh là thời điểm lịch sử đầy

biến động và phức tạp: ở Hồ Quý Ly là giai đoạn cuối Trần đầu Hồ; trong Mẫu Thượng ngàn, xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đã

trở thành cảm hứng cho những suy ngẫm về văn hoá, tôn giáo… Giai đoạngiao thời với sự khủng hoảng dẫn tới suy vong, sự giao tranh mới – cũ luôn làthử thách đối với bản lĩnh của ngòi bút mỗi nhà văn “Tiểu thuyết NguyễnXuân Khánh dù viết về quá khứ cách đây hàng mấy trăm năm hay gần hơnđều có khả năng mở rộng biên độ phản ánh hiện thực bởi tính thời sự cập nhậtcủa nó Không né tránh những vấn đề của hôm nay, Nguyễn Xuân Khánh ráoriết tìm lời đáp cho những câu hỏi thiết thực đối với hiện tại […].Tìm thấynhững điểm tương đồng giữa quá khứ và hiện tại, dùng hiện tại soi tỏ quá khứ,nêu ra được những chân lý có tính phổ quát, đó chính là giải thích mới về đềtài cũ, là ôn cố tri tân”[17] Chính vì vậy, dù Nguyễn Xuân Khánh viết vềnhân vật đã quen thuộc, thời đại đã được các nhà sử học phân tích, đánh giánhưng tiểu thuyết của ông vẫn mới mẻ

Lịch sử trong tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh không phải là lịch sử

bị đóng khung mà luôn ở trạng thái động Các nhân vật, sự kiện lịch sử…

không đơn nghĩa mà trở nên đa diện khi được soi chiếu từ nhiều góc độ Nhàvăn đặt nhân vật trong những mối quan hệ phức tạp của gia đình và xã hội.Chẳng hạn nhân vật Hồ Quý Ly được hiện lên trong các vai khác nhau: một

yếu nhân văn võ song toàn, một con người với cảm nhận tinh tế sâu sắc, mộtngười chồng, người cha nén chặt tình cảm trong lòng, một kẻ loạn thần tặc tửthâm hiểm, tàn bạo Trần Khát Chân không chỉ là vị tướng tài ba mưu lược,

có tâm hồn nghệ sĩ và tấm lòng nhân hậu, nhân vật này cũng có thể tàn bạo vàthủ đoạn như đối thủ của mình, không ngần ngại đề nghị Sử Văn Hoa viếtsách bôi nhọ Hồ Quý Ly

Trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh có sự đan xen trần thuật ở ngôithứ ba với trần thuật ngôi thứ nhất Nhà văn nhập thân vào nhân vật để chonhân vật Hồ Nguyên Trừng xưng “tôi” kể chuyện, nhân vật như thoát ra khỏi

cái khung lịch sử đã khép kín để đối thoại với hiện tại Trong Mẫu Thượng

ngàn, xuyên suốt tác phẩm là giọng kể khách quan nhưng ngoài việc di

chuyển điểm nhìn vào các nhân vật, nhà văn còn trực tiếp để cho nhân vật bà

Ba Váy tự sự Cũng giống nhân vật Hồ Nguyên Trừng, bà Ba là nhân vậtxưng “tôi” có thể tạo ra một cách nhìn trung tâm Mỗi điểm nhìn trần thuậtgắn với một sự tự ý thức, thành ra cùng một nhân vật, cùng một hiện thựcnhưng được nhìn từ nhiều điểm khác nhau, có thể đánh giá theo nhiều cáchkhác nhau Nhân vật trong quá khứ thoát ra khỏi quá khứ để đối thoại với hiệntại, sống động chứ không phải là những cổ vật im lìm

Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh lấy con người làm tâm điểm chứkhông lấy việc tái hiện lịch sử hoặc minh hoạ lịch sử làm mục đích phản ánh.Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh bao gồm một hệ thống nhân vật đông đảo từnhững nhân vật có thật trong lịch sử tới những nhân vật hư cấu, từ tầng lớpdân thường vô danh tới nhân vật can dự trực tiếp vào lịch sử, họ đều bị mắckẹt trong lịch sử và thực sự mang trên mình ý nghĩa lịch sử Lịch sử hiện hữutrong con người và số phận của mỗi cá nhân Bên cạnh việc khai thác sử liệu,nhà văn quan tâm đến khám phá cái lịch sử hiện hữu đó bằng sự thấu hiểutừng số phận Nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh là những con người cá nhânvới đầy đủ tính cách phức tạp và đa dạng, nó lý giải cho động cơ sâu xa củanhững hành động có tính lịch sử của nhân vật Cuộc cải cách quyết liệt của

