Xây dựng quy trình dạy học đọc - hiểu văn bản thơ giai đoạn 1945 - 1975 ở trườngTHPT theo đặc trưng thể loại

Dựatrênthínghiệmnày,Skinơphânt íc hvàchorằngthínghiệmcủaPaplốpcóhaiđiềucầnlàmlại: .Convậtđượcthínghiệm hoàntoànthụđộng.Kếtqủacủathínghiệm khôngbền... CHƯƠNG2XÂYDỰNGQUYTRÌNHDẠ YHỌCĐỌC-HIỂ

NghiªmThÞHång K32D–KhoaNg÷v¨n

HÀNỘI-2010

ptrungtrangbịvàcungcấpchongườihọccáchhọc,phươngpháphọcđểtựmìnhcóthể họcsuốtđời.Trongtrườnghợpnày,dạycáigìcómộtnhiệmvụkép:vừacungcấpnhữn

gtrithứctiêubiểuhợpthànhvốnvănhoáphổthôngcủanhânloại,vừal à nhữngmẫuđại

d i ệ n đểhìnhthànhchongườihọcnhữngphươngphápvàcáchthứcthiếtyếu.[8,tr.232]

Theotinhthầntrên,SGKNgữvăncungcấpchoHSmỗithểloạimộtvàitácphẩmthậtsựtiêubiểuchothểloạiđó.CầndạymộtcáchthậtkĩlưỡngđểHSmộtmặtthấyđư

ợcvẻđẹpcụthểcủacáctácphẩmấy,nhưngmặtkhác,giúpHSbiếtcáchđọc,cáchphântí

chvàtiếpnhậnmộtbàicadaohoặcmộttruyệndângian,mộttruyệnngắnhaymộttiểut huyết,mộtvởkịch…,đểcácemcóthểtựmìnhđọc,tìmhiểuvàkhámphánhữngtácph

ẩmtươngtự.Tấtnhiênquanhữngtácphẩmtiêubiểuđượchọcmàthấydiệnmạo,nhữngthành

côngvàhạnchếcủamộtgiaiđoạnvănhọcnhấtđịnh.Kếtquảl à , HSs ẽ khôngcònlúngtúngkhiphảiđốimặtvớimộttácphẩmnàođótrongcáckìthi,kiểmtra,mặcdùtácphẩmđóchưađượchọctrênlớp,nhưngthểloạiđócùngvớicáchtiếpcậnvàphântíchnóthìđãđượchọckĩcàng.Theocáchnàyviệclựachọnc á c t á c giảvàt á c phẩmvàosácht ấ tnhiênl à s ẽ khókhăn,nhưngkhôngnặngnềphứct ạ p vìsứcépcủakhốilượngvàs ố lượngt á c phẩm.Khókhănnhấtlàphảilựachọnchođượcnhữngtácphẩmtiêubiểuchoc

ác thểloại,quatácphẩmđómàthấyrõđượcđặctrưngcủamỗithểloại(tínhmẫu).Nhưth ếHSsẽđượctìmhiểukĩmộtmẫuthểloạinàođótronggiờlênlớp,sauđósẽđượccungc

ấpmộtloạttácphẩmtheothểloạivừahọcđểluyệntập,tựđọc,tựphântíchvàđánhgiá.Điềunàychínhlànhằmtăngcườngtínht h ự c hànhứngdụng,bớtl í thuyếtkinhviệntron

gd ạ y họct á c phẩmvănchương.Vớiđịnhhướngnày,biênsoạnmộttácphẩmnàođó,SGKcầngiúpHSkhámphávànắmđượcthôngtintrênbaphươngdiện:

- Cáctácphẩmthểloạinàycónhữngđặcđiểmgìđánglưuý?

- Tácphẩmnàyhayởchỗnào(nộidungvànghệthuậtcụthể)?

- Cáchthứctìmhiểu,tiếpcậnvàphântíchkiểutácphẩmnày?

Theoquanniệmtruyềnthống,d ạ y vănchủyếul à l à m choHSthấyđượccáiha

yc á i đẹpcủat á c p h ẩ m vănchương.Cáih a y c á i đ ẹ p ấyl ạ i dochínhGVcungcấp,cảmnhậnvàphântíchhộHS.Thựctếhiệnnay,cácgiờgiảngvăntrênlớpGVchủyếuthuyếtminh,giảnggiảichoHSnghenhữngđiềuthầycôgiáohiểuvàcảmnhậnđượcvềtácphẩmấycònbảnthânHSthìthụđộngtiếpnhận[8,tr.233]

VớichươngtrìnhSGKNgữvănmới,dạyvănthựcchấtlàdạychoHSphươngphápđọc-hiểu.Đọc-

hiểuởđâyđượchiểumộtcáchkhátoàndiện.Đól à mộtquátrìnhtiếpxúcvớivănbản,thônghiểuc ả nghĩađen,nghĩabóng,nghĩahàmẩn,cũngnhưthấyđựơcvaitrò,tácdụngcủacáchìnhthức,

hiểulàhìnhthứcduynhấtđểHStiếpxúctrựctiếpvớicácgiátrịvănhọc

Vấnđềđọc-hiểuvănbảnkhôngthủtiêuyếutốgiảngcủaGVmànóchỉbiếnGVthànhngườithiếtkế,tổchức,hướngdẫnHShọctập,t ạ o điềukiệnchoHStựhọc.HSsẽđóngvaitròlàtrungtâmcủagiờhọc,chủđộng,t í c h cựckhámphávàtiếpnhậntrithức

Cónhiềuquanniệmkhácnhauxungquanhvấnđềl ậ p t r ì n h choquytrìnhdạyvăn,vìvănchươngcónhiềucáchtiếpcận.Vănchươngkhôngchấpnhậnmộtcôngt hứ cnàocó sẵn.Vănchươngl à tựdo,l à sángtạo,l à c á thểhoá.Q u y trìnhhoál à m mấtđivẻsinhđộngcủagiờvăn.Tiếpnhậnvănchươngphảibằngtìnhcảm,cảmxúc,bằngkinhnghiệm,s ựtrảinghiệmcủac á nhân,bằngnănglực“đồngsángtạo”ởmỗingườiđọc.Líthuyếttiếpnhậncònchobiếtkhiđọcvănbảnthìmỗin g ư ờ i đọcđãt ự cấutrúcmộtvănbảnchồnglênvănbảncủanhàvăn.Lĩnhvựcvănchươnglàlĩnhvựccủasựđadạng,phongphú,khôngnênkhuônvàomộtcungcáchnào.NhưngđólàcáchnghĩcủalíthuyếtcònthựctiễndạyvănvàhọcvăncủaGVvàHSthìrấtcầnc ó mộtquytrìnhđểthamkhảo

Vìvậy“Xâydựngquytrìnhdạyhọcđọc-hiểuvănbảnthơgiaiđoạn1945-1975ởtrườngTHPTtheođặctrưngthểloại”đãgópphầntíchcựcvàov i ệ c đổimớip

hươngphápd ạ y họcNgữvănhiệnnay.Tuynhiên,tinhthầncôngnghệhoásưphạmkhôngphảiđơnthuầnlàđưakĩthuậtthôngtinhiệnđạivàogiờhọcmàcáichínhlàýtưởngchươngtrìnhhoá,điềukhiểnhoáđượcchươngtrìnhhoạtđộnghọctậpcủaHSbằngmộthệthốngcácthaotácđượcthiếtkếchặtchẽvàhợplí

Làmộtsinhviên,lạil à sinhviênnămcuốicủatrườngĐạihọcSưphạm,sắptrởthànhmộtngườiGV,làngườisẽtrựctiếphướngdẫnnhữngHS

củamìnhtìmhiểucácvănbảnvănhọc,tôiluônquantâmđếnvấnđềđọc-hiểucủaHStheochươngtrìnhđổimới

Đồngthờitôicũngmongmuốncóchútítkinhnghiệmlàmhànhtrangvàcơs ở đểsaukhiratrườngsẽvữngvànghơn,tựtinhơnkhiđứngtrênbụcgiảngvàđứngtrướcHScủamình

Vớitấtc ả nhữngl í dot r ê n , tôiđãl ự a chọnnghiêncứuđềt à i : “Xâydựngquy

3 Mụcđíchnghiêncứu

- Tìmhiểunhữngvấnđềxungquanhviệcdạyhọctheohướngcôngnghệđểvậndụngvàodạyhọcvănnhằmlàmtăngtínhkhoahọctrongphươngphápd ạ y họcvănhiệnnay.

