Mô hình trường đại học xanh của nhật bản và hàm ý cho các trường đại học việt nam

Bằng việc nghiên cứu các chính sách chung của Nhật Bản, phân tích cụ thể một số trường hợp điển hình là trường đại học Nhật Bản thành công trong xây dựng trường đại học xanh, có thể rút

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-o0o-

NGUYỄN THỊ TUYẾT

MÔ HÌNH TRƯỜNG ĐẠI HỌC XANH CỦA NHẬT BẢN VÀ HÀM Ý CHO CÁC TRƯỜNG

ĐẠI HỌC VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ QUỐC TẾ CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Hà Nội, 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-o0o-

NGUYỄN THỊ TUYẾT

MÔ HÌNH TRƯỜNG ĐẠI HỌC XANH CỦA NHẬT BẢN VÀ HÀM Ý CHO CÁC TRƯỜNG

ĐẠI HỌC VIỆT NAM

Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế

Mã số: 60 31 01 06

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ QUỐC TẾ

CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC :

XÁC NHẬN CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

XÁC NHẬN CỦA CHỦ TỊCH HĐ CHẤM LUẬN VĂN

Hà Nội - 2017

MỤC LỤC

CAM KẾT

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT i

DANH MỤC BẢNG ii

DANH MỤC HÌNH iii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 3

3 Câu hỏi nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4.1 Đối tượng nghiên cứu 3

4.2 Phạm vi nghiên cứu 4

5 Đóng góp mới của đề tài 4

6 Kết cấu của Luận văn 4

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU VÀCƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRƯỜNG ĐẠI HỌC XANH 5

1.1.Tổng quan tài liệu nghiên cứu 5

1.1.1 Nhóm tài liệu về phát triển bền vững 5

1.1.2 Nhóm tài liệu về trường đại học phát triển bền vững 6

1.2 Cơ sở lý luận về trường đại học xanh 10

1.2.1 Khái niệm trường đại học xanh 10

1.2.2 Vai trò của trường đại học xanh đối với phát triển bền vững 12

1.2.3 Các mô hình trường đại học xanh 14

1.2.4 Các tiêu chí xây dựng trường đại học xanh 22

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 33

2.1 Quy trình nghiên cứu 33

2.2 Phương pháp thu thập dữ liệu: nghiên cứu tại bàn 34

2.3 Phương pháp phân tích dữ liệu 34

2.3.1 Phương pháp phân tích định tính 34

2.3.2 Phương pháp thống kê mô tả 35

2.3.3 Phương pháp thống kê so sánh 35

2.3.4 Phương pháp tổng hợp 35

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG XÂY DỰNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC XANH CỦA NHẬT BẢN 37

3.1 Đại học Tokyo 39

3.1.1 Giới thiệu Đại học Tokyo 39

3.1.2 Chính sách của thành phố Tokyo ảnh hưởng tới thực hiện mô hình trường đại học xanh 40

3.1.3 Sự phát triển mô hình trường đại học xanh tại Đại học Tokyo 42

3.2 Đại học Quốc gia Yokohama 59

3.2.1 Giới thiệu Đại học Quốc gia Yokohama 59

3.2.2 Chính sách của thành phố Yokohama ảnh hưởng tới thực hiện mô hình trường đại học xanh 59

3.2.3 Phát triển mô hình trường đại học xanh tại Đại học Quốc gia Yokohama 63

3.3 Đại học Kita Kyushu 67

3.3.1 Giới thiệu Đại học Kita Kyushu 68

3.3.2 Chính sách của thành phố Kita Kyushu ảnh hưởng tới thực hiện mô hình trường đại học xanh 69

3.3.3 Sự phát triển mô hình trường đại học xanh tại Đại học KitaKyushu 73

3.4 Đánh giá thực trạng xây dựng trường đại học xanh tại 3 trường của Nhật Bản 79 3.4.1 Thành tựu đạt được trong xây dựng trường đại học xanh 79

3.4.2 Hạn chế trong xây dựng trường đại học xanh 80

CHƯƠNG 4: BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM VỀXÂY DỰNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC XANH 81

4.1 Thực trạng xây dựng trường đại học xanh tại Việt Nam 81

4.2 Bài học về chính sách của quốc gia 81

4.3 Bài học về chính sách của trường đại học 83

4.3.1 Bài học về quản trị trường đại học xanh 83

4.3.2 Bài học về vận hành trường đại học xanh 85

4.3.3 Bài học về đào tạo và nghiên cứu 88

4.3.4 Bài học về sự tham gia của cộng đồng 89

KẾT LUẬN 91

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

CAM KẾT

Tác giả luận văn xin cam đoan: Luận văn là công chính nghiên cứu của cá nhân tác giả dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS TS Nguyễn Thị Kim Anh

Đồng thời luận văn có tham khảo, hợp tác nghiên cứu và kế thừa cơ sở lý

luận của đề tài cấp Đại học Quốc gia (mã số: 15.66): “Nghiên cứu mô hình

trường đại học xanh: Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất áp dụng cho Đại học Quốc gia Hà Nội” do TS Phạm Vũ Thắng chủ trì

Ngoài ra, các tài liệu, thông tin còn lại trong luận văn được nghiên cứu trên các kênh tạp chí, trang web, các tác phẩm, ấn bản do tác giả tự tìm hiểu, chưa từng được sử dụng và công bố ở bất cứ hình thức nào Tác giả cam kết chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viên

Nguyễn Thị Tuyết

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Thị Kim Anh, giảng viên hướng dẫn, cùng các thầy cô khoa Kinh tế và Kinh doanh Quốc tế, trường Đại học Kinh tế, ĐHQGHN đã hỗ trợ, đào tạo kiến thức và tận tình hướng dẫn tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tác giả cũng xin trân trọng cảm ơn phòng đào tạo, bộ phận sau đại học cùng cán bộ khoa Kinh tế và Kinh doanh Quốc tế đã tạo điều kiện giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thiện luận văn

Tác giả xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã ủng hộ, động viên và giúp đỡ tác giả hoàn thành quá trình học tập và nghiên cứu luận văn của mình

Học viên

Nguyễn Thị Tuyết

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT STT Ký hiệu Nguyên nghĩa tiếng Anh Nguyên nghĩa tiếng Việt

System

Hệ thống quản lý môi trường

Development

Giáo dục về phát triển bền vững

Văn hóa của Liên hiệp quốc

University

Trường đại học quốc gia Yokohama

DANH MỤC HÌNH

vững về môi trường của

phố Tokyo theo lĩnh vực, năm

73

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong xã hội phát triển tiên tiến như hiện nay, phát triển bền vững đang là vấn đề được quan tâm hàng đầu của các nước trên thế giới trước thực trạng dân

số tăng, công nghiệp hóa phát triển nhanh chóng, kèm theo các tác động tiêu cực

và đáng báo động đến môi trường sống Vấn đề suy thoái môi trường và biến đổi khí hậu toàn cầu đang đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các quốc gia trong việc phát triển kinh tế song song với bảo vệ môi trường Do đó, khái niệm “kinh tế xanh” ngày càng được quan tâm và là mục tiêu hướng đến của toàn thế giới Đồng thời, trong giáo dục và nghiên cứu, tiêu chí “xanh” cũng được đề cập trong quá trình đào tạo và nghiên cứu khoa học Tuy nhiên, trên thực tế, các trường đại học không chỉ dừng lại với vai trò định hướng giáo dục hay nghiên cứu, thống kê nhằm đưa ra giải pháp, đề xuất phát triển bền vững, mà hiện nay, các trường đại học cũng là một chủ thể phát thải chất gây ô nhiễm môi trường, rác thải và tiêu thụ năng lượng lớn trên thế giới Do đó, có thể thấy, các trường đại học vừa là chủ thể phát thải, vừa là chủ thể có thể tác động tích cực tới đối phó với các vấn đề trên thông qua giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học, tác động tới cộng đồng và chủ động nghiên cứu, áp dụng công nghệ mới để tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải Do vậy xây dựng trường đại học theo hướng xanh có thể đóng góp tích cực trong việc bảo vệ môi trường, phát triển bền vững trong nước và quốc tế