Hồ Quý Ly bắt nguồn từ chính tính cách thích “chơi với lửa” của Quý Ly lúccòn bé cho tới sự quyết đoán trong khát vọng thay đổi của con người có tưtưởng tân tiến sau đó là mưu toan chính trị và tham vọng quyền lực của một

bạo chúa Ở Hồ Quý Ly, giai đoạn lịch sử giao thời đầy mâu thuẫn hiện lên

qua cuộc đời ông vua già Lê Hiển Tông với những dùng dằng của lịch sử: đổi

mới để tiến bộ và chấp nhận rủi ro hay thủ cựu với lề lối của tổ tông dù tình

trạng đất nước đã trở nên mục ruỗng Hay như trong Mẫu Thượng ngàn, quá

trình xâm lược và công cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp có thểđược hình dung qua chuyện đời, chuyện tình của anh em nhà Messmer.Những thăng trầm trong quá trình làm giàu ở thuộc địa, các cấp độ của sựchiếm đoạt tình yêu, và kết thúc nhiều nghiệt ngã (cái chết của Philippe,chứng hoang tưởng của Julien, đứa bé ra đời từ đêm hội) cho thấy tương laiphá sản của chủ nghĩa thực dân ở Việt Nam

1.3 Tiểu thuyết Hồ Quý Ly trong hành trình sáng tạo

của Nguyễn Xuân Khánh

Nguyễn Xuân Khánh là người chịu nhiều thiệt thòi và sóng gió trong cảđời tư và sự nghiệp nhưng ở ông, ta luôn nhận thấy một ý chí phấn đấu khôngmệt mỏi vì lòng yêu văn chương chưa khi nào dứt Những cố gắng ấy đã giúpNguyễn Xuân Khánh có được thành công như ngày hôm nay, mặc dù sốlượng tác phẩm của ông không nhiều Con đường văn nghiệp của ông có thểchia làm ba chặng

Chặng đường đầu tiên được đánh dấu bằng việc ông ra mắt làng văn

miền Bắc năm 1959 với truyện ngắn Một đêm đăng trên Tạp chí Văn nghệ

Quân đội số 2/1959 và lập tức được thừa nhận với giải thưởng đầu tiên trong

sự nghiệp của mình Tiếp đó các sáng tác của ông đến 1962 được in trong tập

Rừng sâu do Nxb Văn học ấn hành năm 1963 Những sáng tác của Nguyễn

Xuân Khánh trong giai đoạn vẫn gói gọn trong phương pháp sáng tác xã hộichủ nghĩa, tên tuổi của ông chưa thực sự được biết đến một cách rộng rãi

Chặng thứ hai là chặng đường gian nan và sóng gió trong sự nghiệpvăn học của Nguyễn Xuân Khánh Thời kì này gắn liền với hai tác phẩm lớn

là Trư cuồng và Miền hoang tưởng Những sáng tác này đều đề cập đến

những vấn đề nóng bỏng của thời cuộc, thể hiện quan điểm của tác giả qua lốiviết đậm tính huyền hoặc và giàu triết lí Tuy nhiên các tác phẩm này lạikhông được công chúng đón nhận Một thời gian dài ông chuyển snag dịchthuật

Chặng đường thứ ba trong sự nghiệp văn chương của Nguyễn Xuân

khánh chỉ thực sự bắt đầu khi tác phẩm Hồ Quý Ly ra đời và được Nxb Phụ

nữ ấn hành năm 2000 Tác phẩm đã đạt thành công vang dội, được độc giảyêu văn chương và giới nghiên cứu đón nhận nồng nhiệt Tác phẩm đã đưa vềcho ông hàng loạt các giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Nhà văn

Hà Nội: Năm 2000, Hồ Quý Ly dành được 4 giải: Giải thưởng cuộc thi tiểu

thuyết (1998-2000) của Hội Nhà văn Việt Nam; giải thưởng của Hội Nhà văn

Hà Nội, 2001; Giải thưởng Mai vàng của báo Người lao động, 2001; Giải thưởng Thăng Long của Uỷ ban nhân dân thành phố Hà Nội, 2002 Hồ Quý

Ly được xem là đòn bẩy để ông tiếp tục đưa ra những kiến giải của mình về

lịch sử- văn hóa trong các tác phẩm tiếp theo: Mẫu Thượng ngàn (2005) và

Đội gạo lên chùa (2011) Cả ba tác phẩm đều được tái bản nhiều lần với số

lượng lớn, đặc biệt là Hồ Quý Ly đã được tái bản lần thứ 11 Tác phẩm thểhiện sự quan tâm đặc biệt của tác giả đến vẫn đề lịch sử văn hóa- phong tục,thể hiện suy tư và niềm tin của tác giả với bản sắc văn hóa dân tộc