- Gópphầnnângcaochấtlượngvàhiệuquảcủadạyvàhọcvăntheothểloạiở trườngTHPTtheohướngdạyvănl à dạyđọc-

hiểuv ă n bảnv à pháthuytínhtíchcựchọctậpcủaHS

- GópphầnhiệnthựchoáđịnhhướngđổimớitrongsáchNgữvănthànhthựct i ễ n trongdạyvăn

1975theođặctrưngthểloạichoHSởtrườngTHPT

- Thựcnghiệmsưphạm:Thiếtkếvàdạythửđểkhẳngđịnhtínhkhảthicũngnhưhiệuquảcủaquytrình(Thầythiếtkế,tròthicông)

6 Phươngphápnghiêncứu

- Phươngpháptổnghợplíluậnvàthựctiễnvềcôngnghệdạyhọc

- Phươngphápkhảosát,thiếtkế,phânloại

- Phươngphápthửnghiệm

- Vềmặtthựctiễn:

GiúpGVthuậnlợitrongthiếtkếbàidạyđểđịnhhướngchoHS

GiúpchoviệchọccủaHSsẽchủđộnghơn.Giờvăntrởnênnhẹnhànghơn,hứngthúvàvuivẻhơn(vìhọctậplàmộtquátrìnhlaođộngsángtạo).Từđótạoramộtkhôngkhímới,hiệuquảmớitrongdạyhọcNgữvăn

8 Bốcụccủakhoáluận

Ngoàiphầnmởđầu,phầnkếtluậnvàphụlụckèmtheo,khoáluậncóc ấ u trúc3phần:

Chương1:C ơ s ở líluậnv à t h ự c t i ễ n củadạyhọctheohướngc ô n g

NỘIDUNG CHƯƠNG 1 CƠSỞLÍLUẬNVÀTHỰCTIỄNCỦADẠYHỌCTHEOHƯỚ

NGCÔNGNGHỆ

1.1 Quanniệmvềcôngnghệdạyhọc

1.1.1 Quanniệmchungvềcôngnghệdạyhọc

- Dạyhọctheohướngcôngnghệlàkiểudạyhọckháchquanhoátừngviệclàmcủathầy,tròđảmbảohiệuquảdạyhọctấtyếunhưmụcđíchđặtra

- Dạyhọctheohướngcôngnghệlàkiểudạyhọckiểmsoátchặtchẽquátrìnhtạorasảnphẩm,làkiểudạyhọctíchhợpgiữadạyvàhọc,giữalíthuyếtvàthựchành,vừacungcấptrithứcvừapháttriểnnănglựctrítuệchoHS

- Dạyhọctheohướngcôngnghệlàdạyhọctheophươngthứcchươngtrìnhhoá,điềukhiểnhoá,thaotáchoáthànhquytrìnhdạyhọc.Nhữnghoạtđộngd ạ y v à họcđượcthiếtkếđồngloạtc ó khảnăngđạit r à hoávớichứcnăngthầythiếtkế,tròthicông

- Dạyhọctheohướngcôngnghệlà d ạ y họccókĩthuật,dạyhọctheoq u y trình,khácxav ớ i kiểud ạ y họctheokinhnghiệm.Vìt h ế , dạyhọctheohướngcôngnghệcóthểchuyểngiaokĩthuật,chuyểngiaoquytrìnhđếnvớimọiGVvàmỗiGVnếuthựchiệnnghiêmngặtcácthaotác,côngđoạntrongq u y trìnhthìgiờhọcnhấtđịnhđạtđượchiệuquảnhưmụctiêumongmuốn

1.1.2.2 Chặng2:Côngnghệdạyhọcđượchiệnthựchoá

BướcsangthếkỉXX,cùngvớisựpháttriểncủanềnsảnxuấttựđộng,c á c nhàgiáodụcđãtíchcựctìm ranhữngphươngphápdạyhọcmới.Côngnghệdạyhọcdầnđượchiệnthựchoátrêncơsởlíthuyếthànhvicủanhàtâml í ngườiM ĩ J.Oătxơn(1878-1958).Líthuyếthànhviđánhdấ uthànhcôngvàonăm1913.Oătxơnchorằngởconngườivàđộngvật,hànhviđượchiểul à tổngs ố c á c cửđộngb ê n ngoàinảysinhở c ơ t h ể nhằmđáp l ạ i mộtkícht h í c h nàođó.Ôngđãđưaralíthuyếtvềphảnxạ:khiconngườicókíchthíchthìsẽcóphảnứng.Côngthức:S-

>R,trongđóSlàkíchthích,Rlàphảnứng.Từđó,muốncóphảnứngRphảitácđộngvàoconngườikíchthíchStươngứng

ÝtưởngnàyđãđượcnhàsưphạmngườiMĩlàSkinơthựchiện.SkinơđãdựatrênthínghiệmcủaPaplốp(Nga):phảnxạcóđiềukiện,chótiếtnướcbọtđểnghiêncứutiếp

NộidungthínghiệmcủaPaplốp:Mỗikhiănthìchótiếtnướcbọt,vìthếkhiPaplốpchochóăn,ôngkèmtheochuôngreo(đènsáng).Ônglặpđilặplạinhiềulầnđểconchóquenvàsaumộtthờigian,conchótiếtnướcbọtngay

cảkhinghethấytiếngchuông(đènsáng)màkhôngcầnthứcăn

Dựatrênthínghiệmnày,Skinơphânt íc hvàchorằngthínghiệmcủaPaplốpcóhaiđiềucầnlàmlại:

.Convậtđượcthínghiệm hoàntoànthụđộng.Kếtqủacủathínghiệm khôngbền

TừđóSkinơtiếnhànhthínghiệmkhácThíngh

iệm1:Chimchọnhạt:

…

nhưngtrongđóchỉcómộtmàulàănđược.Banđầugặphạtnàochimcũngmổ.Nhưngsaumộtthờigian,chimđãđịnhhìnhchỉmộtmàuănđượcvàchỉchọnmàuđó.Saukhiổnđịnh,Skinơt h a y đổimàucủahạtă n đượcvàchimphảilàmlạitừđầunhưngthờigiannóđitìmngắnhơnsovớil ầ n trước.Nhưvậy,conchimhoàntoànchủđộngvàkếtquảthínghiệmlầntrướcvẫncógiátrịvớilầnsaukhôngnhưthínghiệm củaPaplốp

Thínghiệm2:Chimđitheomộtđường:

Skinơrảitrênđườngđicủachimnhữnghạtănđượctheohìnhsố8,cức á c h mộtbướcnhảycủachimlạicómộthạtănđược.Banđầu,conchimchạykhôngcóđịnhhướng.Saumộtthờigian,conchimđãđitheoconđườngmànhàthínghiệmvạchra

Từđây,Skinơchorằngnếumộtcôngviệcnàođóđượcchianhỏravàngườilàmthínghiệmlàmđúngtừngviệctheosứccủamìnhthìcóthểđitớiđích.Tronggiáodụccũngvậy,cácquátrìnhhọctậpphứctạpđượcchiathànhmộtchuỗicácbướchọctậpđơngiản,trongđóbaogồm cáchànhvicụthểvớitrìnhtựđượcquyđịnhsẵn…Đâychínhlàhìnhảnhcủacôngnghệdạyhọc,d ạ y họctheoq u y trình.Trongq u y trìnhđóphảichianhỏr a thànhcác việc,mỗiviệclạiđượcchianhỏthànhcácthaotác.Ngườihọcthựchiệnđầyđủcácviệc,cácthaotácnhưchươngtrìnhđãquyđịnhđểchuyểntrithứcvàomình.T u y nhiên,quytrìnhdạyhọccủaSkinơlạiquáđềcaocôngnghệmàquênđivaitròcủangườihọc.Ngườihọcvừalàđốitượngvừalàchủthểcủaquátrìnhhọc.ĐâychínhlàhạnchếcủaSkinơvàquytrìnhcôngnghệnàythấtbạivàonăm1962

1.1.2.3 Chặng3:Côngnghệdạyhọcđượchoànthiện

ĐếngiữathếkỉXX,líthuyếthoạtđộngbắtđầuxuấthiệnởNga.NgườisánglậpralíthuyếthoạtđộnglàVưgôtxki,ngườitổngkếtlíthuyếthoạtđộng

lăLíôchep,ngườichứngminhvăchuyểnvăogiâodụclăGanperin.Điểmtựacủalíthuyếthoạtđộngl ă triếthọcMac-

Línin:loăingườiđượcsinhratừt iế n hoâvălaođộng.Laođộngđêtạoraloăingười.Tríncơsởnăy,Vưgôtxkicònkhẳngđịnh:laođộngkhôngchỉtạoraloăingườimăcòntiếptụclămratừngcâthểngười.Mỗiconngườilămộtthựcthểtựnhiín,lămramìnhbằnghoạtđộngcủachínhmình.Nhưvậy,trongdạyhọccầnquântriệtquanđiểm:ngườihọctựmìnhlămracâigìthìbiếtcâiđó.HSmuốncótrithứcvăkĩnăngthìtựmìnhphảithựchiệncâchoạtđộnghọctậpvăchuyểntrithứcvăotrong.Trongdạyhọc,ngườihọcphảitíchcựcthựchiệncâchoạtđộnghọctập.Dạyhọct í c h c ự c l ă quanđ i ể m dạyhọcđúngđắn,ngườihọct í c h c ự c đ ư ợ c baonhiíuthìcótrithứcvănănglựcbấynhiíu

BíncạnhđótriếthọcMac

-Línincònkhẳngđịnh:t ấ t c ả nhữnggìở trongýthứcconngườiđềuđượcchuyểntừhiệnthựcvăovăđượccảitạoởđó.Từđđy,Vưgôtxkiđêđit ì m cơ chế“chuyểnvăotrong”.Văc ơ chến ă y đượcGanperinhoănthiện.Ganperinlămnhiềuthínghiệmvẵngphâthiệnrahoạtđộngởbínngoăicủaconngườivớiđốitượngcủanótrùnghợpmộtcâchkìl ạ vớihoạtđộngtđmlíbíntrong.Vìvậy,muốnc ó hoạtđộngtđ mlíb í n trongthìphảitổchứchoạtđộngbínngoăitươngứng.Vậymuốncósảnphẩmt r í tuệchongườihọc,ngườidạyphảitổchứcchoHScâchoạtđộngbínngoăitươngứng.TấtcảcâchoạtđộngbínngoăinăyphảidoHStựlămlấy.Từlíthuyếtnăy,hìnhthănhkiểudạyhọcthầythiếtkế,tròthicông,thấytổchức,t r ò hoạtđộng.Đđylăkiểudạyhọctheohướngcôngnghệ

