SKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đại

SKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đạiSKKN Kinh nghiệm dạy thơ trữ tình hiện đại

- Căn cứ vào nghị quyết số 40/2000/QH10 của quốc hội khoá X về mục tiêucủa việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông là:

- Xây dựng nội dung chương trình, phương pháp giáo dục, SGK phổ thôngmới nhằm nâng cao chất lượng toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triểnnguồn nhân lực phục vụ CNH - HĐH đất nước: Phù hợp với thực tiễn dân tộc ViệtNam Tiếp cạn trình độ giáo dục phổ thông ở các nước phát triển trong khu vực vàtrên thế giới

- Căn cứ vào việc thực hiện chỉ thị số14/2001/CT - TTg của thủ tướng chínhphủ về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông, chỉ thị số 40 - CT/TW ngày15/6/2004 của ban bí thư trung ương đảng về việc xây dựng nâng cao chất lượngđội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục, chỉ thị số 22/2003/CT - BGD và ĐTngày5/6/2003 của Bộ trưởng bộ giáo dục và đào tạo về việc bồi dưỡng nhà giáo vàcán bộ quản lý giáo dục Quyết định 14/2004/QĐ - BGD và ĐT ngày 17/5/2004 vềviệc ban hành chương trình bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên trung học cơ sở

2 - Cơ sở lý luận

Văn bản văn chương là một văn bản nghệ thuật Nghệ thuật nào cũng lấy cáiđẹp làm tôn chỉ mục đích Dạy văn là khám phá cái hay cái đẹp trong văn bản nghệthuật nên trước hết nó phải là một nghệ thuật, nghệ thuật và phô diễn cái đẹp Môn

văn là một trong hai môn hiện nay vẫn được coi là môn học chính ở cấp học phổthông, vì vậy môn học này có vị trí đáng kể trong nhà trường THCS hiện nay.

Và do đó nó phải đạt được yêu cầu giáo dục là khơi dậy, phát triển nhân cáchcho học sinh Định hướng cho các em những tiêu chí sống khi bước vào đời

Nếu môn toán dạy cho học sinh cách tính toán cần tới sự chính xác thì mônvăn giúp phần hoàn thiện tâm hồn cho các em bởi: Dạy văn là dạy người Vì vậy,dạy văn học trong nhà trường thật nặng nề và có mục đích nhiều bề, nhiều mặt, sứcmạnh của môn Ngữ văn là sức mạnh tổng hợp: sức mạnh của khoa học và nghệthuật, sức mạnh của trí tuệ và tâm hồn Văn học luôn tạo ra sự hài hoà thư giãn chocon người Vì vậy môn Ngữ văn luôn hướng con người tới Chân - Thiện - Mĩ

Một trong những mảng không thể thiếu trong môn văn đó là mảng thơ trữ tình.Thơ là một hiện tượng văn học rất phức tạp, có thể nói là kì diệunhư nhà thơ SóngHồng đã nói: “Thơ là sự thể hiện con người và thời đại một cách cao đẹp” Khônggiống như văn xuôi, nhà thơ trực tiếp bộc lộ tình cảm, tư tưởng qua nhân vật trữtình

Thơ trữ tình nói riêng, thơ nói chung ra đời từ cảm xúc cụ thể của tác giả vềmột hiện tượng, sự kiện…bởi vậy trong bài thơ có cái “thần” chớp nhoáng, kháchẳn tác phẩm văn xuôi nhà văn có sự thai nghén lâu dài Bởi thế người ta nói, tiếngthơ là tiếng lòng Vậy làm thế nào làm thế nào để khai thác tiếng lòng ấy thật đầy

đủ, sâu sắc, lột tả dược cảm xúc chớp nhoáng ấy của tác giả ? Đó là cả một vấn đềlớn trong dạy thơ trữ tình

3 - Cơ sở thực tiễn

Hiện nay có thể thấy số lượng các bài thơ trong sách giáo khoa THCS là khálớn Song việc dạy thơ theo tôi chưa được quan tâm đúng mức Giáo viên còn lệthuộc nhiều vào sách hướng dẫn, đôi khi lười suy nghĩ, lười cảm thụ mới chỉ khaithác tác phẩm thơ một cách hời hợt, thiếu hẳn chiều sau, quên hẳn một điều “thơ làcảm xúc là tiếng lòng của tác giả”

Hơn nữa hiện nay sách hướng dẫn, tham khảo quá nhiều dẫn đến hiện tượngđịnh hướng bị “loãng”, nhiều thông tin Thậm trí có sách viết bị sai kiến thức, hoặckhông hoàn toàn chính xác, đi lệch hướng của bài thơ bài văn Cho nên giáo viêndạy văn chúng tôi cảm thấy còn khó khăn trong việc giảng dạy, nhất là đối vớinhững tác phẩm thơ trữ tình.

II - MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

1 - Mục đích nghiên cứu

Như trên đã nói, việc dạy văn là một nghệ thuật, nó có những đặc thù riêng củamôn học trong đó ngôn từ là một yếu tố không thể thiếu Ngôn từ ở đây ta phải hiểukhông chỉ là ngôn từ của giáo viên mà còn là sự hiểu biết và vốn ngôn từ của họcsinh nữa Đối với các em học sinh là con em đồng bào dân tộc Hmông ở các bản xãthì vốn tiếng phổ thông của các em có thể sử dụng và hiểu được là rất hạn chế đâudám nói đến ngôn từ nghệ thuật Vì vậy nếu ta cần phải có những nghiên cứu mạnhdạn thử nghiệm để sao cho phù hợp với đối tượng học sinh Từ nhận thức đó chúngtôi đã tiến hành áp dụng thử nghệm và:

- Đề xuất thêm một số yêu cầu về phương pháp dạy - học tác phẩm thơ trữtình thông qua bài thơ “Tiếng gà trưa của nhà thơ Xuân Quỳnh”

- Cụ thể hoá lý luận dạy - học thơ nói chung và lý luận tiếp nhận thơ trữ tìnhnói riêng

2 - Nhiệm vụ của đề tài

- Thông qua bài thơ “Tiếng gà trưa của Xuân Quỳnh”, chỉ ra những nét dặctrưng của thơ để từ đó đề xuất một số phương pháp dạy - học thơ trữ tình, theophương pháp đổi mới

III - PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

- Nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận chung

- Nghiên cứu bằng thực tiễn giảng dạy và quá trình thực hiện chuyên đề

IV - ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

- Bài thơ “Tiếng gà trưa” của Xuân Quỳnh Chỉ ra những nét đặc trưng củathơ để từ đó đề xuất một số ý kiến…

- Đối tượng nghiên cứu là học sinh khối 7 trường THCS xã Lao Chải - huyện

Mù Cang Chải - tỉnh Yên Bái

V - THỜI GIAN NGHIÊN CỨU

- Từ năm học 2005 đến năm học 2007

VI - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Từ cơ sở lý luận chung, cộng với thực tiễn giảng dạy, khi làm đề tài này tôixác định như sau:

- Khảo sát thực tế việc giảng dạy và học thơ trữ tình hiện đại ở trường THCS(không chỉ riêng trong phạm vi trường mình) để từ đó đề ra biện pháp cụ thể choviệc dạy một giờ thơ trữ tình trên cơ sở đó tôi tìm ra phương pháp cơ bản nhấtnhằm thực hiện nhiệm vụ này là:

1 - Phương pháp khảo sát thống kê.

Bố trí thời gian dự giờ thăm lớp các giáo viên trong trường, trao đổi với giáoviên trong trường, trong huyện về giảng dạy thơ trữ tình Tìm hiểu tâm lý chungcủa thầy và trò khi dạy và học tác phẩm mới đưa vào chương trình Ngữ văn lớp 7(Tiếng gà trưa) Từ đó thống kê kết quả có bao nhiêu giáo viên hứng thú, tâm huyếtvới giảng dạy tác phẩm thơ Đánh giá có bao nhiêu giờ dạy đủ tiêu chuẩn để xếpvào thang bậc giỏi, có bao nhiêu giờ giỏi, khá, trung bình, giờ không đạt

Bên cạnh đó tìm hiểu tâm trạng của học sinh khi tiếp nhận bài thơ đó, xem cóbao nhiêu phần trăm học sinh yêu, hiểu thơ Tại sao lại có hiện tượng học sinh họcthuộc mà không hiểu thơ? …để từ đó tìm ra những hướng đi mới