Tóm lại, có thể nói, tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm lấy đề tài lịch

sử làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật Vì thế, nó vừa mang sự hấp dẫn củatiểu thuyết vừa có những nhân vật, sự kiện có thực Các tác giả dựa vàonhững sự kiện trong quá khứ, hư cấu tưởng tượng thêm để tạo nên tác phẩmnhằm gây hứng thú đồng thời thể hiện cách đánh giá về lịch sử Không phải

sự kiện nào cũng được đưa vào Chỉ sự kiện có ý nghĩa với xã hội hiện nay

mà thôi Do đó, tiểu thuyết lịch sử là sự “ôn cố tri tân”, cho chúng ta thêm bàihọc áp dụng cho chính cuộc sống hiện tại

Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh là những trang viết mang

sự trải nghiệm và những suy ngẫm sâu sắc của tác giả về vấn đề lịch sử với sựliên quan nhất định với các vấn đề đương đại Ông chú trọng lấy con ngườilàm tâm điểm cho các tác phẩm của mình chứ không lấy nhân vật để tô vẽ cholịch sử Các nhân vật của ông đều được đặt trong mối quan hệ đa chiều, để từ

đó nhân vật tự bộc lộ khả năng, tính cách và phẩm chất của mình NguyễnXuân Khánh có cách kể chuyện hấp dẫn riêng, đặc biệt là việc sử dụng ngôi

kể linh hoạt, làm cho tác phẩm vừa mang tính khách quan lại vừa có thể đưađẩy cảm xúc một cách khéo léo, tinh tế

Hồ Quý Ly là tác phẩm mở đầu cho chặng đường sáng tác mới nhất của

Nguyễn Xuân Khánh với các giải thưởng lớn Nhưng thành công lớn nhất củatác phẩm mang lại chính là sự chào đón nồng nhiệt của độc giả và các nhànghiên cứu Tác phẩm đã mang tên tuổi của Nguyễn Xuân Khánh trở lại vớinền văn học Việt Nam Có thể nói đây là một tác phẩm mà tác giả đã dồnnhiều tâm huyết, sự hiểu biết, kinh nghiệm sống và kinh nghiệm nghệ thuật đểviết nên Bằng sự cảm nhận cùng với cách lí giải riêng với các vấn đề đặt ra

trong tác phẩm, Nguyễn Xuân Khánh đã mang lại cho Hồ Quý Ly một sức hấp

dẫn đặc biệt

CHƯƠNG 2 CẢM QUAN VĂN HÓA

VÀ CON NGƯỜI THỜI ĐẠI TRONG HỒ QUÝ LY

2.1 Cảm quan văn hóa trong Hồ Quý Ly

Lịch sử không chỉ bao gồm những sự kiện trọng đại của dân tộc khidiệt thù trong giặc ngoài để dựng nước và giữ nước mà lịch sử còn là nhữngnét đẹp văn hóa của dân tộc truyền từ đời này qua đời khác Những nét đẹp đóđược trân trọng, lưu giữ và phát triển để tạo nên một nền văn hóa đậm đà bảnsắc dân tộc Trong Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh đã nói lên những suynghĩ, cảm nhận và có cách lí giải riêng của mình về vấn đề văn hóa qua một

số khía cạnh quan trọng như tôn giáo, phong tục, giáo dục

2.1.1 Tôn giáo

Không một quốc gia nào trên thế giới lại không có tôn giáo và niềm tinvào một thế giới tâm linh nào đó Chính những hoạt động tôn giáo đã giúpcho con người vượt thoát lên khỏi cuộc sống hữu hạn của đời người, đượctiếp thêm sức mạnh để vượt qua khó khăn, thử thách của cuộc sống NướcViệt Nam trải mấy nghìn năm văn hiến đã có một đời sống tôn giáo phongphú và ý nghĩa Hoạt động tôn giáo là hoạt động rộng khắp trong cả nước.Tôn giáo vì thế có ảnh hưởng không nhỏ đến tư duy và tâm lý người Việt quacác thế hệ, nó đi vào cả sáng tác văn học và trở thành một hiện tượng mang

tính dân tộc Trong Hồ Quý Ly, tác giả đã nhắc khá nhiều đến tôn giáo, đặc

biệt là Phật giáo

Ngay từ đầu tác phẩm, ông ngoại của Hồ Nguyên Trừng đã nói :

“Người xưa nói: ‘Đạo Phật như giếng trời, còn Khổng và Lão chỉ giống nhưhang và khe Đạo Phật như mặt trời còn Khổng và Lão chỉ như bó đuốc’ ”.[13; 30] Lời nói khuyên dạy cháu nhưng cũng là một quan niệm, một thái độsống Coi trọng đạo Phật, coi trọng cái tâm của con người Trong những trangviết của mình, Sử Văn Hoa cũng nhắc đến đạo Phật: “Phật giáo là phần âmcủa hồn dân Việt Đạo Phật giữ phần linh thiêng, phần chìm, phần lặng lẽ vàthâm thúy của núi sông” Chẳng thế mà bà công chúa Huy Ninh đã ngày đêm

niệm Phật cầu nguyện cho chồng, cho đất nước được bình yên Việc làm ấykhiến bà cảm thấy thanh thản, an tâm hơn Đến với Phật, con người cảm thấylòng nhẹ nhàng hơn, an yên hơn.