1.1.2.4 Chặng4:Chuyểngiaocôngnghệvăothựctiễn

Từsựhoănthiệnvềlíthuyết,côngnghệdạyhọcđivăothựctiễnvăgặthâiđượcnhiềuthănhcông.ỞcâcnướcphươngTđyđêxúctiếnviệckĩthuậthoâhoạtđộngdạyhọc.Quâtrìnhkĩthuậthoânăyđêchiếmlĩnhnhiềutrườngvăcónhữngđónggópquantrọngtrongviệcnđngcaohiệuquảdạyhọc

Bảnchấtcủadạyhọctheokĩthuật,theoquytrìnhlàtiếnbộnhưngkhiđivàothựctếngườitađãbiếnnóthànhcựcđoanvàviệcnóthấtbạiởMĩvàonhữngnăm60củathếkỉXXlàkhôngthểtránhkhỏi.Tuyvậy,dạyhọctheohướngcôngnghệvẫncóchỗđứngcủanó,rấtcầnchogiáodụcnhấtlàởViệtNam.Cácnhàgiáodụcđangpháthuyưuđiểm,hạnchếnhượcđiểmcủanó.ĐặcbiệtsangthếkỉXXI,côngnghệthôngt i n phátt r i ể n nhưvũbãos ẽ l à phươngtiệnhỗtrợhiệuquảchodạy họctheohướngcôngnghệ.

1.2 CôngnghệdạyhọcđượcthửnghiệmtạiViệtNam

1.2.1 VàinétlịchsửvềTTCNgiáodụcởGiảngVõ

TTCNgiáodụcGiảngV õđ ư ợ c thànhl ậ p từ năm1978doG S T S HồNgọcĐạilàmgiámđốcvàchủđềtài.TTCNgiáodụcGiảngVõlànơitiếnhànhcácnghiêncứukhoahọcgiáodục,thựcnghiệmnộidung,phươngphápd ạ y họcmới.Vậndụngnhữngthànhtựucủaphươngp h á p d ạ y họctheohướngcôngnghệtrênthếgiới,trungtâmtiếnhànhnghiêncứu,thựcnghiệmphươngphápdạyhọcnàyđốivớigiáodụcViệtNam.Từnăm1985-

1995làchặngđường10nămtrungtâmchuyểngiaocôngnghệdạyhọcđếncảnước.Từ1995ở TiểuhọckhôngcònmônVănmàmônVănđượcđưavàotrongs á c h TiếngViệt.PhầnVănở TiểuhọccủaTTCNbịchôngchênh.Nhữngtrườngdạytheothựcnghiệmdaođộng.Hơnnữa,saunăm2000,chươngtrìnhSGKđượcxâydựngtheoquanđiểmtíchhợp…

TTCNgiáodụcGiảngVõítđượcnhắcđến,songhìnhbóngcủacôngnghệdạyhọcđãđượchiệnlêntrongthiếtkếcủaGV.Nhữngthuậtngữ:quytrình,thaotác,thiếtkếngàycàngđượcs ử dụngrộngrãitrongsáchthiếtkếvàtrongdạyhọcởphổthông

1.2.2 DạyvănởTTCNGiảngVõ

1.2.2.1 LíluậnvềdạyhọcởGiảngVõ

Kháiniệmdạyhọc:Dạyhọclàquátrìnhnhằmchuyểntrithứcvànănglựccủadântộcvànhânl o ạ i thànht r i thứcvànănglựcchomỗingườihọc

TTCNGiảngVõđưaracôngthứcA=>a.TrongđóAlàtrithứcvànănglựccủadântộcvànhânloại;alàAchuyểnvàotrongcáthể(alàhìnhảnhcủaAtrongmỗicáthểngườihọc).Phươngphápdạyhọcthầythiếtkế,tròthicông:TTCNthựchiệnđềtàinghiênc ứ

u khảnăngcủatrẻemViệtNam.Kếtquảnghiênc ứ u điđếnkếtluận:khảnăngcủatrẻemViệtN a m luônc ó độmở,c ó khảnăngt i ế p nhậntrìnhđộcaohơnsovớithựctại.TrongdạyhọcthầyphảitổchứcnhiềuhoạtđộngđểHSthựchiện,nhưvậyHSsẽchuyểntrithứccủanhânloạithànhhiểubiếtcủamình.Đâychínhlàcơchế“chuyểnvàotrong”.Phươngphápdạyhọct h ầ y thiếtkế,tròthicôngđượccụthểhoáthànhquytrình.Quytrìnhphảihếtsứcc ụ thể,c ụ thểđếnt ừ n g hànhđộng.Trongquytrình,HSt h ự c hiệnc á c hànhđộngnhằmkhámpháraA,khinàokhámpháraAthìHSsẽcóa

1.2.2.2 DạyvănởGiảngVõ

Dạyvănlàchuyểntrithứcvànănglựcvănkếttinhtrongcáctácphẩmư u túcủadântộcvànhânloạithànhtrithứcvànănglựcvănchomỗingườihọc.Dạyvănlàd ạ y HScác hlàmravăn(làmlạiconđườngmànhàvănđãlàmravăn)nhưngtheochiềungượclại.Conđườngnhàvănlàmravăngồmbahànhđộng:cảmhứngsángtác;tạodángtácphẩm,hìnhdungratácphẩm;s ắ p xếp,sắpđặttrướcsauvớidunglượngnhiềuíttừcácchitiếtđểdùngngônt ừ biểuhiện,haithaotác:tưởngtượng,liêntưởng.Conđườngdạyvăntheohướngngượclại:từngôntừđểhìnhdungratácphẩmsauđópháthiệnratưtưởng,cảmhứngcủatácgiả

Trêncơsởnày,TTCNđưaraquytrìnhdạyvăngồm5bướcsau:Bước1:Đ

ọcvănbản,giảinghĩangôntừ

Bước2:Dựnghìnhtượngđểtìmnộid u n g phảná n h trongvănbảnthôngquahìnhtượng

Bước3:Phânt í c h hìnhtượng.Trongtruyện(tựs ự ) l à phântíchnhânvật,trongthơ(trữtình)làphântíchtâmtư,tìnhcảmcủanhânvậttrữtình.

Bước4:Xácđịnhchủđề

Bước5:Tìmýtácgiả,tưtưởngmàtácgiảgửigắmvàotrongvănbản,nêuýkiếnbảnthânngườihọc

Cácbướcnàyđượchoànthiệndầntừlớp1đến5.Mỗibướclạiđượcchiarathànhcácthaotác

NhiệmvụcủaHSlàkhiđọcvănbảnphảibiếtpháthiệnratrongvănbảnđâulàđoạnkể,đâulàđoạntả,đốithoại,bìnhluận.NghĩalàHSphảitìmraphươngthứcbiểuđạt.Mặtkhác,chươngtrìnhTiếngViệtcũngdạychongườihọcbiếtcáchtìmk i ế m thôngtintrongvănbản.Trướcđây,ngônngữchỉgiúpchoviệcdạyvăn

chúý t ớ i c ấ u trúcvănbảnở đơnvịtiếng,t ừ , câu,đoạn.Songđ ế n nay,l í thuyếtTiếngViệtđisâuvàophầnnghĩa,chúýđếnvănbảnlàsảnphẩmcủahoạtđộnggiaotiếp.Dođó,muốnđọch i ể u vănbảnphảixácl ậ p các yếut ố tham giavàohoạtđộnggiaotiếp.