2 - Phương pháp đọc tài liệu

Từ nghiên cứu thực tế kết hơp với việc đọc tài liệu, tìm hiểu tài liệu trongSGK, SGV, sách bài soạn, các chuyên đề bồi dưỡng về thơ Vấn đề giảng dạy tácphẩm của nhà xuất bản in lần thứ 4 và cuấn đổi mới phương pháp dạy học văn Tôi

đã đọc ghi chép những điều cốt lõi cơ bản liên quan đến thơ trữ tình và phươngpháp đổi mới giảng dạy thơ trữ tình hiện đại, từ đó tổng hợp đúc kết kinh nghiệmgiảng dạy thơ trữ tình hiện đại của bản thân nhất là bài thơ “Tiếng gà trưa” để tìm

ra giải pháp mới nhằm nâng cao chất lượng giờ dạy thơ theo phương pháp đổi mớibậc THCS

B - PHẦN NỘI DUNG ĐỀ TÀI

I - THỰC TRẠNG CÔNG TÁC DẠY VÀ HỌC THƠ TRỮ TÌNH HIỆN ĐẠI Ở TRƯỜNG THCS

1 - Về phía giáo viên

Như đã đề cập ở phần mở đầu việc dạy thơ trữ tình ở trường THCS hiện naykhông chỉ gặp khó khăn về phương pháp luận mà còn mắc nhiều ở thực tế giảngdạy của giáo viên

Về mặt phương pháp luận chưa có một giải pháp nào gọi là tối ưu nhất, môhình cố định cho việc soạn giảng một một tác phẩm trữ tình

Trên thực tế việc giảng dạy kiểu học truyền thụ kiến thức một chiều khá phổbiến Thông thường giáo viên chỉ cốt hiểu và nắm vững nội dung cơ bản của bài rồitruyền đạt cho học sinh, như vậy sẽ mang tính áp đặt Giáo viên chỉ cần học sinhghi nhớ và tái hiện bài dạy của mình và lấy thế làm hài lòng Thế nhưng ngay cảnhững nội dung ấy chắc gì đã cảm thụ tốt, đôi khi bài giảng trở nên chắp vá tới tứccười vì sự vay mượn các kiến thức từ các tài liệu khác nhau về tác phẩm

- Vậy đến bao giờ mới khắc phục được tình trạng này ?

Không ít giáo viên còn cho rằng một gìơ dạy có chất lượng phải bình thật hay,nhồi cho học sinh được nhiều kiến thức Có biết đâu đối với học sinhTHCS dunglượng kiến thức như vậy là quá lớn, các em không thể tiếp nhận hết Mà đã chú ýbình hay, mải mê cung cấp kiến thức trong 45phút dạy thì dẫn đến tình trạng hỏiquá ít, học sinh ít có cơ hội trả lời, bày tỏ, phát huy tính tích cực sáng tạo của bảnthân Hoặc các câu hỏi quá đơn giản chỉ mang tính chất tái hiện, học sinh nhìn vào

sách có thể trả lời được ngay, không có tình huống, không có câu hỏi “điểmnóng”…

Vậy nguyên nhân là do đâu ? Có phải tất cả đều rơi vào tình trạng ấy không ?Xin trả lời: Không hẳn như vậy, Vẫn có người thành công với giờ dạy thơ nhưng

số đó không nhiều Về cơ bản những giáo viên mắc phải tình trạng trên do cácnguyên nhân sau:

- Giáo viên nhiều tuổi chưa theo kịp phương pháp đổi mới do quá quen kiểucũ

- Giáo viên trẻ ra trường chưa có nhiều kinh nghiệm giảng dạy

- Giáo viên lười cảm thụ, phụ thuộc nhiều kiến thức ở SGV và sách tham khảo,không chịu tìm tòi sáng tạo

Năng lực cảm thụ thơ của mỗi giáo viên THCS còn hạn chế, chưa đáp ứngđược yêu cầu cảm thụ thơ, hiểu thơ theo phương pháp chủ đạo thay SGK điều đódẫn đến hai biểu hiện cụ thể:

*1 Thứ nhất: xáo mòn trong cảm xúc (do phụ thuộc vào tài liệu, sách hướng

- Thực trạng chung mà tôi nắm bắt được là như vậy, vấn đề đặt ra là chính giáoviên chúng ta phải khắc phục được tình trạng trên

2 - Về phiá học sinh.