Bên cạnh việc nói lên tầm quan trọng của đạo Phật, Nguyễn XuânKhánh cũng đã nói về sự suy tàn của nó “Cứ nhìn quang cảnh núi yên Tử,người ta thấy ngay được sự lên xuống của Phật giáo Đại Việt Thời vua TrầnNhân Tông đệ nhất tổ Trúc Lâm, đây là núi tổ Phật giáo.[ ] Chùa Yên Tửlúc này, qua thời gian gần trăm năm, kể từ khi Trần Nhân Tông thị tịch, đã bắtđầu đổ nát.” [13; 721-722] Như vậy, tác giả không chỉ khái quát được tôngiáo phổ biến và quan trọng nhất của dân tộc mà còn khái quát sự phát triển

và suy tàn của nó cùng với đó là sự suy tàn của triều đại nhà Trần

2.1.2 Phong tục

Trong Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh không chỉ đơn thuần viết về

một thời đại trong lịch sử dân tộc mà còn viết về những lề lối phong tục củangười dân Việt Những lễ hội truyền thống mang đậm phong cách của dân tộcViệt như: Hội thề Đồng Cổ, Đốn Sơn đã góp thể hiện phần nào phong tục củangười dân Việt Các lễ hội dân gian được tác giả miêu tả khá kĩ và sâu sắc,giúp người đọc bổ sung thêm được vốn kiến thức về văn hóa truyền thống.Mỗi lễ hội dân gian được tác giả tái hiện lại với một không gian chân thực đếnmức làm chúng ta như đang chứng kiến tận mắt những sự việc ấy Ở đây, cóthể thấy tác giả nhắc đến hai lễ lớn là Hội thề Đồng Cổ và Đốn Sơn Khônggian lễ hội được miêu tả vô cùng hấp dẫn và sinh động với đầy đủ âm thanhcủa chiêng trống, của tiếng hát, tiếng đàn, tiếng người ồn ào; màu vàng rựccủa đôi lọng vàng, chiếc kiệu vàng và cả rèm cửa cũng màu vàng,… Tất cảtạo nên một khung cảnh náo nhiệt vô cùng Ở hội thề Đồng Cổ, không gianchính của buổi lễ là ở trong đền: “Chiếc trống đồng và chiếc Đại HồngChung được đặt gian giữa đền [ ] Đích thân vua rót rượu Quan thái sư LêQuý Ly đánh ba hồi trống đồng Thượng tướng Trần Khát Chân đánh ba hồichuông Ngoài sân thái bảo Trần Nguyên Hàng sai giết ngựa trắng, lấy máupha rượu đổ vào cái chậu lớn […] cửa đền đóng kín […]Trong đền, trốngđồng và chuông quý lại vang lên một hồi, rồi nhã nhạc tấu lên” [13; 18-19].Kết thúc tác phẩm là lễ hội Đốn Sơn được diễn ra linh đình và trọng thể hơn

“Tây Đô tưng bừng náo nhiệt Suốt dọc đường lát đá từ cửa Nam đến núi Đún

được cắm đầy những lá cờ ngũ sắc[ ] Khói pháo tụ thành đám mây trắng.Xác pháo trải khắp cửa Tiền như ai rắc hoa đào” Quả thật đó là một lễ hộilớn chưa từng thấy, qua ngòi bút tài hoa của nhà văn Nguyễn Xuân Khánhlại càng hoành tráng và ý nghĩa hơn Miêu tả hai lễ hội lớn đến vậy, ta thấyđược ở tác giả sự hiểu biết sâu sắc của tác giả về phong tục, về niềm tin củanhân dân với các lực lượng thần thánh Ông vua già Trần Nghệ Tông “phảinhờ đến hội thề Ông phải nhờ đến thần hộ quốc Ông muốn tiếng chuôngvàng, tiếng trống Đồng Cổ sẽ vang động làm thức tỉnh trăm quan, thức tỉnhthần dân trong nước” [13; 15].