1.2.2.3 ĐánhgiácôngnghệdạyhọcởTTCNGiảngVõ

a Đónggóp

LầnđầutiênởViệtNamxuấthiệnnhữngkháiniệmmớinhư:thiếtkế,thicông,việclàm,thaotác,quytrình.VàcũnglầnđầutiênởViệtNamhoạtđộngdạyvănvốntrừutượng,chủquan,cảmtínhđãđượckháchquanthànhq u y trình.Trongquytrìnhtừngviệclàmcủangườidạy,ngườihọcđượcquyđịnhmộtcáchlôgic,tườngminhtheomộthệthốngchặtchẽ.ThôngquaquytrìnhthìngườihọcchodùởbậcTiểuhọccũngcóthểtiếpnhậnđượccácvănbảnnghệthuật.C ũ n g lầnđầut i ê n ở V i ệ t Namcómộtc á c h diễnđạtvềdạyvăn:biếnt ác phẩmcủatác g i ả thànht á c phẩmchomỗin g ư ờ i học.Vàcũng

lầ nđầutiênTTCNGiảngVõđãtáchvănbảnrakhỏitácphẩmvàtrungtâmđãsửdụnglíthuyếttiếpnhậnsớm.Dạyvăntheohướngbiếntácphẩmcủatácgiảthànhtácphẩmchomỗingườihọcthìdạyvănđitừtrừutượngđếncụthể.Ngườidạykhôngdạycáicụthểmàdạycáchkhámpháracáicụthể

b Hạnchế

TTCNchorằngquytrìnhlànơitíchhợptấtcả:hànhđộngdạyvàhọc,nộidungvàphươngpháp,líthuyếtvàthựchành,trithứcvàkĩnăng.Vớiquanniệmnhưv ậ y nênhọkhôngcầnđếnmộtphươngphápdạyhọcc ụ thểnào.Thựcra,trongd ạ y họcphảiphốihợpc

á c phươngpháp,khôngc ó phươngphápnàolàvạnnăng.Quáđềc a o quyt r ì n h màkhôngđ ề c ậ p đếnp h ư ơ n g phápdạyhọccụthểlàmộtsailầmcủaTTCNGiảngVõ

1.3 ĐổimớidạyhọcNgữvănhiệnnay

1.3.1 MụctiêucủachươngtrìnhSGKNgữvăn

QH10ngày09tháng12năm2000củaQuốchộikhoáXvềđổimớichươngtrìnhgiáodụcphổthôngđãkhẳngđịnhmụctiêucủađổimớichươngtrìnhgiáodụcphổthônglầnnàylà:“giáodụctoàndiệnthếhệtrẻ,đápứngnhucầ up hát triểnnguồnnhânlựcphụcvụcôngnghiệphoá,hiệnđạihoáđấtnước,phùhợpvớithựctiễnvàtruyềnthốngViệtNam,t i ế

p cậntrìnhđộgiáodụcphổthôngởcácnướcpháttriểntrongkhuvựcvàt r ê n thếgiới”.[8,tr.3]

Trêncởsởmụctiêuchungđó,mỗibộmônsẽxâydựngchomìnhmộtmụctiêucụthể.MônNgữvănđãxâydựngchomìnhbamụctiêusau:

Thứnhất:TrangbịchoHSnhữngkiếnthứcphổthôngcơbảnhiệnđạic ó tínhhệt

hốngvềngônngữvàvănhọc,trọngtâmlàTiếngViệtvàVănhọcViệtNam,phùhợpvớitrìnhđộpháttriểncủal ứ a tuổivàyêuc ầ u đàot ạ o nhânlựctrongthờikìcôngnghiệphoá,hiệnđạihoáđấtnước

Thứhai:HìnhthànhvàpháttriểnởHScáckĩnăngsửdụngTiếngViệt,nănglựccả

mthụvănhọc,nănglựctưduy,phươngpháphọctậpđặcbiệtlàphươngpháptựhọc,nănglựcứngdụngnhữngđiềuđãhọcvàocuộcsống

Thứba:BồidưỡngchoHStìnhyêuTiếngViệt,yêuVănhọc,vănhoá,yêuchânlí,

yêugiađình,quêhươngđấtnước,lòngtựhàodântộc,lítưởngxãhộichủnghĩa,tinhthầndânchủnhânvăn.GiáodụcchoHSđạođứccôngdân,tinhthầntôntrọng,ýthứcpháthuycácgiátrịvănhoádântộcvànhânloại

1.3.2 ĐổimớiphươngphápdạyhọcNgữvăn

ĐổimớichươngtrìnhNgữvănhiệnnaylàmộtquátrìnhđổimớitoàndiệntừSGKđếnnộidung,phươngpháp,cáchthứcđánhgiá…

Vàmộttrongnhữngtrọngtâ mcủađổimớichươngtrìnhlầnnàylàt ậ p trungvàođổimớiphươngphápd ạ y h ọ c , “thựchiệnd ạ y họcdựavàohoạtđộngtíchcực,chủđộngcủaHSvớisựtổchứcvàhướngdẫnđúngmựccủaGVnhằmpháttriển

tưduyđộclập,sángtạo,gópphầnhìnhthànhphươngphápvànhucầutựhọc,bồidưỡnghứngthúhọctập,tạoniềmtinvàniềmvuitronghọctậpchoHS.T i ế p tụctậndụngcácưuđiểmcủaphươngpháptruyềnthốngvàdầndầnlàmquenvớinhữngphươngphápdạyhọcmới”.

[8,tr.7]Đổimớiphươngphápd ạ y họcđ ư ợ c đặtr a trongmốiquanhệv ớ i đổimớimụctiêu,nộidungdạyhọc,đổimớicơsởvậtchấtvàthiếtbịdạyhọc.Cóthểnói,cốtlõiđổimớicủaphươngphápd ạ y h ọ c l à “hướngtớihoạtđộnghọct ậ p chủđộng,chốngl ạ i thóiquenhọctậpthụđộng”

1.3.3 Phươngphápdạyhọctíchcực

Phươngphápd ạ y họctíchc ự c l à mộtthuậtngữdùngđểchỉnhữngphươngphápgiáodục,d ạ y họctheohướng“pháth u y tínht í c h cực,tựgiác,chủđộng,sángtạo,rènluyệnthóiquenvàkhảnăngtựhọc”.[9,tr.8]

Tíchcựctrongphươngphápdạyhọctíchcựcđượcdùngvớinghĩahoạtđộngchủđộng,t r á i vớikhônghoạtđộng,thụđộngchứkhôngdùngtheonghĩatráivớitiêucực

Phươngphápdạyhọct í c h cựchướngtớiviệchoạtđộnghoá,t í c h c ự c hoáhoạtđộngnhậnthứccủangườihọc,nghĩalàtậptrungvàopháthuytínhtíchcựccủangườihọcchứkhôngphảicủangườidạy.Tuynhiên,đểdạyhọctíchcựcthìGVcũngphảinỗlựcnhiềuhơnsovớiphươngphápdạyhọctruyềnthống.GVphảitựbồidưỡng,kiêntrìcáchdạyhọctíchcực,tổchứccáchoạtđộngtừđơngiảnđếnphứctạp,từthấpđếncao,hìnhthànhthóiquenhọctậpchoHS.Chỉkhiđổimớicáchdạythìcáchhọcmớiđượcđổimới.Vìvậy,trongđổimớiphươngphápdạyhọcphảicósựhợptáccủathầyvàtrò,sựphốihợpnhịpnhànghoạtđộngdạyvớihoạtđộnghọcthìmớiđạthiệuquả

1.3.4 Đặctrưngcủaphươngphápdạyhọctíchcực

- DạyvàhọcthôngquatổchứccáchoạtđộnghọctậpchoHS:

Dạyhọcthayvìlấy“dạy”làmtrungtâmsanglấy“học”làmtrungtâm.Trongphươngphápdạyhọcnày,n g ư ờ i họcvừa làđốitượngcủahoạtđộngd ạ y vừalàchủthểcủahoạtđộnghọc.NgườihọcđượccuốnhútvàocáchoạtđộnghọctậpdoGVtổchứcvàchỉđạo,thôngquađótựlựckhámphánhữngđiềumìnhchưarõ chứkhôngphảithụđộngtiếpthunhữngtrithứcđãđượcGVs ắ p xếp.Đượcđ ặ t vàonhữngt ì n h huống,ngườihọct r ự c t i ế p quansát,thảoluận,làmthínghiệm,giảiquyếtvấnđềđặtratheosuynghĩcủamìnhđểt ừ đónắmkiếnthức,kĩnăngmới,vừanắmđượcphươngpháp“làmra”kiếnthức,kĩnăngđó.Tổchứchoạtđộnglàmcholớpồnàohơnnhưngđólàsựồnà o cóhiệuquả.

PhươngphápdạyhọcnàyyêucầuGVphảibiếtthiếtkế,hướngdẫnHSt h ự c hiệncác hoạtđộnghọctậpvớic á c hìnht hứ c đadạng,phongphú,hấpdẫn,phùhợpvớib à ihọc,vớitrìnhđộtâ mlí,l ứ a tuổicủaHS,phùhợpvớiđiềukiệncủalớp,trường,địaphương.C á c hoạtđộnghọct ậ p củaHSphảituântheomộtquytrìnhđượckiểm

soátchặtchẽ,chínhxác

- Dạyvàhọcchútrọngrènluyệnphươngpháptựhọc:

PhươngphápdạyhọctíchcựcxemviệcrènluyệnphươngpháphọctậpchoHSkhôngchỉlàmộtbiệnphápnângcaohiệuquảmàcònlàmụctiêudạyhọc.Xãhộin g à y cà n

g pháttriển,khốilượngkiếnt h ứ c cậpnhậtn g à y càngnhiều.Songchúngt a khôngthểnhồin h é t tấtc ả cáctrithứcđóchoHSmàphảidạyhọcHSphươngpháphọcvàchiếmlĩnhtrithức.RènluyệnchoHSphươngpháp,thóiquen,kĩnăng,ýchítựhọcthìsẽtạochoHSlònghamhọc,khơidậynộilựcvốncótrongmỗingười.Vìvậy,chúngtaphảinỗlựctạoras ự chuyểnbiếntừhọcthụđộngsangtựhọc,chủđộng,đặtvấnđềpháttriểntựhọcngaytừtrườngphổthông,khôngchỉtựhọcởnhàmàtựhọccảtrongtiếthọccósựhướngdẫncủaGV

- Tăngcườnghọctậpcáthể,phốihợpvớihọctậphợptác:

Trongmộtlớphọcthìtrìnhđộkiếnthức,tưd u y củaHSkhôngđồngđềut h ì khiápdụngphươngphápdạyhọctíchc ự c buộcphảichấpnhậns ự phânhoávềcườngđộ,tiếnđộhoànthànhnhiệmvụhọctập.Tuynhiên,tronghọctập,khôngphảimọitrithức,kĩnăng,tháiđộđềuđượchìnhthànhbằngnhữnghoạtđộngđộclậpcánhân.Lớphọclàmôitrườnggiaotiếpthầy-trò,t r ò -

trò,tạonênmốiquanhệhợptácgiữacáccánhântrênconđườngchiếmlĩnhnộidunghọctập.Thôngquathảoluận,tranhluậntrongtậpthể,ý kiếnmỗicánhânđượcbộclộ,khẳngđịnhhaybácbỏ,quađóngườihọcnângmìnhl ê n mộttrìnhđộmới

Trongnhàtrường,phươngpháphọct ậ p hợpt á c đ ư ợ c t ổ chứcở c ấ p nhóm,tổ,lớphoặctrường,đượcsửdụngphổbiếntrongdạyhọclàhoạtđộnghợptác trongn hómnhỏtừ4 đến6HS.Tronghoạtđộngtheonhómnhỏsẽ khôngcóhiệntượngỷ

lại,tínhcách,nănglựccủamỗithànhviênđượcbộclộ,phátt r i ể n tìnhbạn,ý thứct ổ chứcvàsựtươngtrợ.T u y nhiên,nhữnghoạtđộnghọctậpcáthểhayhợptác đềuđượcthựchiệndướisựtổchức,hướngdẫncủaGV

- Kếthợpđánhgiácủathầyvớiđánhgiácủatrò:

Trongdạyhọc,việcđánhgiáHSkhôngchỉnhằmmụcđíchnhậnđịnht h ự c trạngvàđiềuchỉnhhoạtđộnghọccủatròmàcòntạođiềukiệnnhậnđịnht h ự c trạngvàđiềuchỉnhhoạtđộngdạy.Trướcđây,GVgiữđộcquyềntrongviệcđánhgiáHS.Trongphươngphápdạyhọctíchcực,GVphảihướngdẫnHSpháttriểnkhảnăngt ự đánhgiáđểtựđiềuchỉnhcáchhọc.Tựđánhgiáđúngvàđiềuchỉnhhoạtđộngkịpthờil à năngl ự c rấtcầnch

os ự thànhđạttrongcuộcsốngmànhàtrườngphảitrangbịchoHS.Việckiểmtra,đánhgiákhôngchỉ dừnglạiở yêucầ utá i hiệncáckiếnthứcđãhọcmàphảikhuyếnkhíchtríthôngminh,ócsángtạokhigiảiquyếtvấnđề.Vớisựhỗtrợcủathiếtbịkĩthuật,việckiểmtra,đánhgiásẽkhôngcònlàmộtcôngviệcnặngnhọc

đốivớiGVmàl ạ i chonhiềuthôngtinkịpthờihơnđểlinhhoạtđiềuchỉnhhoạtđộngdạy,chỉđạohoạtđộnghọc.

Tómlại:Vớinhữngtìmhiểuvềdạyhọctheohướngcôngnghệtrênthếgiớiv à

ở ViệtNam,nhữngtìmhiểuv ề đổim ớ i củadạyhọcNgữvănhiệnnay,ngườiviếtcoiđ âylàcơsởlíluậnchungcótínhchấtnềntảngchov i ệ c đivàonghiêncứu,pháttriển đềtàikhoáluận:“Xâydựngquytrìnhdạyhọcđọc-hiểuvănbảnthơgiaiđoạn1945- 1975ởtrườngTHPTtheođặctrưngthểloại"

CHƯƠNG2XÂYDỰNGQUYTRÌNHDẠ YHỌCĐỌC-HIỂUVĂNBẢNTHƠ

1975ỞTRƯỜNGTHPTTHEOĐẶCTRƯNG THỂLOẠI

GIAIĐOẠN1945-2.1 Đặcđiểmthểloại

2.1.1 Kháiniệmchung

“Thểloạitácphẩmvănhọclàkháiniệmchỉquyluậtloạihìnhcủatácphẩm,tron gđóứngvớimộtloạinộidungnhấtđịnhc ó mộtloạihìnht h ứ c nhấtđịnh,tạochotácphẩ mmộthìnhthứctồntạichỉnhthể.”[16,tr.339]

Sựphânloạitácphẩmvănhọc:TừthờiArixtôtđãphântácphẩmvănhọcthành3loại:Tựsự,trữtìnhvàkịch

2.1.2 Đặcđiểmthểloạithơ

2.1.2.1 Kháiniệm

Thơlàgì?

Chođếnnayvẫncònlàmộtcâuhỏi.Đitìmcâutrảlờichocâ u hỏinàyđãcónhiềuđịnhnghĩađượcđưara

“Thơl à mộthìnhtháinghệthuậtcaoquýv à tinhvi.Ngườilàmthơphảicótìnhc ảmmãnhliệt,thểhiệnsựnồngcháytronglòng.Nhưngthơlàtìnhcảmvàlítríkếthợp mộtcáchnhuầnnhuyễnvàcónghệthuật.Tìnhcảmv à lítríấyđượcdiễnđạtbằngnhữn ghìnhtượng đẹpđẽquanhữnglờithơtrongsángvanglênnhạcđiệukhácthường”[1 7,tr.8].

“Thơl à hìnht h ứ c sángtácvănhọcphảnánhcuộcsống,thểh i ệ n nhữngtâm trạng,nhữngt ì n h cảm,cảmxúcmạnhmẽbằngngônngữg i à u cảmxúc,giàuhìnhảnh vànhấtlàcónhịpđiệu”.[11,tr.309]

Tuynhiên,nóv ẫ n l à mộtc â u đốmàc á c nhàl í luậnvănhọc,l í luậnngônngữđangtiếptụctìmlờigiảiđáp.

2.1.2.2 Phânloại

Cónhiềucáchphânloạithơ:

- Dựavàonộidungbiểuhiệnngườitachiathơralàm:thơtựsự,thơtrữtình,thơtràophúng…

”củathơtrànngậpc ả m xúcvàtưduy.Bởithơnóiítmàchứađựngnhiềuýnghĩa

 Đặc®iÓmvÒcÊutrúc

* Kháiniệmcấutrúc

“Cấutrúcthiphẩmlàhìnhtháitổchứctổngthểkhiếnchothiphẩmsốngđộngtr ongmộthìnhhàinhấtđịnh,nhưmộtsinhthể”[1,tr.13].VàtheoChuVănSơnnếubốcục

kếtcấu,hìnhtượng,chấtliệu,vậtl i ệ u ngôntừ,giọngđiệu…

mỗibìnhdiệnấylàmộttổchứcthìcấutrúclàsựtổnghòa,làbảntổngphổcủatấtcảnhữngtổchứcấy.Nóphốikết,xequyệncáctổchứckiathànhmộtsinhthểnghệthuật

* Đặcđiểm

Tuyc ó nhiềuc á c h địnhnghĩakhácnhauvềt h ơ Nhưngt ừ cácđịnhnghĩađãcó,cácnhàthơ,cácnhànghiêncứuđềuđiđếnthốngnhấtnhữngđặctrưngcơb ả n củathơ

C ó thểkháiquát:thơc ó bađặctrưngcơbảnlà:đặctrưngvềnộidung,đặctrưngvềnhânvậttrữtình,đặctrưngvềngônngữthơ

 Đặctrưngvềnộidungcủathơ

Tácphẩmvănhọcn à o cũngmangtrongmìnhnhữngnộidungnhấtđịnh,cũngbiểuhiệnt ư tưởng,tìnhcảm.Nhưngkhácvớic á c thểloạikhácnhưtựsự,kịch…

Thơmangtrongmìnhnhữngnộidungriêngbiệt.Nếunhưở thểloạitựsựnhàvănxâydựngbứctranhvềcuộcsốngtrongđócácnhânvậtcóđườngđivàsốphậnriêng.Bằngnhữngđốithoạivàđộcthoạitácgiảthểhiệntínhcáchvàhànhđộngconngườiquanhữngmâuthuẫnxungđộtthìthơlạilàthếgiớichủquancủaconngười.Nhữngcảmxúc,tâmtrạng,ýnghĩđượctrìnhbàytrựctiếpvàlànộidungchủyếu.Phảnánhthếgiớichủquankhôngcónghĩal à thơkhôngphảnánht hế g i ớ i kháchquanhay nóikhácđinhàthơkhôngphảnánhtrựctiếpđờisốngkháchquanvàonộidungtácphẩmmànộidungấyđượcthểhiệnquatâmtrạng,ýnghĩ,tìnhcảmcủanhàthơ

“Linhhồncủathơxưanay,chủyếuvẫnlàtrữtình,làsựbộclộtrựct i ế p tâms ựcủacácnhàthơ.Thơlàtiếngnóithathiếtcủatâmhồn,tiếnggọinồngnhiệtcủatráitim Thơthườngnóinhữngđiềucảmkích,xúcđộngđốivớilòngngười,đồngthờicũngsoidọi nhữngánhsángsâuxavàotrítuệvàtăngthêmnhữngsứcmạnhchohànhđộngcủacon người”[13;tr.51].