Nơi chúng tôi thhực nghiệm đề tài này là một huyện vùng núi Học sinh là con

em đồng bào người Hmông Điều kiện tiếp xúc với các luồng văn hoá, độ nhanh

nhạy còn hạn chế, điều này đã ảnh hưởng không nhỏ đến học tập: chính bản thâncác em đã thụ động.

- Hơn nữa hầu hết gia đình các em còn khó khăn không có điều kiện quan tâmđến học tập của con em mình Đối với môn học nào cũng cần có sự đầu tư, và mônvăn rất cần các em có chút ít vốn sống, nhất là thơ Nếu không có sự hiểu biết cảmthụ sẽ rất khó

Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất do giáo viên đã tạo cho các em thụ động ghi chép,chưa có tìm tòi sáng tạo, tự phát hiện một câu, một từ hay, “từ đắt” trong bài thơ.Tình trạng chung là hiểu theo cách hỉêu của giáo viên, cảm theo cách cảm của giáoviên như đã đề cập ở trên Kết quả khảo sát hai lớp 7, hai lớp 8 cho thấy (100 họcsinh với câu hỏi: Em cảm nhận và suy nghĩ gì khi học một tác phẩm thơ?) số lượnghọc sinh trả lời như sau:

- Thơ hay, đễ thuộc hiểu rõ nội dung, cảm nhận được điều tác giả muốn nói20%

- Thơ rất hay dễ thuộc song khó hiểu, khó phân tích: 40%

- Rất ngại học thơ, ngại phân tích thơ vì không hiểu: 40%

Từ kết quả tìm hiểu trên tôi cố gắng tìm nguyên nhân, tích cực nghiên cứu tàiliệu, dự giờ thăm lớp học hỏi kinh nghiệm để đề ra những giải pháp tối ưu nhấttrong một giờ dạy thơ nhằm dưa chất lượng dạy và học thơ ngày càng có hiệu quảhơn

II - CÁC GIẢI PHÁP TIẾN HÀNH.

Vối phạm vi thơ hết sức rộng Đây chỉ là một phần thực nghiệm nhỏ nên trong

đề t ài này “tôi xin nói đến phương pháp dạy trong một phạm vi hẹp”

1- Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà.

Đây là khâu cơ bản, hết sức quan trọng trong công tác dạy - học Không chỉvới môn văn mà tất cả các môn học đều cần đến khâu này Song với một bài thơ trữtình, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh những gì? Đó không phải là điều dễ

Thực tế cho thấy giáo viên có nhắc học sinh chuẩn bị bài nhưng chỉ qua loachiếu lệ Thường là các em trả lời theo câu hỏi định hướng trong SGK còn giáoviên lại không hướng dẫn cụ thể đến bài soạn của các em Qua việc kiểm tra bàisoạn thì tình trạng chuẩn bị bài chiếu lệ chiếm tỷ lệ rất cao, mà theo tôi dạy thơ ,nhất là thơ trữ tình rất cần sự hướng dẫn cụ thể của giáo viên đối với học sinh Đểlàm được điều này, giáo viên cần để thời gian từ 3 - 5phút cuối giờ dăn dò nhắc nhởcác em ví dụ: Bài thơ “Tiếng gà trưa” cần phải hướng dẫn cụ thể:

- Cần đọc kĩ nhiều lần bài thơ, tìm những từ hay, câu hay

- Tìm hiểu rõ hoàn cảnh thời gian ra đời của bài thơ

- Bài thơ được làm theo thể nào tại sao vậy?

- Bài thơ được bắt nguồn từ cảm xúc như thế nào?

- Ngoài ra định hướng trả lời một số câu hỏi (SGK) và đọc bài thơ

* Kết quả: Với sự chuẩn bị chu đáo của các em giờ học sôi nổi hơn, kiến thứcsâu hơn các em đặt được nhiều tình huống trong bài làm…

Qua trên ta thấy chuẩn bị bài ở nhà có sự hướng dẫn của giáo viên là khâu rất

cơ bản và cần thiết trong việc dạy thơ trữ tình hiện đại

2 - Hướng dẫn đọc diễn cảm - Lắng nghe để biết điều mà tác giả muốn nói, tạo xúc động bao trùm mà lời thơ đưa lại cho mình.