Ở Hồ Quý Ly, chúng ta còn có thể thấy được nét đặc trưng trong phong

tục của người dân Việt còn thể hiện ở vai trò của người phụ nữ trong gia đình.Phụ nữ luôn là người giữ lửa, là hậu phương vững chắc trong gia đình để chongười cha, người anh, người chồng của mình có thể yên tâm dựng nghiệp lớn.Trong tác phẩm, chúng ta có thể thấy những người phụ nữ như bà công chúaHuy Ninh, quận chúa Quỳnh Hoa, rồi đến cả hoàng hậu Thánh Ngẫu đềuthuận theo ý của cha, của anh mình mà lấy Hồ Quý Ly, Hồ Nguyên Trừng vàvua Thuận Tông Mặc dù là cuộc hôn nhân sắp đặt nhưng sau đó họ đều cótình cảm chân thành với nhau Và những người phụ nữ ấy đều lâm vào tìnhcảnh khó xử khi đứng giữa hai thế lực đối lập, một bên là cha, một bên làchồng Điều đáng quý ở đây là họ đều biết cách ứng xử, biết giữ chữ hiếu màvẫn trọn đạo làm vợ Trước những việc làm của chồng mình- Hồ Quý Ly- bàcông chúa Huy Ninh chỉ âm thầm bên cạnh, ngày đêm niệm kinh Phật monggiúp chồng mình giảm bớt phần nào tội lỗi, và chính bà cũng cảm thấy thanhthản hơn khi được gần đức Phật Quỳnh Hoa chọn biện pháp im lặng trước tất

cả, tối nào cũng thắp hương trước bàn thờ Phật, lấy cớ ốm không đến thămcha mẹ cũng không tham gia vào việc nhà chồng Hoàng Hậu Thánh Ngẫucũng có số phận đáng thương như người mẹ Huy Ninh của mình Nàng ra sứcbảo vệ chồng trước âm mưu của cha nhưng không thể nên chỉ có thể sống mộtcuộc sống âm thầm, lặng lẽ chịu đựng nỗi đau

2.1.3 Giáo dục

Giáo dục là một trong những vấn đề quan trọng hàng đầu của một đấtnước Muốn đất nước phát triển thì giáo dục phải phát triển Tuy không nóinhiều đến vấn đề này trong tác phẩm nhưng Nguyễn Xuân Khánh cũng không

bỏ qua Dưới cách nhìn, cách cảm của một người viết tiểu thuyết lịch sử, tácgiả cũng đã chỉ ra những vấn đề cơ bản về giáo dục cuối thời Trần, chủ yếuthông qua những mong muốn đổi mới, cải cách của Hồ Quý Ly “Quan thái

sư rất quan tâm tới việc học Ông thấy các lộ, phủ, châu việc học chưa vàonền nếp, ông bèn đặt ra chức học quan, đề bạt một loạt những nhà khoa bảng,đưa về các địa phương trông coi việc học hành của dân Ông chú ý đến nhữngngười đỗ đạt có tài nhưng chưa được cất nhắc đúng mức” [13; 473] Hồ Quý

Ly cũng thẳng thắn chỉ ra những chỗ đáng nghi ngờ trong kinh điển Nho giáo.Ông cho rằng Khổng Tử không xứng đáng đứng đầu Nho gia như mọi ngườivẫn thường ca tụng, Hàn Dũ là một nhà Nho ăn trộm, còn Trinh Tử, Chư Tử

là những người học rộng nhưng không có thực tài chỉ chuyên đi ăn cắp vănchương tư tưởng của người khác Điều đó chứng tỏ, vào cuối thời Trần, Nhogiáo đã không còn được chiếm vị trí như trước nhưng vẫn chưa mất hẳn, nóvẫn tồn tại trong suy nghĩ, tư tưởng của một số người như Đoàn Xuân Lôi.Nền giáo dục nước ta tại thời điểm đó vẫn chưa có những bước phát triển vàcải cách đáng kể cũng như chính tình hình đất nước lúc bấy giờ Điều nàycũng có thể lí giải được phần nào, bởi lúc ấy, trong triều đình còn đang rối ren,

lo tranh quyền đoạt vị, các phe phái chống lại lẫn nhau thì chuyện giáo dục,thi cử không còn là điều trọng yếu nữa

2.2 Con người thời đại trong Hồ Quý Ly

2.2.1 Hồ Quý Ly- anh hùng và bi kịch

Hồ Quý Ly đóng vai trò là thái sư nhưng về bản chất ông quyết địnhgần như tất cả mọi thứ trong thời mạt Trần Khi vua Nghệ Hoàng mấtông trở thành cây trụ lớn nhất của nước nhà Hồ Quý Ly trước đây vẫn cho bịcoi là kẻ hoán nghịch cướp ngôi nhà Trần nhưng đi vào tiểu thuyết, NguyễnXuân Khánh không sa vào thiên kiến đó mà có một cái nhìn đầy đủ và hết sứccông bằng về ông Nếu Hồ Quý Ly trong chính sử khô khan với âm mưu và

hành động thì Hồ Quý Ly trong Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh là người