Nhật Bản là quốc gia được biết đến với những khó khăn về điều kiện phát triển kinh tế, xã hội nhưng lại là đất nước có nền giáo dục hiện đại, tiên tiến và phát triển theo hướng bền vững sớm nhất khu vực Châu Á Cùng với những ủng

hộ về chính sách, đường lối của Nhà nước, các trường đại học Nhật Bản sớm hình thành tư duy quản trị, chính sách vận hành, đào tạo và nghiên cứu để xây dựng các mô hình trường đại học xanh

Nhật Bản là quốc gia phát triển kinh tế và đô thị hóa tương đối sớm ở khu vực Châu Á từ ngay sau chiến tranh thế giới thứ II Đồng thời với quá trình đô

2

thị hóa, Nhật Bản chứng kiến thời kỳ ô nhiễm tăng nhanh, chủ yếu xuất phát từ các nhà máy, khu công nghiệp Việc thiếu cơ sở hạ tầng đô thị cũng là một mối quan tâm lớn tại Nhật Bản thời kỳ này, vì thế, chính sách quản lý đô thị tập trung vào xây dựng cơ sở hạ tầng, đặc biệt là phát triển đường bộ được quan tâm với một loạt các khuôn khổ thể chế được thành lập ở mỗi khu vực để phát triển

cơ sở hạ tầng để hỗ trợ phát triển công nghiệp Trong khi đó, việc cải thiện môi trường sống lại ít được quan tâm

Đứng trước những hậu quả của việc phát triển nóng thời kì những năm 1950-1970, thời kỳ sau đó, Nhật Bản quan tâm hơn trong việc xây dựng và thực hiện các quy định, luật pháp và chương trình hành động liên quan đến môi trường và phát triển bền vững Tiêu biểu như Luật quy hoạch thành phố (1968, sửa đổi năm 1992), Luật quản lý chất thải (1970),

Đặc biệt từ những năm 1990, khi Nhật Bản thoát khỏi nền kinh tế bong bóng, thì vấn đề phát triển bền vững càng được quan tâm và trở nên cần thiết Nhật Bản quan tâm hơn đến các khái niệm Khí nhà kính (GHG), và quản lý toàn diện hơn đến vấn đề môi trường thông qua Luật môi trường được ban hành vào năm 1993 Đặc biệt, Nhật Bản được biết đến với Nghị định thư Kyoto

Từ sau năm 2000, sự quan tâm về vấn đề nóng lên toàn cầu càng trở nên sâu sắc, và theo đó, các cam kết về cắt giảm khí nhà kính, hoạt động 3R (Giảm, Tái sử dụng, Tái chế chất thải) được đề cao hơn nữa từ phía các cơ quan, chính quyền Nhật Bản đến các thành phố Trong điều kiện đó, khái niệm phát triển bền vững, nền kinh tế cacbon thấp là một trong những mối quan tâm hàng đầu của Nhật Bản với các chương trình như the Eco-model Program, Ecotown Project, and Environmental Action Model Project,

Đặc biệt, Nhật Bản quan tâm đến phát triển xanh trên mọi lĩnh vực, trong

đó có cả giáo dục đào tạo bằng việc xây dựng các trường đại học xanh, là nơi đào tạo, nghiên cứu và thực hành phát triển bền vững Hơn nữa, Việt Nam đã và đang phát triển theo hướng bền vững trên cả ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường do đó đang triển khai Chiến lược Quốc gia về Tăng trưởng xanh từ năm

3

2012cho thời kỳ 2013 – 2020 và tầm nhìn đến 2050, với nhiều nhiệm vụ quan trọng trong Kế hoạch Hành động về Tăng trưởng xanh, hướng đến phát triển bền vững trên mọi lĩnh vực

Vì thế, Việt Nam đang đứng trước xu hướng phát triển bền vững trên mọi lĩnh vực bao gồm cả giáo dục và đào tạo Bằng việc nghiên cứu các chính sách chung của Nhật Bản, phân tích cụ thể một số trường hợp điển hình là trường đại học Nhật Bản thành công trong xây dựng trường đại học xanh, có thể rút ra bài học cho các trường Việt Nam nhằm phát triển theo hướng bền vững trong điều kiện toàn cầu hóa và hội nhập Với những lí do trên, tác giả luận văn lựa chọn và

thực hiện đề tài: “Mô hình trường đại học xanh của Nhật Bản và hàm ý cho

các trường đại học Việt Nam”làm luận văn tốt nghiệp Thạc sỹ

Luận văn là sản phẩm thuộc đề tài cấp Đại học Quốc gia (Mã số: 15.66):

“Nghiên cứu mô hình trường đại học xanh: Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất áp dụng cho Đại học Quốc gia Hà Nội” do TS Phạm Vũ Thắng chủ trì

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Đề tài nhằm phân tích kinh nghiệm thành công trong xây dựng trường đại học xanh tại một số trường đại học tại Nhật Bản

- Đưa ra một số bài học kinh nghiệm cho xây dựng trường đại học xanh tại Việt Nam

3 Câu hỏi nghiên cứu

- Trường đại học xanh là gì? Đặc điểm của trường đại học xanh?

- Có các mô hình trường đại học nào?

- Kinh nghiệm xây dựng và vận hành trường đại học xanh của một số trường tại Nhật Bản như thế nào?

- Việt Nam có thể học hỏi được gì từ kinh nghiệm Nhật Bản để phát triển mô hình trường đại học xanh

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tƣợng nghiên cứu: các trường đại học theo mô hình trường đại

4

học xanh ở Nhật Bản

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Nội dung: các trường đại học xanh ở Nhật Bản và Việt Nam (nếu có)

- Thời gian: Từ năm 1990 đến nay khi các trường có những biểu hiện rõ nét

về kế hoạch xây dựng trường đại học xanh

5 Đóng góp mới của đề tài

- Chỉ ra một số trường đại học tại Nhật Bản xây dựng thành công trường đại

học xanh

- Đưa ra các bài học kinh nghiệm xây dựng trường đại học xanh tại Việt

Nam

6 Kết cấu của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, kết cấu của luận văn gồm 4 chương

như sau:

Chương 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu và cơ sở lí luận về trường đại học xanh

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3:Thực trạng xây dựng trường đại học xanh của Nhật Bản

Chương 4: Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về xây dựng trường đại học xanh

5

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU VÀ

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRƯỜNG ĐẠI HỌC XANH 1.1 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