Theo tôi được biết trong “bản thảo các vấn đề kinh tế và triết học”Mác đã nói

rõ vấn đề quan hệ giữa bản thân sáng tác nghệ thuật cũng như vai trò của ngườicảm thụ

“Mặt khác về phương diện chủ quan thì khiếu âm nhạc của con người chỉ là do

âm nhạc làm thức tỉnh, bản nhạc hay nhất cũng không có nghĩa lý gì đối với cái taikhông hiểu âm nhạc, bản nhạc hay nhất đó không phải là đối tượng, vì rằng đốitựng của tôi chỉ có thể là sự biểu hiện của một trong các sức mạnh của bản thân

“tôi” Sức mạnh của bản thân tôi là khả năng chủ quan,vì rằng ý nghĩa của một đối

tượng, đối vối tôi chỉ có ý nghĩa đối với một năng khiếu cũng tương đương với ýnghĩa đó cũng chỉ được lĩnh hội ngang với mức năng khiếu của tôi là cùng”.

Quay trở lại với vấn đề dạy thơ trữ tình: Không phải là hoạt động ghi nhậnbằng ống kính, mà là quá trình hoạt động của nhiều năng lực nhận thức Trong đóviệc lắng nghe để nhận biết điều tác giả muốn nói và xúc động bao trùm nhất mà lờithơ đưa lại cho mình là một khâu trong quá trình cảm thụ Đây có thể là khâu đầutiên giúp cho học sinh cảm thụ thơ trữ tình Với định hướng này trong thơ trữ tìnhnói chung, bài “Tiếng gà trưa” nói riêng, người thầy phải giúp cho học sinh nhậnthức được: “Học thơ thì điều khó nhất là nhận ra được chất thơ”

Một bài thơ hay, một câu thơ hay thật sự bao giờ cũng khiến lòng ta xúc động

Sự xúc động đó là hạnh phúc của con người, vì thế phải giữ gìn nó, trân trọng nó.Chớ quên rằng sự tiếp nhận văn chương phải thông qua sự xúc động trân thành -Thơ cũng vậy, điều tệ hại nhất là khi phân tích thơ làm mất đi sự trân thành ấy tronglối xáo mòn máy móc khô khan

Muốn vậy học sinh phải đọc tác phẩm, tiếp xúc trực tiếp trên lớp với tác phẩm, để khi lời thơ vang lên từ chỗ đã đọc ở nhà, hiểu cơ bản về nội dung thì giờ đây làcảm nhận suy tư, khơi gợi trí tưởng tượng, hứng thú với tác phẩm

Thông qua giọng đọc có xử lý nghệ thuật của giáo viên, cũng nhưcách đọcdiễn cảm của chính học sinh sẽ giúp các em phát hiện ra tín hiệu thẩm mĩ “nhấpnháy” trong thơ, làm bùng nổ cảm xúc ở các em

Ví dụ: bài thơ “ Tiếng gà trưa” được viết theo thể thơ ngũ ngôn (5 chữ) cảmxúc thơ nhẹ nhàng , ngập tràn Vậy phải đọc như thế nào đây để thể hiện được tìnhcảm sâu lắng của bài thơ đem đến cho ta, đặc biệt là cách ngắt nhịp câu thơ:

Nghe xao động / nắng trưa Nghe bàn chân / đỡ mỏi

Nghe gọi về / tuổi thơ

Theo lời ngắt nhịp như vậy là để nhấn mạnh tình cảm của tác giả khi nghe thấy

âm thanh vang vọng của tiếng gà trừ âm “xao động nắng trưa Bàn chân đỡ mỏi gọi về tuổi thơ”

-ở bài thơ này nếu giáo viên đọc với giọng sôi nổi thì không hợp mà đọc đềuđều thì không có ý nghĩa Có thể nói đọc thơ thể hiện cái hồn thơ là rất khó đòi hỏichúng ta phải tìm tòi sáng tạo, rèn luỵên rất nhiều kĩ năng cho bản thân và từ đótruyền thụ tới cho học sinh