Nhưvậy,cóthểnóinộidungchủyếucủathơhayđốitượngphảnánhcủathơchínhlàtâmtư,tìnhcảmcủaconngườivàtâmtưtìnhcảm,xúccảm,t â m trạngđóđượcbộclộmộtcáchtrựctiếp

Vídụ:“TừấytrongtôibừngnắnghạMặttrờic

hânlýchóiquatim

Hồntôilàmộtvườnhoalá Rấtđậmhươngvàrộntiếngchim”

(Từấy-TốHữu)

 Đặctrưngvềnhânvậttrữtình

Nộidungtácphẩmtrữtìnhđượcthểhiệngắnliềnvớihìnhtượngnhânvậttrữtình.Đ ólàhìnhtượngngườitrựctiếpthổlộsuynghĩ,cảmxúc,tâmtrạngtrongtácphẩm.Nhânvậttrữtìnhkhôngcódiệnmạo.Nhưngnhânvậttr ữ tìnhc ụ thểtronggiọngđiệu,c ả m xúc,trongc á c h cảm,c á c h nghĩ.Quanhữngtrangthơtanhưgặptâmhồnngười,tấmlòngngười

Nhânvậttrữtìnhtrongthơthườnglàhiệnthâncủatácgiảthểhiệncảmxúc,t â m trạng,c á tính,quann i ệ m nghệthuậtriêngcủangườinghệsĩ.Đọcthơtanhư

đọcnhữngbản“tựthuậttâmtrạng”.Tahiểu hơnđờisốngnộitâmcủahọvớinhữngchitiếtvềquêhương,vềkỷniệmcuộc sống,vềcátínhsáng tạo

Vídụ:“Huếơi!Quêmẹcủataơi!

Nhớtựngàyxưa,tuổichínmườiMâynúi hiuhiu,chiềulặnglặngMưanguồngiób iển,nắngxakhơi”

(Quêmẹ-TốHữu)Nhânvậttrữtìnhnhiềukhilàtácgiảnhưngkhôngphảitrườnghợpnàocũnglàtácgiả.Nhiềukhinhàthơhóathânvàomộtnhânvậtkhác,sốngvớihoàncảnhcủanhânvật,vuibuồnvớitâmtrạngcủanhânvậttạothànhhìnhtượngnhânvậttrữtìnhnhậpvai

Vídụ:“Oa!Oa!Oa!

ChatrốnkhôngđilínhnướcnhàNê nnỗithânemvừanửatuổiĐãphảith eomẹđếnởnhàlao”

(CháubétrongnhàlaoTânDương-HồChíMinh)

Tuynhiêndùlàloạinhânvậttrữtìnhnàothìphẩmchấtvàcátínhcủanhàthơcũngđểlạidấuấnsâusắctrongtácphẩm

 Đặctrưngvềngônngữthơ

Ngônngữgiữmộtvịtríquantrọngtrongthơca.Đólàtiếngnóichânthựcgiàucócủađờisốnghiệnthực,vừalàtiếngnóibaybổngcủatrítưởngtượngkỳdiệu,lạivừalàtiếngnóicủatráitimđangrungđộng.Chiềusâucủasứcsuynghĩ,tínhchấtmẫncảmvàtinhtếcủasứcsángtạo,nhữngtrạngtháirungđộngcủatâmhồn…

Tấtcảnhữngđiềuđóchỉcóthểđếnvớingườiđọcthôngquavaitròcủangônngữ

Nóivềngônngữthơ:“Thơcókhảnăngbaoquátsâurộngkhônggianv à thờigia

nmànhiềunghệthuậtkháckhôngcó.Thơnóiviệc ngàynaymàgợilạichuyệnđờixưa,n óichuyệnViệtNammàgợichuyệnởTrungQuốc,TriềuTiên,LiênXô,CuBa,Mỹ… nóichuyệnquảđấtmàlàmchoconngườinghĩđếnngàymai,conngườiduhànhtrongv ũtrụvàđỗxuốngnhữnghànhtinhxalạtronghệthốngmặttrời.Chonênthơlànghệthu ậtkỳdiệubậcnhấtcủatrítưởngtượng”.[17,tr.10].

Quađây,tacũngcóthểthấyngônngữthơcóvaitròvàtácdụngtolớnnhưthếnào.Nóchínhl à s ự biểuhiệntậptrungnhấttínhh à m súc,mĩl ệ , phongphúcủathơca

NóinhưMaiacôpxkithìquátrìnhsángtạongônngữthơcacũnggiốngnhưngườilọcquặngradiumlọclấytinhchấttìmratrongbềbộncủanhữngt ấ n quặngtừđẹp,ánhsắckimcương

CònTrầnThanhĐ ạ m thìkhẳngđịnh:“Thơkhôngphảil à hìnhthức.Thơlàngh

ệthuậtnghĩalàcảnộidung,cảhìnhthức,lànộidungthốngnhấtvớihìnhthức.Thơlàý lớntìnhsâutronglờihayýđẹp.Ởthơthểhiệnmột

cáchtậptrungnhấtr õ rệt nhấtđặctrưngvà sức mạnhcủa vănhọcnhưl à mộtnghệth uậtngônngữ”.[13,tr.53]

Quaquátrìnhnghiêncứu,cácnhànghiêncứuđãđiđếnthốngnhấtmộts ố đặcđiểmcơbảncủangônngữthơnhư:

-Ngônngữthơbãohòacảmxúc:

Ngônngữthơbãohòacảmxúclàngônngữđạtđếntrạngtháicaonhấtcủacảmxúc.Dođóngônngữthơkhôngbaogiờlàngônngữkháchquan,yêntĩnhnhưtácphẩmtựsự.Đểdiễntảcảmxúcdângtrào,ngậptrànlêntớicựcđ i ể m củahồnmình,nhàthơthườngdùngnhữngđộngtừ,tínhtừ,phụtừchỉmứcđộ…

Vídụ:“Đẹpvôcùngtổquốctaơi!

Rừngcọđồichè,đồngxanhngàongạtNắng chóisôngLô,hòôtiếnghátChuyếnphàràor ạtbênnướcBìnhCa”

(TốHữu)“Ôi

nhữngcánhđồngquêchảymáu DâythépgaiđâmnáttrờichiềuNhữngđê mdàihànhquânnungnấuBỗngbồnchồn nhớmắtngườiyêu”

(NguyễnĐìnhThi)Mỗicâuthơdườngnhưđềumangmộttừtậptrungtấtcảsứcnặngtìnhcảm.Vàđóđượcgọilà“thinhãn”

-Ngônngữthơgiàuhìnhảnh,nhạcđiệuvàgiàuchấttạohình:

+Ngônngữthơgiàuhìnhảnh:Diễntảcáctrạngtháitâmtrạngvàcảmxúcvốnvô

hình,vôảnh,thơcóthểkíchthíchtrítưởngtượngcủabạnđọc,đểbạnđọchìnhdungranhữngđiềukỳdiệutrongcuộcsống,trongtâmhồncon

người.Haynóicáchkhácchínhlànhữngtừngữgiàuhìnhảnhmàkíchthícht rí tưởngtượngcủabạnđọc.

Vídụ:“Dốclênkhúckhuỷu,dốcthămthẳmHeohútc

ồnmâysúngngửitrời NgànthướclêncaongànthướcxuốngNhà aiPhaLuôngmưaxakhơi”

(TâyTiến-QuangDũng)Chỉbằng4câuthơ,QuangDũngđãvẽlênmộtbứctranhhoànhtrángđểdiễntảrấtđạtsựhiểmtrở,dữdội,hoangvuvàheohútcủanúirừngTâyBắc-

địabànhoạtđộngcủađoànquânTâyTiến

Haychỉbằngnhữngcâuthơ:

“Rừngxanhhoachuốiđỏtươi

ĐèocaonắngánhdaogàithắtlưngNgàyxuâ nmơnởtrắngrừng

NhớngườiđannónchuốttừngsợigiangVekê urừngpháchđổvàng

NhớcôemgáiháimăngmộtmìnhRừn gthutrăngrọihòabình

Nhớaitiếnghátântìnhthủychung”

(ViệtBắc-TốHữu)TốH ữ u đãvẽl ê n b ứ c tranht ứ bìnhtuyệtđẹpvềcảnhvàngườiViệtBắc.Điềuđócàngchứngtỏngônngữthơgiàuhìnhảnhvàmộtlầnnữachứngminhchonhậnđịnh“thitrunghữuhọa”

+Ngônngữthơgiàunhạctính

Thơphảnánhcuộcsốngquanhữngrungđộngcủatìnhcảm.Nhưnhịpđậpcủanhữngtráitimkhixúcđộng,ngônngữt h ơ cũngcónhịpđiệuriêngcủanó.Thếgiớinộitâmcủanhàthơkhôngchỉbiểuhiệnbằngýnghĩacủatừ

ngữmàcònbằngcả âmthanh,nhịpđiệucủat ừ ngữđó.H a y nóic á c h kháckhiđọcthơkhôngnhữngýnghĩacủacâuthơnhưmuốnnóivớingườiđọcmàtừngtiếngtừnglờiđếncảhệthốngâmthanh,vầnluật,nhịpđiệuđềuđ ồn g thờithamgiavàoviệcdiễntảnộidung,tácđộngđếnlýtrívàtìnhcảmcủangườiđọc.