1.1.1 Nhóm tài liệu về phát triển bền vững

OECD (2008) quan tâm đến thực tế rằngcác quốc gia, Chính phủ ngày

càng quan tâm hơn về vấn đề phát triển bền vững trong chính sách và kế hoạch hành động của họ, các doanh nghiệp thì ngày càng hoạt động tích cực nhằm mang lại sự bền vững cho các sản phẩm và quy trình của họ, các sáng kiến về phát triển bền vững dần giữ vị trí quan trọng trong phát triển kinh tế toàn cầu Tuy nhiên, việc đưa các nguyên tắc của sự phát triển bền vững vào thực tiễn chưa chứng minh được nhiều hiệu quả vượt bậc, đòi hỏi phải có giải pháp bền vững cho tăng trưởng, thúc đẩy phát triển và bảo vệ môi trường trên quy mô toàn cầu Do đó, OECD đã đi đầu trong nỗ lực thúc đẩy phát triển bền vững thông qua việc hỗ trợ nghiên cứu sâu rộng về những thách thức về tính bền vững

và tích cực trong việc phát triển các lĩnh vực như sản xuất và tiêu dùng bền vững

và đo lường sự phát triển bền vững Một trong những thách thức đáng kể nằm ở

sự gắn kết chính sách - đảm bảo rằng các chính sách và thực tiễn khác nhau hỗ trợ lẫn nhau trong việc đạt được một mục tiêu Đạt được sự gắn kết này trong các chính sách và thể chế là điều cần thiết để đạt được tiến bộ thực sự và lâu dài Với một nghiên cứu, phân tích và hợp tác quốc tế lâu dài, OECD có thể đưa ra các lựa chọn chính sách để giải quyết những thách thức này Vì vậy, OECD đã trình bày một cách đầy đủ về phát triển bền vững, các thách thức trên phạm vi toàn cầu, các vấn đề của thế hệ tương lai (bao gồm cả kinh tế, văn hóa, xã hội đồng thời với việc đo lường phát triển bền vững) từ đó đưa ra giải pháp đối với các Chính phủ và toàn xã hội trong phát triển bền vững Với nghiên cứu tổng thể này, OECD đưa ra các khuyến nghị về số liệu, nghiên cứu và chính sách về nhiều vấn đề liên quan đến phát triển bền vững, bao gồm biến đổi khí hậu, hợp tác với các nước đang phát triển và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp OECD khẳng định phát triển bền vững phải dựa trên sự tiến bộ trong ba lĩnh vực cùng

6

một lúc: nền kinh tế, xã hội và môi trường

Derek Osborn, Amy Cutter and Farooq Ullah (2015) quan tâm đến sự

khác biệt của mỗi quốc gia, khu vực trên toàn thế giới, đặc biệt là các quốc gia phát triển, trong việc xây dựng và thực hiện Mục tiêu phát triển bền vững (SDG) Hơn nữa, các mục tiêu phát triển bền vững đứng trước các thách thức trong việc thực hiện ở quy mô nhỏ cũng như quy mô toàn cầu Các tác giả đã đưa ra một phân tích sơ bộ về thách thức các cơ bản đó đối với thế giới phát triển và một số yếu tố chính trong đó Nghiên cứu này đề xuất một phương pháp mới để phân tích các mục tiêu nhằm hỗ trợ xác định những thách thức lớn nhất đối với các nước phát triển, đồng thời, với phương pháp tiếp cận khách quan, các tác giả hướng đến đưa ra các giải pháp, chiến lược và kế hoạch thực hiện phù hợp với bối cảnh riêng của các nước phát triển

UNESCO (2005) khẳng định phát triển bền vững là lựa chọn bắt buộc để

tồn tại và phát triển trong tương lai, góp phần cải thiện cuộc sống và môi trường sống của toàn thế giới Theo UNESCO, vấn đề cần được quan tâm hàng đầu là ý thức của người dân trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững, từ đó

đi đến hành động để xây dựng cuộc sống lành mạnh hơn, bền vững hơn Chính

vì vậy, vai trò của giáo dục được nhấn mạnh và hướng đến thực hiện ở mọi cấp

độ giáo dục về các vấn đề kinh tế, xã hội, tài nguyên thiên nhiên, môi trường

…nhằm trang bị cho người dân các kiến thức, kỹ năng cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững Ngoài ra, các tác giả còn đề cập đến năng lượng, nước, vai trò của khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, tiếng nói của con người trong phát triển bền vững Ngoài ra, hợp tác cộng đồng bao gồm có các Chính phủ, các tổ chức phi Chính phủ, Ủy ban quốc gia, các hiệp hội… được xem như là các thành phần quan trọng, nhằm tạo nên sự liên kết, hướng đến phát triển bền vững toàn cầu

1.1.2 Nhóm tài liệu về trường đại học phát triển bền vững

Disterheft, A và cộng sự (2011) đã có cuộc tranh luận về sự phát triển bền

vững vàvề vai trò của các trường đại học trong việc góp phần xây dựng xã hội

7

bền vững bằng một công cụ đó là Hệ thống quản lý môi trường (EMS) có thể tăng cường tính bền vững trong khuôn viên trường, với sự tham gia của sinh viên và nhân viên nhằm nâng cao nhận thức cho các thực hành vấn đề bền vững trong đời sống khoa học, công việc và đối với từng cá nhân Nghiên cứu này được dựa trên sự kết hợp các phương pháp định tính và định lượng, sử dụng các kết quả nghiên cứu trước đó, thiết kế và thực hiện bảng hỏi trực tuyến nhằm điều tra và phân tích số liệu thống kê mô tả, bao gồm một số trường hợp một phân tích đơn biến

Quá trình triển khai thực hiện từ trên xuống được so sánh với phương pháp tiếp cận có sự tham gia và sau này đã được sử dụng để phát triển một mức độ thực hiện có sự tham gia Trong một mô hình tổng hợp tác động môi trường của trường đại học liên quan đến các quá trình quan trọng tại các trường đại học, các yếu tố đầu vào có liên quan và kết quả đầu ra (khí thải), và sự biến đổi của các sản phẩm trung gian và kết quả nghiên cứu hiện có cũng như kết quả nghiên cứu mới

Nhóm tác giả đã nghiên cứu 47 tổ chức giáo dục đại học ở châu Âu thông qua EMS tại khuôn viên trường và hiện tại, dựa trên kết quả của cuộc khảo sát

35 trường đại học, tác giả đã tiến hành phân tích chi tiết về quá trình thực hiện EMS và thực tiễn tại các trường châu Âu Kết quả cho thấy EMS có thể là một công cụ quan trọng trong quá trình tổng thể để tăng cường tính bền vững trong khuôn viên trường Cùng với các phương pháp thực hiện của EMS, các tác giả coi là một cách tiếp cận có sự tham gia hoặc kết hợp từ trên xuống dưới và các yếu tố có sự tham gia có hiệu quả nhất để thực hiện gấp đôi các nhiệm vụ của một trường đại học: (1) Để giảm thiểu tác động về thể chế môi trường và (2) để thực hiện nghiên cứu và giảng dạy, cung cấp cơ hội để nâng cao nhận thức cho

sự gắn kết phức tạp và phát triển năng lực dẫn đến sự bền vững hơn Các kết quả

sẽ góp phần vào cuộc thảo luận đang diễn ra về tính bền vững trong khuôn viên trường và được sử dụng cho các trường đại học đã thực hiện một EMS hoặc mong muốn có được nguồn cảm hứng từ các hoạt động các tổ chức khác trong lĩnh vực này