Với bài thơ “Tiếng gà trưa” là bài thơ có giọng điệu thơ thiết tha sâu lắng, bộc

lộ cảm xúc tự nhiên trong sáng của tác giả, lời thơ giàu chất nhạc nên tôi đã đọcdiễn cảm và thấy các em học sinh lớp 7 phấn trấn hẳn lên và tiếp thu bài học nhanhhơn

* Kết luận: Có thể nói đọc diễn cảm là khâu cực kỳ quan trọng không thể thiếuđược khi dạy thơ trữ tình hiện đại

3 - Hướng dẫn tìm hiểu bài thơ qua đặc trưng nghệ thuật, phát hiện những đặc sắc khác thường trong sáng tạo nghệ thuạt của bài thơ.

Có thể nói đây là một công việc hết sức cần thiết trong cảm thụ và bình giá tácphẩm thơ nói chung, thơ trữ tình nói riêng, bởi thơ trữ tình là sản phẩm của sáng tạo

và tài năng của thi sỹ

Nhà thơ khi bắt tay vào xây dựng hình tượng thơ đã có sẵn vốn sống, vốn kinhnghiệm, vốn hiểu biết nhất định Tất cả tài sản đó không thể không có dấu vết tronghình tượng nghệ thuật Người cảm thụ cũng có một tài sản riêng, một vốn tích cựcriêng không giống với người sáng tác, thế nhưng học sinh và tác giả đã dược tiếpxúc với nhau qua bài thơ Học sinh cần phải có sự đồng cảm với nhà thơ qua việccảm thụ đồng thời cũng cần có sự phát hiện đặc sắc khác thường trong nghệ thuậtcủa bài thơ, có thể thông qua ngôn từ, cách nói, tín hiệu nghệ thuật bật lênở từngcâu thơ

áp dụng ở bài thơ “Tiếng gà trưa”có thể khai thác:

- Thể thơ ngũ ngôn có thể có tác dụng như thế nào trong việc thể hiện cảm xúc

của Xuân Quỳnh về tiếng gà trưa Tiếng gà vọng vào tâm trí của tác giả trong thờiđiểm cụ thể nào ? “Đó là buổi trưa nắng trong xóm nhỏ, trên đường hành quân”.Như vậy có nghĩa phân tích thơ là phải tìm hiểu những phân tích sáng tạo đặcsắc, đẹp đẽ của nhà thơ chứ không phải mượn tác phẩm để nói lại những điều màkhông có tác phẩm ấy người ta ai cũng đã biết.

Ví dụ: Tại sao âm thanh tiếng gà trưa lại có thể gợi những cảm giác đó của conngười Đặc biệt hình ảnh:

Tiếng gà trưa…

Mang bao nhiêu hạnh phúc

Đêm cháu về nằm mơ

Giấc ngủ hồng sắc trứng

H: Giọng điệu thơ trong khổ thơ trên có gì đặc biệt ?

H: Tiếng gà trưa gợi cả những suy tư của con người về hạnh phúc hôm nay ?H: Cảm xúc của em trong khổ thơ trên ?

Và như thế vấn đề dặt ra ở đây là giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh thấy:

- Văn bản văn chương luôn có hai tầng nghĩa: Tầng ý nghĩa và tầng ý niệm Đểkhám phá cái đẹp của bài thơ, câu thơ, người giáo viên phải biết gợi, biết mở đằngsau những điều bí ẩn là những câu chữ lặng yên trên trang giấy để chúng lên tiếngđối thoại với học sinh, giúp học sinh tìm ra những đặc sắc nghệ thuật khác thườngchứ không nên bằng lòng với yếu tố nghệ thuật bề mặt

Muốn vậy cần hướng dẫn các em đào sâu thế giới hình tượng, kết cấu nghệthuật để tìm ra cái mới, cái riêng biệt Tuy nhiên, quá trình phân tích lĩnh hội phảibắt đầu từ chỗ nhận ra những sáng tạo đặc sắc đó của lời thơ thể hiện qua nhạcđiệu (vần, nhịp, âm thanh…) trong hình ảnh, trong khả năng gợi sự liên tưởng Cóthể lấy dẫn chứng trong bài “Tiếng gà trưa”

+ Giọng điệu thiết tha, giàu tính nhạc thể hiện ở vần thơ, lời thơ

+ Vần chủ yếu là vần lưng “nhịp nhàng” góp phần tạo nhạc cho âm hưởng bàithơ.