Ngônngữthơvừalắngđọng,vừangânvang.Haynóic á c h k h á c t h ơ thườngvừac ó hìnhv ừ a c ó nhạc.Đọcthơb ạ n khôngchỉthấyc ó hìnhảnh,đườngnéttrongđómàcòncóc ả âmthanh,nhạcđiệunữa.Vídụ:khiđọcđoạnthơsautrongbài“Emơi…BaLan…”củaTốHữuchẳnghạn:

“EmơiBaLanmùatuyếttan

ĐườngBạchDươngsươngtrắngnắngtrànAnhđin ghetiếngngườixưavọng

Mộtgiọngthơngâmmộtgiọngđàn”

Đọcnhữngcâuthơnàytathấychúngbaybổng,thanhthoát,nhẹnhàng,vìphầnlớncácâmđềucóthanhbằng(Emơi,BaLan,mùa,tan…)hoặcthanhtrắcc a o (tiếng,trắng,nắng…)chỉc ó 4 thanht r ắ c thấp(bạch,vọng,giọng,giọng)t h ì bathanhhòav ậ n cùngnhau,vangl ê n nhưmấyt i ế n g nhạct r ầ m g i ữ a mộtgiaiđiệucaochung

Vàcácnhànghiêncứuđãđiđếnnhấttríxemtínhcónhịpđiệulàmộtnétđặcthùcơbảncủamộttácphẩmtrữtình.Âmthanhnhịpđiệuhàmnghĩachot ừ ngữ,gợiranhữngđiềumàt ừ n g ữ khôngnóihết.Nhịpđiệulàmộttrongnhữngyếutốtạonênnhạcchocâuthơ.Điệuđượccoilàchuỗiâmthanhc a o thấpkhácnhau,nhịplàsựphâncách chuỗiâmthanhđó.Vìvậynếutacoinhịplàdòngchảythìđiệulàthácghềnh.Maiacôpxkiđãtừngk

hẳngđịnhvait r ò củanhịpđiệutrongc â u thơ:“Nhịpđiệul à s ứ c mạnhchủyếu,nănglư

ợngchủyếucủacâuthơ”.Tùytheonộidungnghệthuậtđượcphảnánhmàc ó thểnhanh,

chậm,“khoanthai”,“dìudặt”hay“thoănthoắt”,“phânvân”

• Sựcânđối:làsựtươngxứng,hàihòagiữacácdòngthơ.Trữtìnhlàthểloạiđượcsángtácchủyếudựat r ê n quanh ệ gắnkếtgiữac á c c â u thơ,dòngthơ.Dođógiữacáccâuthơ,dòngthơcósựtươngxứnghàihòanhau:

Độtrầmbổngcũngđượctạonêndosựphốihợpgiữacácđơnvịngữâmtrùnglặptheonhịpngắtđểtạonênnhịpđiệu

• Sựtrùngđiệpcủangônngữthơ:Khimộtâmthanhnàođóláyđiláylạimộtphần

củatừtrongcâuthơhoặcgiữacácdòngthơgọilàsựtrùngđiệpcủangôn ngữthơ.Sựtrùngđiệpnàythểhiệnởsựhiệpvần,điệpcâuvàđiệp ngữ

Thơtrữtìnhmangnặngcảmxúc.Vầntrongthơcótácdụngnốidínhc á c dòngthơlạivớinhautạothànhmộtđơnvịthốngnhấtcóâmhưởngriêng,thuậnlợichoviệcghinhớ.Nhờvầnmàthơđãđượcrấtnhiềuthếhệbạnđọcyêuthíchvàghinhớlại.Thơc ó v ầ

n chínhv à vầnthông.Vầnchínhl à vầncùngmộtkhuônâm,vầnthôngl à theomộtkhuônâmt ư ơ n g tự.Thơtựdon g à y naykhôngbóbuộcvềhiệpvầnnhưngcácnhàthơvẫnsửdụngvầnnhưmộtyếutốbiểucảmlàmtăngvẻđẹpcủathơ:

“Ồđâuphải,quađêmdàilạnhcóngMặttr

ờilênlàhếtbóngmùsương Ôiđâuphải,quađoạnđườnglửabỏngCuộcđ ờitabỗngchốchóathiênđường”

(TốHữu)Cáiđẹpcủatrùngđiệpcủangônngữthơkhôngchỉdohiệpvầndocáchphốiâmmàcòndonhàthơcóýthứcláyđiláylạimộtsốâm,mộtsốtiếngnàođó:

“Nướcnonnặngmộtlờithề

NướcđiđimãikhôngvềcùngnonNhớ lờinguyệnnướcthềnon

Nướcđichưalại,noncònđứngkhông…”

Sựl ặ p lạicủac á c từ“non”và“nước”đãt ạ o ramộtấ n tượngvươngvấnkhôngdứt

Tómlại:nhờcấutạođặcbiệtcủangônngữmàthơđãnóiđượcnhữngđiềuhếts ứclắngđọngkếtt i n h m à nhiềukhivănxuôikhôngnóiđược.Chínhdođặcđiểmngô nngữthơhàms ú c màquátrìnhkhámphá

bàithơphảicôngphu:đit ừ l ớ p ngữnghĩa,lớphìnhảnh,lớpâmthanh,nhịpđiệuđểtì mhiểuhếtnghĩađen,nghĩabóng…

2.1.2.4 Trênnềntảngbađặcđiểmchungđónhưngthơởmỗithờiđại,mỗigiaiđ oạn,mỗitácgiảlạimangnhữngđiểmriêngkhôngthểđánhđồng.

Chẳnghạnnhưtrongđặcđiểmvềnộidungtrữtình.Đãlàthơthìdùởthờiđạinào,củatácgiảnàocũngphảnánhthếgiớit â m trạngcảm xúccủaconngười.Nhưngthếgiới

t â m trạng,c ả m xúcđól ạ i bịq u y địnhbởih o à n cảnhnênnộidungtrữtìnhtrongthơcatrungđạisẽkhácvớithơcahiệnđại

Thơcatrungđạichủyếulàướclệtượngtrưng,nóđòihỏisựcáchđiệuhóacaođộvìvậynộidungtrữtìnhtrongthơ trữtìnhtrungđạibịhạnđịnh.Họchủyếuđềcập,phảnánhnhữngtraianhhùng,gáithuyềnquyên.Miêutảt h i ê n nhiênhayvịnhcảnhđồvậtthựcchấtđểbàytỏlòngmìnhmộtcáchkínđáohoặcđểgửigắmnhữngphạmtrùđạođứcphongkiến:nhân,nghĩa,lễ,trí,tín,trung,hiếu,…

Bởithếthơcatrungđạithườngsửdụngmộthệthốnghìnhảnh,nộidungtưtưởngđãcósẵntừxưavàmangtínhchấtkinhđiển,nhữngt í c h đãđượclưutruyềntừngànđờitrongvănhọc

Nhưngở thơc a hiệnđạit h ì hoàntoànngượcl ạ i Ở thờik ì nàynộidungtrữtìnhđượcphảnánhmộtcáchtựdo,khônghạnđịnh.Tấtcả nhữngc ả m xúc,tâmtrạng,tìnhcảmcủaconngườiđềuđượcphảnánhtrongthơ.Nókhôngmangtínhquyphạmnhưthơcatrungđạimàbìnhdị,đờithường,cáitôicánhântrữtìnhđượcbộclộrõnéttrongthơtrữtìnhhiệnđại:

Vídụ:“Talàmột,làriêng,làthứnhất,Không

cóchibèbạnnổicùngta”

(XuânDiệu)Tuúv oào t ừ n g giaiđoạnl ị c h s ử mµnéidungph¶n¸ n h cñat h ¬ c ã s ù kh¸cnhau.VídụnhưthơViệtNamgiaiđoạntừ1900-

1945nộidungphảnánhsẽkhácvớigiaiđoạn1945-1975.Đólàdohoàncảnhxãhộiđãđổithay.Nếu

giaiđoạn1900-1945thơcachủyếuphảnánhquátrìnhđấutranhgiảiphóngdântộcthìthơcagiaiđoạn1945-

1975khôngchỉphảnánhcuộcđấutranhcủanhândântamàcònphảnánhquátrìnhxâydựngCNXHmiềnBắc

Vídụ:“ThuyềntaláigióvớibuồmtrăngLướtgiữ

amâycaovớibiểnbằngRađậudặmxa dòbụngbiển

Dànđanthếtrận,lướivâygiăng”

(Đoànthuyềnđánhcá-HuyCận)Haynộidungphảnánhtrongthơởmỗitácgia,tácgiảlạikhácnhau.N g a y cảkhicáctácgia,tácgiảđósốngtrongcùngmộtgiaiđoạn,cùngmộtthờikỳ,vídụnhưT ố HữuvàXuânDiệu.Đ â y đềul à các nhàthơhiệnđại,cùngsángtácởgiaiđoạn1930-1945.Nếunhư,XuânDiệusaysưaviếtvềtuổitrẻ,tìnhyêuvớiniềmhamsống,yêuđời,yêucuộcsốngđếncuồngnhiệt,nồngsay.MộtXuânDiệuđượcbạnđọcbiếtđếnvớiniềm

nt h i ế t vớiđồngbào,quầnchúng…

“TôibuộclòngtôivớimọingườiĐểt ìnhtrangtrảivớimuônnơiĐểhồnt ôivớibaohồnkhổ

Gầngũinhauthêmmạnhkhốiđời”