8

Nhìn chung, nghiên cứu của nhóm tác giả chỉ ra cái nhìn tổng quan và dừng lại ở việc giới thiệu về EMS chưa đi sâu phân tích chi tiết các giai đoạn khác nhau của phương pháp tiếp cận đó để đánh giá những đóng góp của các giai đoạn này trong việc tác động đến nhận thức của sinh viên, nhân viên, người dân Dựa trên kết quả của nghiên cứu này có thể thấy các khía cạnh khác cho nghiên cứu tiếp theo về các lĩnh vực: i) kinh tế, môi trường, và lợi ích xã hội của một EMS tại khuôn viên trường (đánh giá mức tiêu thụ các nguồn tài nguyên, mức

độ nhận thức của cộng đồng, vv); hạn chế/nhược điểm của EMSquá trình cấp giấy chứng nhận; ii) lợi thế của quá trình cấp giấy chứng nhận; iii) thay đổi thể chế do quá trình EMS; iv) các công cụ quản lý môi trường hơn trong tương lai

và đánh giá khả năng để đo tính bền vững ở các trường

Christensen và cộng sự (2009) đã thảo luận về mâu thuẫn giữa lý thuyết

và thực tế thực hiện việc ký kết một thỏa thuận làm việc cho các trường đại học

cụ thể là với trường hợp đại học Aalborg Nhóm tác giả tập trung nghiên cứu quy trình cốt lõi của trường Aalborg bao gồm đào tạo, nghiên cứu và các hướng tiếp cận cộng đồng; trong đó quan trọng vẫn là các đầu vào và đầu ra liên quan đến giao thông vận tải, thực phẩm và tổ chức hoạt động, và bảo trì các tòa nhà,

và trên cả các kết quả nghiên cứu của sinh viên và các nhà nghiên cứu tại nhà trường

Để đạt được mục tiêu nêu trên, nhóm nghiên cứu đã dựa trên các tài liệu nghiên cứu chính thống của trường giai đoạn 1990-2007, và một số báo cáo của sinh viên tập trung vào tính bền vững hoặc giá trị môi trường

Nghiên cứu đã đưa ra được các kết luận liên quan trực tiếp và trả lời cho câu hỏi ban đầu đặt ra Mặc dù việc áp dụng một chính sách môi trường và ký Hiến chương Copernicus được thực hiện rất sớm từ năm 1990 nhưng Aalborg sớm bị mất đà phát triển Nguyên nhân của điều này được nhóm tác giả chỉ ra gồm: thiếu cam kết từ quản lý cấp cao, thiếu đội ngũ nhân viên kỹ thuật, và sự thiếu hiểu biết về tác động môi trường của các trường đại học Như vậy, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng một mô hình tác động môi trường không chỉ xem

9

xét và đo đếm số lượng tác động môi trường liên quan đến các tác động xảy ra trong hiện tại, ví dụ liên quan đến việc vận hành và bảo trì các tòa nhà và các phòng thí nghiệm, mà còn cần tích hợp với những cân nhắc về tác động trong cả quá trình vận hành (giáo dục, nghiên cứu và tiếp cận cộng đồng) Qua đó, các

mô hình sẽ tạo cơ sở cho các sản phẩm bền vững hơn, chẳng hạn như sinh viên xem xét các khía cạnh của phát triển bền vững trong các giải pháp và cách tiếp cận họ áp dụng trong nghề nghiệp tương lai của họ

Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn cao và có thể áp dụng trong thực tế Các quy trình và các đầu vào, đầu ra có liên quan, sản phẩm trung gian và sản phẩm cuối cùng được phân tích và thảo luận để minh họa cho vấn đề môi trường cần phải được giải quyết bởi các trường đại học Kết quả nghiên cứu cũng xác định một số vấn đề quan trọng của phát triển bền vững mà các trường đại học cần phải giải quyết và tạo nguồn cảm hứng cho nhân viên và sinh viên về làm thế nào để thúc đẩy các chương trình nghị sự tại các trường đại học của họ Tuy nhiên, bài viết này chỉ dừng lại ở việc chỉ ra các kết quả phân tích, chưa đưa ra các chính sách và kế hoạch mới Nghiên cứu khởi đầu trong một mô hình tổng hợp tác động môi trường của một trường đại học liên quan đến các quá trình chính tại các trường đại học, các đầu vào có liên quan và kết quả đầu ra (khí thải), và sự biến đổi của các sản phẩm trung gian như học sinh trung học và kết quả nghiên cứu hiện có thành các sản phẩm như: sinh viên cao học, tiến sĩ, và các kết quả nghiên cứu mới Như vậy, nghiên cứu sẽ là cơ sở cho các nghiên cứu trong tương lai xác định cách thức mà các trường đại học có thể đóng góp vào

sự phát triển bền vững một cách chặt chẽ hơn bằng cách thực hiện biện pháp, chính sách cụ thể, phù hợp với từng trường

Davos-Klosters (2014),đặt trọng tâm nghiên cứu là những thay đổi trên

phạm vi toàn cầu trước những hậu quả môi trường Nhằm tập trung đưa ra các giải pháp phù hợp, tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của hội nhập và hợp tác, tức là vai trò của tất cả các quốc gia trên toàn thế giới trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững Nghiên cứu này đã cung cấp một cái nhìn khái quát về các sáng kiến bền vững hiện tại của các trường đại học và cao đẳng hàng

10

đầu, đặc biệt là các chương trình nhằm vào nghiên cứu và giáo dục cho sự phát triển bền vững bao gồm toàn bộ khuôn viên trường, sinh viên, giảng viên và nhân viên Những trường hợp thực tế đã được tổ chức và thực hiện bởi các trường thành viên của Mạng lưới trường đại học bền vững quốc tế (the International Sustainable Campus Network (ISCN)) và Diễn đàn Lãnh đạo Đại học Toàn cầu (Global University Leaders Forum-GULF) của Diễn đàn Kinh tế Thế giớitrong việc phát triển đại học bền vững

Các trường hợp cụ thể được thực hiện tại 23 trường đại học, trong đó có 11 trường là thành viên của cả ISCN và GULF; 2 trường chỉ là thành viên của GULF và 10 trường chỉ là thành viên của ISCN Tại mỗi trường, thông qua việc tìm hiểu tổng quan về các dự án phát triển bền vững đang được thực hiện, các thành tựu, hạn chế củamỗi trường, tác giả rút ra các bài học, chỉ số mới hoặc lợi ích đối với từng trường nói chung và đối với việc xây dựng trường đại học xanh nói riêng Đặc điểm chung được tác giả khẳng định bao gồm: Việc ứng dụng khoa học công nghệ vào các nguồn năng lượng mới, thân thiện với môi trường; các thiết kế của các tòa nhà có ứng dụng năng lượng mặt trời, cảm biến nhằm tiết kiệm năng lượng; xây dựng không gian giảng dạy, học tập phù hợp, tiết kiệm điện năng, năng lượng