“dưới một người trên vạn người” nhưng cũng rất đời thường với đời sống nộitâm và tình cảm phong phú bên cạnh toan tính, âm mưu…Xuất hiện trong tiểuthuyết với tư cách là nhân vật trung tâm, xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm,nhân vật Hồ Quý Ly được Nguyễn Xuân Khánh xây dựng là một khối thốngnhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập trong tính cách cũng như trong tư tưởng

chính trị Nhân vật Phạm Sinh đã nhận thấy: “Quan thái sư, đó là con người đạitrí, cũng là con người lạnh lùng như băng Ông ta thông minh, có thể nói sâusắc đến tinh tế, nhưng đầy tham vọng, tham vọng đến độ ngạo mạn” “Ông tavừa tàn bạo đến cùng cực nhưng lại vĩ đại vô cùng Vừa đáng căm giận lại vừađáng thương, đáng kính” Ông đem đến cho bạn đọc những cảm nhận khácnhau với nhiều cung bậc cảm xúc Có lúc ông là một người thật đáng trân trọng

và kính nể khi xuất hiện là một nhà chính trị, quân sự tài ba lỗi lạc với nhưngsuy nghĩ cấp tiến trong canh tân, đổi mới; quan tâm đến đời sống của dânnghèo đảm bảo cho họ được no ấm, được khỏe mạnh; luôn trăn trở để hướngđến xây dựng một đất nước cường thịnh, phát triển cả về văn hóa, xã hội.Nhưng có lúc ông lại làm cho người đọc căm ghét khi là một người có thamvọng chính trị quá lớn trong việc lật đổ triều Trần; thẳng tay thanh trừng bất cứ

ai cản trở công cuộc canh tân đổi mới và củng cố địa vị của ông; lạnh lùng khilấy hạnh phúc của con mình làm bước đệm cho mục đích chính trị Tác giảkhông hạn chế người đọc trong cái nhìn riêng, phiến diện về Hồ Quý Ly mà đặtông trong cái nhìn đa chiều của các nhân vật khác, mỗi người họ là một cảmnhận khác nhau, thậm chí trái ngược nhau, từ đó soi chiếu Hồ Quý Ly một cáchthấu đáo nhất, công bằng nhất

Nguyễn Xuân Khánh không bó hẹp Hồ Quý Ly trong những việc làm

tự riêng mình mà ông đặt mọi việc làm, hành động suy nghĩ của nhân vật vàotrong những mối quan hệ với nhiều tuyến nhân vật khác nhằm có cái nhìn, sựhiểu biết đến cùng về một nhân vật Phức tạp, đa chiều, nhân ái, thủ đoạn, sâusắc tất cả đều có trong một Hồ Quý Ly

Hồ Quý Ly được Nguyễn Xuân Khánh xây dựng và cảm nhận trong tácphẩm thực sự là một anh hùng của thời đại, một nhà cải cách táo bạo Ngay từnhỏ ông đã là một chú bé “thông minh đĩnh ngộ, rất có chí, đã làm gì là quyếttâm làm cho bằng được”, đặc biệt “chú rất thích chơi với lửa và chú muốn thắpmột ngọn lửa không khi nào tắt, có thể đó là bản năng khát khao thầm kín củacon người muốn giữ một ngọn lửa đời đời” Đây là sở thích không những lạ màcòn dự báo một con người trong tương lai Cha của Quý Ly cũng nói: “Thằng

bé này thích lửa, sau này sẽ là người có chí khí” Nguyễn Xuân Khánh đã xâydựng Hồ Quý Ly từ một nhân vật lịch sử thành một nhân vật văn học mà vẫnkhông làm mất đi giá trị và những cứ liệu lịch sử có ý nghĩa Những cải cách,quan điểm tiến bộ của Hồ Quý Ly được ghi trong chính sử được Nguyễn Xuân

Khánh gia cố thêm chất văn học và tái hiện lại một cách sống động trong Hồ

Quý Ly Mặc dù tác phẩm chỉ nói về 7 năm cuối của triều Trần, nhưng nhờ các

đoạn hồi cố, đan xen thời gian quá khứ-hiện tại nên cả khoảng thời gian 30năm làm quan đưới triều Trần của Hồ Quý Ly với các mốc quan trọng đềuđược nhắc lại Đặc biệt là những cải cách táo bạo của ông được gửi gắm qua

cuốn Minh đạo, ông có tham vọng cải cách đất nước ở hầu hết các lĩnh vực:

chính trị- quân sự, kinh tế, văn hóa, giáo dục, xã hội

Hồ Quý Ly còn là con người mang bi kịch của kẻ trí thức cô đơn Nhânvật Hồ Quý Ly được tác giả soi chiếu từ điểm nhìn bên ngoài đến điểm nhìnbên trong Nếu điểm nhìn bên ngoài cho ta một Hồ Quý Ly tham vọng, thoánnghịch và tiếm ngôi nhà Trần thì điểm nhìn bên trong lại cho ta một Hồ Quý