(Từấy-TốHữu)

Khôngchỉkhácnhauởcáctácgiảmànộidungphảnánhtrong thơởcùngmộttácgiảquacácthờikỳkhácnhaulàkhácnhau.TrởlạivớitácgiảXuânDiệunhưđãnóiởtrên.Nếunhưtrướccáchmạng,XuânDiệuviếtvềtuổitrẻ,tìnhyêuvớilòngyêuđời,yêucuộcsống.Vìvậy,cáitôicánhân,cáthểl à đ i ể m nổibậttrongthơXuânDiệuthờikỳnày.Nhưngs a u đó,XuânDiệuđãđếnvớicáchmạng.Ôngđãhòamìnhvàoquầnchúngnhândân.Vìvậy,nộidungphảnánhtrongthơXuânDiệulúcnàylàtổquốc,lànhândân:

“TôicùngmáuthịtvớinhândântôiCùngđổ

mồhôi,cùngsôigiọtmáu”

*Hìnhtượngnhânvậttrữtìnhcũngcósựkhácnhaugiữacácthờikỳ,g i ữ a cáctácgiả.Tuyđềumangnhữngđặcđiểmchungcủanhânvậttrữtìnhtrongthơnhưngởtừngthờiđạikhácnhau,từngtácgiảvớinhữngphongcáchđặctrưngthìnhânvậttrữtìnhcũngcónhữngđặc điểmriêngbiệthếtsứcđộc đáo:

Ở

thời kỳ trungđại:Nhân vậttrữtìnhthườnglànhữngngườianhhùng,l à traitài,g

áisắc,lànhữngbậctôitrung(TừHải,KimTrọng,ThúyKiều…)

Nhưngsangthờikỳhiệnđạihìnhtượngnhânvậttrữtìnhcórấtnhiều.Vànóthayđổitheotừnggiaiđoạn.Điềunàydễnhậnthấyquahìnhtượngcáitôitrữtình

Trướccách mạng: Cái tôitrữtìnhchủyếulàcáitôicánhân,cáthể,cáitôitựkhẳng

địnhmình.ĐặcbiệtlàtrongthơcủacácnhàthơmớinhưXuânDiệu,HuyCận:

“TôilàconchimđếntừnúilạNgứa cổhótchơi”

(HyMãlạpsơn-XuânDiệu)Saucáchmạng,cáitôicánhân,cáthểđãhòavớicáitacủacộngđồng.Bêncạnhhìnhảnhc á i tôitrữtìnhcòncóhìnhảnhcáitôisửthi.Xuấth i ệ n

trongthơthờikỳnàylàhìnhảnhquầnchúngnhândân,nhữngngườichiếnsỹ,l à nhữngngườinôngdânmặcáolính…đặcbiệttrongthơcủaTốHữu:

“RấtđẹphìnhanhlúcnắngchiềuBón gdàitrênđỉnhnúicheoleoDốckhô ngđènổivaivươntớiLángụytrangr eovớigióđèo”

Ởtừngtácgiả,hìnhtượngnhânvậttrữtìnhcũngkhácnhau,điềuđót ù y thuộcvàotừngphongc á c h củat á c giả.Cùnglàt á c giảxuấthiệntrongphongtràothơmớinhưngởXuânDiệu,HuyCậnhayNguyễnBínhthìhìnhtượngnhânvậttrữtìnhcũnghoàntoànkhácnhau:

“EmlàcongáitrongkhungcửiDệtlụa quanhnămvớimẹgiàLòngtrẻcònnh ưcâylụatrắng

(Mưaxuân)Từnộidungtrữtình,nhânvậtt r ữ tìnhđãchiphốiđếnviệcs ử dụngngônngữ.Dođó,ngônngữthơcaởtừngthờikỳ,từngtácgiảkhácnhaulàkhácnhau.Vànóđãtạonênnétriêngcủavănhọctừnggiaiđoạn,phongcáchcủatừngtácgiả

Trongthơcatrungđạidotínhquyphạm,tínhsùngcổ,tínhphingã…

nênngônngữđượcsửdụngtrongthơtrungđạicũngkhác.Nócũngphảituântheotínhquyphạmcủathơcathờikỳnàynhưquyđịnhvềsốcâu,sốchữ,vềđốithanh,đốiý,nhữngquyđịnhvềvần,luật,niêmnghiêmngặt…

Vídụ:MộtbàithơthấtngônbátcúĐườngluậtphảiđảmbảo:gồm8c â u mỗicâu7chữ

Ởmỗidòngtiếngthứ2vàtiếngthứ6phảicùngthanhvàtráithanhvớitiếngthứ4.Vàbàithơgieovầnbằng

Luậtđ ư ợ c tínhtheochữthứhaicủac â u một.Nómangthanhnàothìbàithơlàmtheoluậtấy

Cóđủbốnniêmlà:3-2;5-4;7-6;8–

1C á c cặphaivàbabuộcphảicóđối

Tuynhiên,tr ên nềntảngchungđóthìviệcsửdụngngônngữcủacáct á c giảkhácnhaul à khácnhau.Vídụnhưngônngữtrongt h ơ NguyễnKhuyếnvàTúXươnglàkhônggiốngnhau.CùngđảkíchbọnquanlạitrongxãhộiđươngthờinhưngNguyễnKhuyếnlạisửdụngnhữnglờilẽnhẹnhàng,đ i ề m đạm,thâmthúy,sâu cay.Ng ườ i đọcthườngđọcxongphảingẫmnghĩmớihiểuđượcnhữnglờinóisâucayẩnsaungônngữđó.NhưngTúXươngl ạ i khácôngthểhiệntháiđộmìnhmộtcáchtrựctiếpkhôngkínđáo,úpmở

Vìvậyngônngữtrongthơôngthườngrấtsắccạnh,nónhưđđmthẳng,trựct i ế p văođốitượngmẵnglínân:

Vănộidungphảnânhrộnghơn.Tuynhiínởmỗitâcgiảthìviệcsửdụngngônngữlạikhâcnhau.TrởlạivớitâcgiảXuđnDiệu,HuyCận,NguyễnBínhnhưđênóiởtrín.XuđnDiệudothườngphảnânhniềmyíuđời,yíucuộcsống,thiínnhiín…

ngônngữtrongthơXuđnDiệuthườnglănhữngt ừ ngữmiíutả,nhữngtừđầysứcgợinhưmờigọimọingười:

“CủaongbướmnăyđđytuầnthângmậtNă yđ đyhoacủađồngnộixanhrì

NăyđđylâcủacănhtơphơphấtC ủa y ếnanhnăyđđykhúctìnhsi”

(Vộivăng)HuyCậnthìlạikhâc.Dothườngdiễntảnhữngtđmtrạngsầu,buồnnínngônngữtrongthơôngcógìrấtcổđiểnvămangmộtchúttriếtlý,suytưởng:

Vídụ: “Lớplớpmđycaođùnnúibạc

ChimnghiíngcânhnhỏbóngchiềusaLòn gquídợndợnvờiconnướcKhôngkhóiho ănghôncũngnhớnhă”

(TrăngGiang)

CònNguyễnBínhdosaymêvớinhữngg ì mộcmạc,giảndịmanghươngđồnggiónộinênthơôngthườngtìmvềnhữngcáchnóivívon,ýnhịduyêndángvớinhữngthểthơ5chữ,7chữ,lụcbátquenthuộc.

Vídụ: “Nhàemcómộtgiàngiầu

NhàanhcómộthàngcauliênphòngThôn ĐoàingồinhớthônĐông

CauthônĐoàinhớgiầukhôngthônnào”

(Tươngtư)Nhưvậy,c ó thểthấymặcdùt r ê n nềntảngl à nhữngđặcđiểmchungcủathơnhưngởmỗithờiđại,mỗitácgiảnhữngđặcđiểmđóđượctriểnkhaimộtcáchkhácnhau.Vìvậykhitìmhiểumộtbàithơnàođóphảiđặtbàithơvàothờikỳđ ó , trongđặcđ i ể m phongc á c h củat á c giảđóđểtìmh i ể u nộidung,ýnghĩacủabàithơ.Cónhưvậymớihiểuđượccáihaycáiđẹpcủabàithơcũngnhưmụcđíchcủatácgiảkhilàmbàithơđó

2.1.3 Thơgiaiđoạn1945-1975.

2.1.3.1 Đặcđiểm

a ThơtrongnămđầuCáchmạng

Cáchmạngthángtámnăm1945làcuộchồisinhvĩđạicủadântộc,mởr a mộtkỉnguyênmớicholịchsửđấtnước.Cáchmạngđãkhơinguồnvàlàmbừngdậynhữngcảmhứngthơcamớimẻ,sôinổi,mãnhliệt,làmthayđổihẳns ắ c điệuvàgiọngđiệucủathơ

Cảmhứngnổibậtvàbaotrùmtrongthơcalúcnàylàniềmvuisướng,t ự hàođếnmứcsaymê,nồngnhiệttrướccuộc“Táisinhmầunhiệm”(HoàiThanh)củađấtnướcvàconngườiViệtNam,XuânViệtcảmnhậnsứcsốngdồidàocủađấtnướcquahìnhảnhđồngquêbìnhdị:

“Nướcnonsinhlựcdồidào Còncăngngọnmạràoràomọclên"