1.2 Cơ sở lý luận về trường đại học xanh

1.2.1 Khái niệm trường đại học xanh

Trong lĩnh vực học thuật, có rất nhiều nghiên cứu về trường đại học xanh, tuy nhiên, hiện vẫn chưa có ý kiến thống nhất về khái niệm này Khái niệm đại học bền vững là một trong những khái niệm có liên quan mật thiết với trường đại học xanh, song nhiều nghiên cứu coi khái niệm đại học bền vững khái quát hơn khái niệm đại học xanh, thường bao hàm cả ý nghĩa bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường Trường đại học bền vững thường hướng tới các hoạt động mang ý nghĩa sinh thái, văn hóa, xã hội và kinh tế (Bekessy và cộng sự, 2003) McKenna (2011) còn khẳng định các cơ sở giáo dục đại học có thể phát triển theo hướng bền vững thông qua xây dựng khuôn viên xanh và đào tạo bền vững

11

Bên cạnh đó, khuôn viên trường đại học bền vững cũng là một khái niệm thường gặp ở các nghiên cứu về đại học xanh Theo Newman (2006), khuôn viên đại học bền vững đảm bảo cân bằng mục tiêu về kinh tế, xã hội và môi trường, có tầm nhìn dài hạn về các hoạt động hiện tại trong trường Alshuwaikhat và Abubakar (2007) chỉ rõ khuôn viên đại học bền vững không chỉ đảm bảo môi trường bền vững mà còn hướng tới bền vững trong hoạt động kinh tế của nhà trường như năng lượng, bảo tồn nguồn nước, đa dạng sinh học, giảm thiểu rác thải, quản lý môi trường hiệu quả, đảm bảo công bằng xã hội và lan tỏa những giá trị tới cộng đồng, quốc gia và toàn cầu Cole (2003) khẳng định trách nhiệm của cộng đồng trong khuôn viên đại học bền vững bảo vệ sự tồn tại và phát triển của con người và hệ sinh thái, kết hợp với hoạt động giáo dục của các trường đại học nhằm giải quyết những thách thức sinh thái và xã hội mà nhân loại phải đối mặt ở hiện tại và tương lai Có thể thấy, khái niệm đại học bền vững hay khuôn viên đại học bền vững được trình bày khá đa dạng nhưng điểm chung của chúng đều hướng tới mục tiêu bền vững kinh tế, văn hóa, xã hội và được khái quát thành một chiến lược tổng thể gắn với các kế hoạch, chỉ dẫn hoặc lời tuyên bố

về môi trường Một phần hoặc toàn bộ trường đại học bền vững tham gia và đẩy mạnh các hoạt động giảm thiểu tác động xấu đến kinh tế, xã hội và sức khỏe liên quan đến việc sử dụng nguồn lực để thực hiện các chức năng về giảng dạy, nghiên cứu, tiếp cận, hợp tác và quản lý để tạo điều kiện cho xã hội chuyển sang lối sống bền vững (Velazquez và cộng sự, 2006)

Theo Zhao và Zou (2015), khái niệm trường đại xanh thường tập trung vào các hoạt động hàng ngày, liên quan đến 3 khía cạnh của nhà trường bao gồm đào tạo xanh, nghiên cứu xanh và khuôn viên xanh nên cụ thể hơn khái niệm trường đại học bền vững Yuan và cộng sự (2013) cũng đồng quan điểm cho rằng khái niệm “trường đại học xanh” không chỉ giới hạn ở việc xanh hoá khuôn viên trường đại học hay vấn đề bền vững về sinh thái mà đây là một khái niệm đa chiều bao gồm cả nhiều khía cạnh khác như nghiên cứu và phát triển, giáo dục, đãi ngộ cán bộ, v.v Dựa trên các tài liệu, bộ công cụ hướng dẫn của các tổ chức quốc tế (UNEP, 2013; IARU, 2013) hay các hệ thống tiêu chí mà các bảng xếp

12

hạng trường đại học xanh trên thế giới đưa ra hiện nay như The Green League, Green Metric hay Green Report Card, cũng có thể thấy rằng “trường đại học xanh” là một khái niệm bao gồm nhiều khía cạnh và cấu phần khác nhau không còn chỉ giới hạn cơ sở vật chất mà đã được mở rộng ra hoạt động giảng dạy, nghiên cứu, hành vi và cộng đồng xã hội Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất khái niệm:

“Trường đại học xanh là trường đại học được quy hoạch, xây dựng, quản lý và vận hành trên nguyên tắc thân thiện với môi trường với tầm nhìn dài hạn và theo chiến lược tổng thể Trường đại học xanh tổ chức nghiên cứu, sáng tạo tri thức và các giải pháp công nghệ mới, đồng thời góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao với các kiến thức, kỹ năng và thái độ

về phát triển bền vững đáp ứng nhu cầu xã hội, phục vụ cho quá trình phát triển bền vững của đất nước”

Đây là khái niệm trường đại học xanh mang tính khái quát, không chỉ dừng lại ở xanh hóa về xây dựng, vận hành các công trình hay quản lý năng lượng, nước, rác thải… trong khuôn viên trường, mà còn xanh trong chiến lược, giáo trình, bài giảng, hành vi, từ đó tác động đến tư duy, nhận thức và hành động của cộng đồng, xã hội Đồng thời, muốn triển khai trường đại học xanh cần có sự tham gia của các chủ thể khác nhau cả trong và ngoài trường từ ban lãnh đạo nhà trường, giảng viên, sinh viên, đến các cựu sinh viên, phụ huynh, công ty tư nhân hay các tổ chức phi Chính phủ, tổ chức khu vực và quốc tế

1.2.2 Vai trò của trường đại học xanh đối với phát triển bền vững

Phát triển bền vững được hiểu theo nghĩa là sự phát triển về kinh tế, văn hóa, xã hội của hiện tại mà không ảnh hưởng tiêu cực hoặc để lại hậu quả cho tương lai Nghĩa là, phát triển bền vững là đáp ứng nhu cầu của hiện tại nhưng không ảnh hưởng, tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của tương lai.Tầm quan trọng của trường đại học xanh được chỉ ra trong rất nhiều nghiên cứu, trong đó có những vai trò liên quan đến phát triển bền vững

Trước hết, trường đại học giống như một thành phố thu nhỏ có tác động

13

trực tiếp tới môi trường qua các hoạt động tiêu dùng, dịch vụ, xả thải và vận hành của trường (Eagan và cộng sự, 2008) Bernheim (2003) khẳng định rằng các trường đại học có sức tiêu thụ rác thải, năng lượng lớn do vậy sự tăng trưởng

và mở rộng nhanh chóng của các trường đại học dẫn đến làm tăng sự suy giảm các hệ sinh thái tự nhiên Nhiều hoạt động liên quan đến các trường đại học có tác động đáng kể đến môi trường thông qua các hội thảo và hoạt động sử dụng phòng thí nghiệm, các tòa nhà, và năng lượng Chất thải, lượng nước, điện năng tiêu và nhiên liệu cho hệ thống chiếu sáng, sưởi ấm, làm mát và giao thông vận tải đều có tác động đối với chất lượng môi trường (Alshuwaikhat và Abubakar, 2008) Vì vậy, nếu các hoạt động của nhà trường đặc biệt là hoạt động vận hành

có hiệu quả sẽ mang lại những tác động tích cực cho môi trường xung quanh, góp phần đáng kể vào mục tiêu phát triển bền vững