Ly nặng tình nghĩa với non sông Đại Việt và với những người thân, tha thiếtthuỷ chung với người phụ nữ ông thương yêu Đặc biệt ông còn là một người

cô đơn đến tận cùng Ông là người bận rộn, không có thời gian nhàn rỗi đểthưởng thức hương vị tinh tế của cuộc sống “Thời giờ để ông ốm cũng không

có, ông sống như một cơn lốc, hay cuộc sống cung đình như một cơn lốc đãcuốn ông vào”[13; 548] Bởi vậy tuy là người “dưới một người trên vạnngười” nhưng lại là kẻ ít được hưởng cái hạnh phúc đơn giản của trần thế.Không chỉ là người ít được hưởng hạnh phúc mà ông còn là kẻ cô đơn hơn bất

cứ ai, đó là nỗi cô đơn của kẻ chí lớn mà ít có kẻ hiểu và ủng hộ mình Chỉ có

bà Huy Ninh và Hồ Nguyên Trừng là người phần nào hiểu được cái sâu kíntrong lòng ông, phần chìm mà không phải ai cũng nhận thấy Hồ Quý Ly hiểucái khó của vợ mình khi phải đứng giữa hai phe, đứng giữa cha và chồng nênông tự mình giải quyết, tự mình chống chọi với nỗi cô đơn Hồ Nguyên Trừngcũng nhận thấy nỗi đau, nỗi cô đơn trong lòng cha và thương cảm cho nỗi côđơn ấy: “Tôi chợt nhận ra nỗi cô đơn khủng khiếp của người…bảo là nỗi côđơn của kẻ thoán nghịch cũng được…bảo là nỗi cô đơn của kẻ làm việc lớncũng được…” Những kẻ gần ông nhất như Nguyễn Cẩn, Hồ Hán Thương,Nguyễn Cảnh Chân tuy có hiểu ông nhưng họ cũng chỉ thấy ông là kẻ thamvọng, chí lớn, có thực tài Họ kính nể đồng thời lại sợ hãi trước ông nhưng họkhông thấy được nỗi suy tư trăn trở, nỗi đau đớn trong lòng khi ông phải đứng

ra lật đổ triều đại mà ông đã tôn thờ và phụng sự gần hết cuộc đời

Tóm lại, Hồ Quý Ly thuộc loại nhân vật không dễ dàng bình công tội,

họ như những khối đa giác góc cạnh mà sự đánh giá còn tùy thuộc vào phía

nhìn của người đời Hậu thế sẽ còn dai dẳng tranh luận về Hồ Quý Ly: đạigian thần hay bậc thức giả thời loạn không chịu câu thúc trong vòng ngu trung,thực tâm chấn hưng xã tắc hay kẻ không từ thủ đoạn nào để ngoi lên đỉnhquyền lực Cho dù Hồ Quý Ly bị thất bại, nhưng gần 600 năm sau cái chếtcủa ông, ngày nay xét lại lịch sử từ nhiều chiều, biện chứng hơn, nhìn vềông, một nhân cách đặc biệt, một anh hùng và một con người bi kịch.

2.2.2 Vua chúa nhà Trần trong Hồ Quý Ly

Trần Nghệ Tông làm thái thượng hoàng suốt ba đời vua Ông là vị vuađức cao song lại không thích làm vua Ông lên làm vua là bất đắc chí Hammuốn của ông chỉ là thiên nhiên, ruộng vườn, sống đời nhàn hạ song vì cáiguồng máy chính trị ông phải làm vua, rồi lại phải nắm quyền tiếp mấy đờicho tới khi chết Thực bụng ông không có ý muốn làm vua Chí của ông làmột khu rừng vắng, được làm bạn với chim rừng, vượn núi; được tiêu dao vớisuối, với hoa, được sớm tối bầu bạn ngâm thơ với tùng, với hạc Khi trốn lênTam Giang, ông đã cố chối từ khi mọi người làm kiệu tay tôn ông lên làm vua,nhưng không được Nghệ Tông cho con út là Thuận Tông lên ngôi vua Đấtnước chao đảo mà quyền hành lại nằm trong tay một ông vua già và một ôngvua con nít Trong khi đó, thế lực của quan thái sư Quý Ly thì càng ngày càngmạnh Nghệ Tông là người thuần hậu, chăm chỉ, là khuôn mẫu của con ngườihiền, nhân từ, thương dân, không bày vẽ thêm việc cho người dân thêm khổ.Ông sẵn sàng nhường ngôi cho em trai, cho cháu mình khi thấy người khác cóthể làm một ông vua tốt hơn mình Nghệ Hoàng đã đặt quyền lợi của Đại Việtlên trên hơn bao giờ hết Có thể nói ông là vị vua hết lòng vì nước