+ Hình ảnh thơ giàu sức sáng tạo như hình ảnh: Tay bà khum

- Soi trứng; chắt chiu Con gà mái ấp - cuối cùng bất ngờ thú vị Giành tiềnmua áo cho cháu

- Rồi hàng loạt những hình ảnh gợi sức liên tưởng không nhỏ như: Rơm hồngnhững trứng - Đốm trắng - Lông - Màu nắng…

Thông qua việc giúp học sinh thấy cách nói khác thường là điều kiện để các

em thấy được cái hay của bài thơ, thấy được giá trị nghệ thuật của tác giả Khi vậndụng định hướng này tôi thường yêu cầu học sinh tham gia vào hoạt động ngônngữ, nghĩa là thầy - trò trao đổi, đàm thoại bằng hệ thống câu hỏi gợi mở, nêu vấn

đề để phân tích, bình giảng Qua đó học sinh cảm thụ đạt được giá trị chân thựcnhất của nghệ thuật thơ Tôi xin thực nghiệm vào bài thơ “Tiếng gà trưa”:

Ví dụ:

H: Cuối bài thơ em có những suy + Những suy tư

Tư nào gợi lên từ tiếng gà trưa ? - Suy tư về hạnh phúc “hạnh phúc…

Kể tên trong những suy tư trên ứng sắc trứng”

Với đoạn nào trong văn bản? - Suy tư về cuộc chiến đấu hôm nay “hôm nay - tuổi thơ’

Qua việc phân tích kiểu này giúp các em có được cái hay trong cách nói củanhà thơ Giúp các em có được định hướng thông qua tín hiệu nghệ thuật

- Định hướng trên có thể sử dụng ở biện pháp so sánh:

Hai câu thơ:

“Năm nay hoa đào nở

Không thấy ông đồ xưa”

(Ông Đồ - Vũ Đình Liên)

“Phượng đẹp với ai nữa

Khi học sinh xa rồi”

(Phượng - Xuân Diệu)

Hoặc:

“Vì tiếng gà cục tác

ổ trứng hồng tuổi thơ”

(Tiếng gà trưa - Xuân Quỳnh)

Có gì khác nhau trong cách hiệp vần ở những câu thơ trên, trong cách hiệp vần

có gì giúp cho việc hình dung cảnh vật được miêu tả trong câu thơ ?

Tất cả những câu hỏi đều giúp các em hình dung từ nghệ thuật đến nội dung.Khi đã phát hiện được cách nói khác thường độc đáo của nhà thơ trong tác phẩm vàgiải thích vì sao có hiện tượng đó, tức là các em đã chạm được tới cái hay của tácphẩm Ví dụ như hình ảnh ở cuối bài thơ “ổ trứng hồng tuổi thơ” chỉ cần thêm từ

“có” ta sẽ có câu thơ “có ổ trứng…” nhưng như vậy ý nghĩa và hình ảnh thơ sẽgiảm hẳn “ổ trứng hồng tuổi thơ” cho câu thơ rở nên ngắn gọn mạnh mẽ, hình ảnhlãng mạn hơn

Tuy nhiên, để đi từ nghệ thuật đến nội dung là việc làm đòi hỏi sự tích cực rấtlớn ở học sinh cũng như lòng nhiệt tình của giáo viên, khi dẫn dắt các em bằng hệthống câu hỏi Đặc biệt sau đó cần hướng các em phân tích xem cách nói sáng tạo

ấy có ý nghĩa gì ? tác dụng như thế nào, đôío với việc biểu hiện điều mà nhà thơmuốn nói và làm nên những rung động ra sao trong lòng người đọc

4 - Luyện tập

Không phải dạy bất cứ bài văn bài thơ nào cũng đưa được phần luyện tập ngaytại lớp Tuy vậy, giáo viên có thể đưa một số câu hỏi luyện tập nhằm kiểm tra sựđánh giá, sự cảm, hiểu bài của học sinh Vì thế người giáo viên phải tạo điều kiệncho học sinh tự bộc lộ những suy nghĩ, cảm nhận của bản thân về bài thơ Việc