Thứ hai, tác động môi trường của trường đại học và thành phố giống nhau nhưng quy mô tác động của trường đại học thường nhỏ hơn Rác thải và khí nhà kính phát thải từ hoạt động vận hành của trường đại học có thể ảnh hưởng trực tiếp, gây nên tác động xấu về môi trường (Betts, 2001; Dahle và Neumayer, 2001) Theo Dahle và Neumayer (2001), trường đại học còn tác động gián tiếp tới môi trường thông qua việc tiêu thụ vật liệu xây dựng, thực phẩm năng lượng

và giấy Nếu có thể áp dụng mô hình thành phố xanh để xây dựng trường đại học xanh sẽ làm giảm tác động tiêu cực tới môi trường Các trường đại học có thể làm giảm tác động vấn đề môi trường địa phương (Finlay và Massey, 2012) Thứ ba, trường đại học còn có sứ mệnh nghiên cứu, triển khai giảng dạy, từ

đó tác động đến hành vi của giảng viên, sinh viên trong trường và cộng đồng bên ngoài thông qua bài học về cách sống, cách làm việc hiệu quả về mặt môi trường Viebahn (2002) ghi nhận sự đóng góp của các trường đại học đối với sự phát triển của xã hội và từ đó nhấn mạnh trường đại học có một trách nhiệm xã hội quan trọng, đặc biệt là liên quan đến đào tạo thế hệ trẻ và nhận thức cộng đồng về phát triển bền vững Trường đại học xanh còn là hình mẫu điển hình cho xã hội, không chỉ có ý nghĩa giáo dục mà còn cung cấp kinh nghiệm và mô hình áp dụng trên thực tiễn Trường đại học xanh là cầu nối các chủ thể khác

14

nhau như doanh nghiệp, viện nghiên cứu, các tổ chức khu vực và quốc tế, kết nối mạng lưới, có sức lan tỏa tác động tới nhận thức và hành động của cộng đồng về môi trường và phát triển bền vững

Thứ tư, các trường đại học xanh với các sáng kiến về các công trình xanh cũng đóng góp tích cực hướng đến phát triển bền vững Các sáng kiến công trình xanh là một tập hợp các dự án được thiết kế để giảm các chất thải và các vật liệu độc hại, giảm mức độ tiêu thụ năng lượng và thúc đẩy việc thiết kế tòa nhà có hiệu quả năng lượng Sáng kiến về công trình xanh đại diện cho một thiết kế bền vững vì các tòa nhà có một tác động đáng kể đến môi trường Các công trình xanh bao gồm cách lựa chọn vật liệu xây dựng thân thiện với môi trường, thiết

kế hệ thống tích hợp và linh hoạt trong các tòa nhà để đảm bảo chất lượng không khí trong tòa nhà và tiết kiệm năng lượng Bên cạnh đó công trình xanh cũng thúc đẩy việc sử dụng các vật liệu địa phương để giúp các nền kinh tế khu vực, giảm chi phí và lượng xả thải trong quá trình vận chuyển Cortese (2005)

Có thể thấy, trường đại học xanh không chỉ nghiên cứu, sáng tạo tri thức, các giải pháp công nghệ mới, đồng thời góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao với các kiến thức, kỹ năng và thái độ về phát triển bền vững đáp ứng nhu cầu xã hội, phục vụ cho quá trình phát triển xanh của đất nước Vì vậy, xây dựng trường đại học xanh là vô cùng cần thiết, tác động cả trực tiếp và gián tiếp đến thành công của mục tiêu phát triển bền vững

1.2.3 Các mô hình trường đại học xanh

Mô hình trường đại học xanh của Velazquez và cộng sự (2006)

có trách nhiệm và đảm bảo thực hiện chính sách hiệu quả Mô hình này được triển khai qua 4 giai đoạn bắt đầu từ phát triển một tầm nhìn triển bền vững cho trường đại học (giai đoạn 1), tuyên bố nhiệm vụ (giai đoạn 2), thành lập ủy ban bền vững (giai đoạn 3) đến hệ thống hóa chiến lược phát triển bền vững (giai đoạn 4) Mô hình có kết hợp với các hoạt động bền vững của trường đại học như nghiên cứu, giáo dục, tiếp cận và hợp tác với cộng đồng, bền vững trong khuôn viên trường đại học, tuy nhiên vẫn chưa khái quát mô hình thành các cấu phần của trường đại học bền vững và chưa đề cập đến các chủ thể tham gia mô hình

16

Mô hình trường đại học xanh của Geng và cộng sự (2013)

Hình 1.2: Mô hình trường đại học xanh của Geng và cộng sự (2013)

Nguồn: Geng và cộng sự, 2013

Geng và cộng sự (2013) tổng hợp các nghiên cứu về trường đại học xanh trên thế giới và ở Trung Quốc để đưa ra mô hình lý thuyết về đại học xanh Mô hình tích hợp này nhằm mục đích để quản lý tất cả các hoạt động ở trường trên

cơ sở bền vững bằng cách giảm thiểu năng lượng và sử dụng các vật liệu, đạt được lợi ích kinh tế (giảm chi phí vận hành và bảo trì), giảm thiểu các tác động sinh thái từ hoạt động học thuật, tăng cường nghiên cứu và giáo dục về phát triển bền vững và khả năng cải thiện môi trường Một cách tiếp cận toàn diện như vậy yêu cầu tất cả các yếu tố thích hợp liên quan với hoạt động đại học cần được xem xét trong quá trình ra quyết định, tránh vấn đề nêu ra từ một phía Mô hình cũng yêu cầu tất cả các bên liên quan để hiểu đầy đủ về tác động môi trường từ các hoạt động của nhà trường Các hoạt động và bảo trì của một trường đại học là một quá trình trao đổi chất kinh tế xã hội, sử dụng các vật liệu

17

khác nhau, năng lượng, nước và chuyển đổi chúng thành chất thải Mỗi đơn vị (hành chính/ giáo dục/ nghiên cứu) tương tác với các đối tượng khác thông qua một mạng lưới phức tạp Để nâng cao tính bền vững của trường đại học, nguyên liệu, năng lượng, nước, hoạt động quản trị, giảng dạy và nghiên cứu cần được được giải quyết một cách có hệ thống.Mô hình này chủ yếu tập trung vào hoạt động cấu phần vận hành, tuy nhiên hạn chế củamô hình là chưa trình bày về vai trò của các chủ thể tham gia mô hình

Mô hình trường đại học bền vững về môi trường của Alshuwaikhat và Abubakar (2008)

Alshuwaikhat và Abubakar (2008) đã phát triển một mô hình trường đại học bền vững về môi trường với 3 cấu phần chính: (1) hệ thống quản lý môi trường của trường đại học, (2) sự tham gia của cộng đồng và trách nhiệm xã hội

và (3) nghiên cứu và giảng dạy liên quan đến phát triển bền vững

18

Hình 1.3: Mô hình trường đại học bền vững về môi trường của Alshuwaikhat và

Abubakar

Nguồn: Alshuwaikhat và Abubakar, 2008

Theo Alshuwaikhat và Abubakar (2008), một trường đại học muốn phát triển bền vững cần xác định tầm nhìn và cam kết quản lý bền vững Trường đại học cần thiết lập hệ thống tổ chức thông qua các khoa hay hội đồng bền vững phân phối các nguồn lực cần thiết để đạt được tầm nhìn bền vững Nói cách khác, hệ thống quản lý môi trường của trường đại học trong mô hình này được thể hiện cụ thể hơn so với mô hình của Velazquez và cộng sự (2006), có sự kết hợp giữa khía cạnh quản lý và khuôn viên trường đại học xanh Hệ thống quản

lý môi trường (EMS) của trường đại học bao gồm tổng thể các quy trình, thủ tục

và nguồn lực cho sự phát triển, thực hiện mục tiêu, đánh giá và duy trì các chính sách của nhà trường về bền vững môi trường Hệ thống quản lý và cải thiện môi