Trần Duệ Tông là em trai của Nghệ Hoàng, được anh trai nhường ngôilại cho Song nhân vật này xuất hiện quá ít trong tác phẩm Chỉ có đoạn DuệTông nhờ Sử Văn Hoa giải giấc mơ trước khi đánh trận và chi tiết thua trậnquá dễ dàng tại trận chiến với vua Chế Nhân vật này làm rõ thêm sự kiệt quệnhân tài của nhà Trần bấy giờ Trước sự thất bại của Duệ Tông, Quý Ly cũngphải ngao ngán vì bao công sức ông bỏ ra xây dựng cho quân đội nhà Trần,nay bỗng chốc tan tành: “Nhà Trần đã hết vượng khí rồi sao? Văn ư? Võ ư?Văn cũng đã dứt mà võ cũng đã kiệt rồi sao?”

Trần Thuận Tông là con trai của vua Nghệ Hoàng, được Nghệ Hoàng

trao ngôi báu sau khi phế vua Trần Phế Đế Đây là vị vua cũng chăm chỉ đọcsách và có đức độ nhân từ hiếm có Tuy nhiên, Thuận Tông là một vị vua yếuđuối, không màng chính sự chỉ muốn được sống thanh nhàn giữa thiên nhiên.Khi gặp cha lần cuối trước khi cha chết, Thuận Tông chỉ biết khóc lóc.

“Trước thảm cảnh tranh ngôi đoạt vị, ông không biết làm gì, chỉ đau đớn tớihóa điên và sau đó đi tu, bỏ mặc vợ con và sự đời Thuận Tông là hình ảnhhoàn toàn đối lập với Hồ Quý Ly và phảng phất có nét giống Hồ NguyênTrừng” [15; 44]

2.2.3 Các vị danh tướng- sẵn sàng hy sinh vì nghiệp lớn

Bối cảnh lịch sử mà Hồ Quý Ly đề cập đến là những năm cuối của triều

Trần, khoảng cuối thế kỉ 14 và kéo dài trong tám năm khi “vượng khí nhàTrần đã hết”, liên tiếp các đời vua sau không những không đóng góp cho côngcuộc xây dựng đất nước mà còn ăn chơi xa hoa hưởng lạc như vua Trần DụTông, vua phường chèo Dương Nhật Lễ, vì vậy mà đời sống nhân dân rơi vàocảnh lầm than, đói khổ dẫn đến nổ ra các cuộc khởi nghĩa như loạn đảngPhạm Sư Ôn… Việc xuất hiện nhân vật anh hùng ở thời điểm này là điều tấtyếu Họ đều mang hơi hướng thời đại và là nhân chứng lịch sử

Đầu tiên là Trần Khát Chân, “Người anh hùng đã vụt lên như một ngôisao rực rỡ trên chính trường Đại Việt Ông xuất hiện trong hoàn cảnh vừavinh quang vừa gay go Ông xuất hiện trong hoàn cảnh đụng đầu lịch sử giữahai phái thủ cựu và canh tân đang quyết liệt nhất Lịch sử như cái guồngquay….nó buộc con người phải quay theo”[13; 288] Ông là vị tướng tài KhiChế Bồng Nga tấn công Thăng Long lần thứ năm vào năm Canh Ngọ (1390),vua tôi nhà Trần phải lánh nạn về bến Bình Than, ông đã dẫn quân anh dũngđánh lui quân Chiêm Thành, giết được Chế Bồng Nga, cứu nguy cho xã tắc.Trần Khát Chân tuy nhận ra tài năng và tiến bộ trong cải cách của Hồ Quý Ly,đồng thời nhận ra sự suy yếu bạc nhược của vua tôi nhà Trần nhưng ông vẫnkhông thể chấp nhận và ủng hộ Quý Ly bởi điều đó đồng nghĩa với việc lật đổnhà Trần, mà tôi trung dù chết cũng không thể một đời thờ hai vua Chính vìvậy trong ông luôn có sự đấu tranh dằn vặt, một mặt muốn đất nước thay dađổi thịt, một mặt lại muốn giữ sức mạnh nghìn thu cho triều đại của tổ tiên.Nhưng sứ mệnh của ông đã được chính ông định đoạt Ông gắn đời mình vớisinh mệnh nhà Trần, cho dù biết phía trước là chông gai, biết đối thủ mà mình