19

trường cung cấp những tiêu chuẩn để quản lý khía cạnh môi trường trong các trường đại học và xác định thứ tự ưu tiên của các hoạt động Bên cạnh đó, mô hình còn đề cập đến sự tham gia của cộng đồng và sự hợp tác với cơ quan Chính phủ, khu vực tư nhân và các tổ chức phi Chính phủ trong việc phát triển khuôn viên trường bền vững Khu vực tư nhân và các cơ quan Chính phủ có thể hợp tác với các trường đại học trong hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), trong khi các tổ chức NGO có thể làm việc với các trường đại học trong việc tổ chức hội thảo, hội nghị về phát triển bền vững Sự hợp tác này có thể được thực hiện

ở cấp địa phương, quốc gia hay quốc tế Đặc biệt, trường đại học là nơi duy nhất phục vụ cho nhiều nhiệm vụ, bao gồm giáo dục, nghiên cứu và dịch vụ công cộng Do vậy, trường đại học còn đảm nhiệm một số trách nhiệm xã hội về giáo dục học sinh và phát triển bền vững Trường đại học có tổ chức các hoạt động như hội nghị, hội thảo và seminar tạo điều kiện cho các tổ chức quốc tế, doanh nghiệp và sinh viên thảo luận các vấn đề về môi trường, nâng cao sự hiểu biết và trách nhiệm đối với sự bền vững của môi trường Các khóa học và nội dung chương trình học về môi trường như nghiên cứu các nguồn năng lượng tái tạo, các hình thức khác nhau để sản xuất điện để giảm phát thải trong điện than do các giảng viên biên soạn sau đó được truyền đạt cho người học nhằm nâng cao trách nhiệm; thúc đẩy phát triển bền vững thông qua việc phát triển những cách hiệu quả hơn để bảo vệ môi trường

Ưu điểm của mô hình là tập trung vào nhiều khía cạnh bền vững, đã kết hợp 3 cấu phần mô hình trường đaị học xanh một theo hệ thống, tuy nhiên mô hình chưa đề cập đến vai trò của các chủ thể tham gia và mối quan hệ của các cấu phần

Mặc dù cách tiếp cận khác nhau nhưng các mô hình trên đều cho thấy, mô hình trường đại học xanh không chỉ quan tâm đến các hành động có tác động trực tiếp đến môi trường như giảm lượng khí thải, rác thải, quản lý rác thải, tiết kiệm năng lượng… mà còn chú trọng đến các hoạt động có tác động gián tiếp, lâu dài như hoạt động kết nối với cộng đồng, đào tạo, các chương trình nghiên cứu về các khóa học Tuy nhiên mô hình của Velazquez và cộng sự (2006) chỉ

20

tập trung chủ yếu ở góc độ quản lý mà vẫn chưa khái quát thành các cấu phần của trường đại học bền vững hay đề cập đến các chủ thể tham gia mô hình Mô hình của Geng và cộng sự (2013) tuy có đề cập đến cấu phần nghiên cứu đào tạo nhưng chủ yếu tập trung vào hoạt động cấu phần vận hành và chưa trình bày về vai trò của các chủ thể tham gia mô hình Có thể thấy, trong ba mô hình, mô hình của Alshuwaikhat và Abubakar (2008) mang tính khái quát nhất với 3 cấu phần hệ thống quản lý môi trường của trường đại học, sự tham gia của cộng đồng và trách nhiệm xã hội, nghiên cứu và giảng dạy liên quan đến sự phát triển bền vững Tuy nhiên, phần hạn chế của mô hình là chưa đề cập đến vai trò của các chủ thể tham gia và mối quan hệ của các cấu phần

Trong các mô hình trường đại học xanh, hai hướng tiếp cận thường sử dụng

để triển khai thực hiện phát triển bền vững trong trường đại học là tiếp cận từ trên xuống - top down hay từ dưới lên - bottom up (Beringer, 2007) Velaquez (2006) đã trình bày mô hình theo hướng triển khai từ trên xuống bắt đầu bằng việc đưa ra tầm nhìn, sứ mệnh của ủy ban bền vững, sau đó triển khai việc thực hiện qua các chiến lược được cụ thể hóa qua các hoạt động của nhà trường Mục tiêu bền vững cũng cần được đề cập trong tầm nhìn và kế hoạch chiến lược của nhà trường cùng với việc khuyến khích hành vi bền vững của cộng đồng trong trường (Ligren và cộng sự, 2006) Lozano (2006 b) nhấn mạnh sự cần thiết của quá trình quản lý từ trên xuống Nói cách khác, nếu thiếu quá trình này, việc triển khai nội dung bền vững trong trường đại học sẽ khó có thể thực hiện được (Comm và Mathaisel, 2005)

Một số nhà nghiên cứu khác lại ủng hộ hướng tiếp cận từ dưới lên Disterheft và cộng sự (2012) đã khẳng định tầm quan trọng của hướng tiếp cận này trong quá trình triển khai đặc biệt là trong hoạt động vận hành, nhưng không

đề cập đến ý nghĩa trong hoạt động giảng dạy Hướng tiêp cận này có thể kêu gọi sự tham gia của các khoa từ đó khuyến khích thành viên trong khoa có trách nhiệm khi thực hiện hoạt động liên quan đến môi trường (Wright, 2002) Hướng quản lý từ trên xuống tạo nên thay đổi trong nhận thức, tiếp cận từ dưới lên, ngược lại, góp phần nâng cao nhận thức (Dahle và Neumayer, 2001)

21

Cả hai hướng tiếp cận đều có những ưu điểm và nhược điểm (Lukman và cộng sự, 2009) Mô hình thiên về quản lý chỉ nêu rõ vai trò người lãnh đạo mà không đề cập đến vai trò người thực hiện (sinh viên) trong khi đó mô hình thực hiện từ dưới lên chú trọng đến ý thức của sinh viên mà không đề cập đến vai trò người lãnh đạo Đặc biệt, vai trò trung gian của giảng viên đại học gần như không được đề cập đến Vì vậy, việc kết hợp cả hướng tiếp cận từ trên xuống góp phần đảm bảo hiệu quả quá trình triển khai chương trình bền vững (Ferrer Balas và cộng sự, 2004) Geng và cộng sự (2013) đề xuất mô hình kết hợp tuy nhiên chưa trình bày chủ thể thực hiện cũng như vai trò của các chủ thể Theo Christensen và cộng sự (2009), cần có sự tham gia của tất cả thành viên trong trường khi kết hợp hai hướng tiếp cận trên

Có rất nhiều nghiên cứu đề cập đến các bên tham gia trong mô hình trường Đại học xanh Cortese (2003) đã chỉ ra trường đại học có cấu trúc tổ chức phức tạp với sự tham gia của nhiều bên liên quan như sinh viên, nhà quản trị, các khoa thậm chí là phụ huynh, doanh nghiệp hay cựu sinh viên Cùng với vai trò giáo dục và các nỗ lực hướng tới bền vững, sự tham gia của các chủ thể là vô cùng quan trọng (Butt và cộng sự, 2015) Lozano (2011) nhấn mạnh các trường đại học nên thông báo những báo cáo bền vững đánh giá nỗ lực bền vững tới nhiều chủ thể Hầu hết các nghiên cứu về bền vững trong trường đại học thường tập trung đến chủ thể là sinh viên (Emanuael và Adams, 2011), khoa (Moody và Hartel, 2007) và cán bộ quản lý (Lozano, 2006b) Theo Butt và cộng sự (2015), sinh viên là chủ thể chính của nhà trường trong định hướng cam kết của các nhóm chủ thể đặc biệt trong quá trình sáng kiến bền vững Các khoa là chủ thể bên trong của trường đại học xanh, trực tiếp thực hiện các hoạt động liên quan đến nội dung bền vững hàng ngày, có quan hệ với sinh viên, các ngành và Chính phủ Các khoa còn có nhiệm vụ truyền đạt kiến thức tới sinh viên vì vậy nên lồng ghép nội dung phát triển bền vững vào các khóa học và chương trình đào tạo của trường (Lozano-García và cộng sự, 2009)

Một vài nghiên cứu khác có đề cập đến quan điểm của chủ thể bên ngoài như phụ huynh và cựu sinh viên Theo Disterheft và cộng sự (2012), phụ huynh

22

là chủ thể quan trọng cần được thông báo về tình hình hoạt động của hệ thống quản lý môi trường.Nhiệm vụ của nhà trường là truyền đạt nội dung bền vững tới phụ huynh và cộng đồng xung quanh (Alshuwaikhat và Abubaka, 2008).Cựu sinh viên là chủ thể bên ngoài trở thành lãnh đạo tạo nên xã hội bền vững (Cortese, 2003; Mochizuki và Fadeeva, 2010).Theo Bremer và López-Franco (2006), cựu sinh viên trở thành người lãnh đạo tương lai trong nhiều lĩnh vực, cần được trang bị những kiến thức về chương trình nghị sự bền vững toàn cầu.Keen và Baldwin (2004) lại cho rằng cựu sinh viên có vai trò quan trọng trong đề xuất các sáng kiến bền vững hay liên kết với cộng đồng địa phương Cựu sinh viên có ảnh hưởng hơn sinh viên hiện tại trong giáo dục bền vững về trách nhiệm với môi trường.Ghosh (2011) chỉ ra rằng cựu sinh viên nguồn đóng góp cá nhân lớn nhất tới hoạt động giáo dục, trực tiếp tham gia gây quỹ bền vững trong khuôn viên Theo Yuan và cộng sự (2013), cựu sinh viên có nhận thức sâu hơn về các vấn đề bền vững hơn khoa đào tạo và phụ huynh, đặc biệt tại nước đang phát triển, khoa và nhân viên ít thể hiện vai trò của mình trong sáng kiến bền vững hơn so với các nước phát triển Vì vậy muốn xây dựng thành công mô hình trường đại học xanh cần có sự tham gia của tất cả các chủ thể cả trong và ngoài nhà trường

1.2.4 Các tiêu chí xây dựng trường đại học xanh

Trên cơ sở tổng quan tài liệu về các mô hình đặc biệt là mô hình của Alshuwaikhat và Abubakar (2008) và chủ thể tham gia mô hình, có thể đề xuất

mô hình tổng thể trường Đại học xanh bao gồm cấu phần, chủ thể và vai trò của từng chủ thể trong mô hình.Mô hình này đề cao vai trò của tất cả các chủ thể liên quan, cả trong và ngoài trường đại học thậm chí cả vai trò của phụ huynh, doanh nghiệp.Nói cách khác muốn triển khai thành công mô hình trường đại học xanh cần đến sự tham gia của tất cả các chủ thể chứ không phải từ cá nhân riêng

lẻ Mô hình gồm 3 mảng chính: Các cấu phần trường đại học xanh (cột bên trái), các bên tham gia (cột bên phải) và sự cụ thể hóa các cấu phần (cột ở giữa)

23

Hình 1.4: Mô hình trường đại học xanh

Nguồn: Mô hình được xây dựng bởi nhóm nghiên cứu đề tài (mã số 15.66:“Nghiên cứu mô hình trường đại học xanh: Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất áp dụng cho Đại học Quốc gia Hà Nội” do TS Phạm Vũ Thắng chủ trì

Các tiêu chí xây dựng trường đại học xanh là vô cùng quan trọng nhằm định lượng hóa mức độ “xanh” của mỗi trường, đồng thời chỉ ra mục tiêu hướng đến của các trường khi hướng đến xây dựng trường đại học xanh Luận văn kế thừa kết quả của hệ thống đánh giá và xếp hạng về phát triển bền vững STARS phiên bản 1.2 của Hiệp hội vì sự tiến bộ của tính bền vững trong giáo dục đại học (AASHE) nhằm đưa ra một trong các tiêu chí đánh giá mức độ bền vững của một trường đại học xanh AASHE là một hiệp hội chuyên nghiệp của

24

các trường cao đẳng và đại học với nhiệm vụ là trao quyền cho giáo dục đại học

để dẫn dắt sự chuyển đổi theo hướng bền vững

Các tiêu chí STARS bao gồm các chỉ số môi trường, kinh tế và xã hội về tính bền vững được chia thành ba loại liên quan đến hoạt động của trường gồm: Đào tạo và nghiên cứu; vận hành; quản trị Mỗi hoạt động đó được đánh giá và phân chia thành các tiêu chí nhỏ và được chia thành 2 nhóm Nhóm 1 có giá trị lớn hơn hoặc bằng 1 điểm còn nhóm 2 có giá trị 0,25 điểm Cơ sở để phân chia thành 2 nhóm là do nhóm 2 bao gồm các chiến lược có mức ảnh hưởng nhỏ hơn

ở nhóm 1, hơn nữa, các tiêu chí nhóm 2 thúc đẩy các chiến lược mà phần lớn lợi ích của nó đã đạt được ở nhóm 1.Có 5 cấp STARS là: Đồng, Bạc, Vàng, Bạch kim và Người báo cáo Điểm STARS của một tổ chức được dựa trên mức trung bình của phần trăm điểm có được trong từng loại Mỗi tiêu chí được cải thiện được đánh giá tăng điểm tổng thể của tổ chức được đánh giá

Người báo cáo Đối với các tổ chức muốn sử dụng STARS và gửi dữ liệu

công khai nhưng không theo đuổi xếp hạng

Nguồn: Paragon Business solutions

Đánh giá liên quan đến 3 nhóm hoạt động của các trường đại học theo các tiêu chí của STARS được phân chia cụ thể như sau:

25

Bảng 1.2.Tiêu chí xây dựng trường đại học xanh

Đào tạo và nghiên cứu

26

Đào tạo và nghiên cứu

27

Vận hành

28

Vận hành

30

Quản trị