Người đọc nhìn từ thực tiễn tiếp nhận văn học việt nam đầu thế kỷ XXI tt

Do vậy, nghiên cứu về người đọc trong hoạt động tiếp nhận văn học Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI để chỉ ra các đặc điểm, lý giải và đề xuất các vấn đề dưới ánh sáng của tư duy lý luận

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

KHẢM

HÀ HOÀNG HÀ

NGƯỜI ĐỌC – NHÌN TỪ THỰC TIỄN TIẾP

NHẬN VĂN HỌC VIỆT NAM

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Phản biện 3: PGS.TS Lưu Khánh Thơ

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện tại: Học viện khoa học xã hội

Vào hồi giờ, ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Người đọc luôn là một bộ phận quan trọng gắn bó hữu

cơ với quá trình sáng tạo, và rộng hơn là quá trình lịch sử văn học Tùy theo ảnh hưởng của những hệ thống quan niệm, người ta đưa ra những lý thuyết khác nhau về người đọc ở mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn Trong lịch sử nghiên cứu có lúc vai trò người đọc bị xem nhẹ

so với nhà văn và tác phẩm, nhưng cũng có lúc được đánh giá cao đến mức cực đoan bất chấp thực tại lịch sử và logic nghệ thuật Quan tâm đến vấn đề người đọc, do vậy không chỉ có các nhà nghiên cứu

lý thuyết mà còn có các nhà nghiên cứu thực tiễn lịch sử văn học

1.2 Văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay có thể

xem như một giai đoạn khởi đầu cho một tiến trình văn học mới với rất nhiều đặc điểm, đặc trưng mới, trong đó, người đọc đang nổi lên như một vấn đề cần được quan tâm, nghiên cứu và lý giải Ở đây không chỉ nảy sinh vấn đề giữa lý thuyết với thực tiễn mà còn nảy sinh hàng loạt vấn đề về người đọc với tư cách là chủ thể tiếp nhận với quá trình sáng tạo, đánh giá và thưởng thức nghệ thuật Thực tế cho thấy, người đọc đã tác động, chi phối không nhỏ đến quá trình sáng tác, tới thị hiếu thẩm mĩ và hệ giá trị nghệ thuật Do vậy, nghiên cứu về người đọc trong hoạt động tiếp nhận văn học Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI để chỉ ra các đặc điểm, lý giải và đề xuất các vấn đề dưới ánh sáng của tư duy lý luận nhằm rút ra các kết luận khoa học được đặt ra như một yêu cầu khách quan Kết quả nghiên cứu này không chỉ mang lại những nhận thức mới về lịch sử văn học

mà còn góp phần làm sáng tỏ một trong những vấn đề lý luận khá cơ bản đang được giới nghiên cứu quan tâm hiện nay: vấn đề người đọc

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án tập trung tìm hiểu những vấn đề lý luận về tiếp nhận

và người đọc, từ đó soi chiếu vào thực tiễn tiếp nhận văn học nước ta trong khoảng 15 năm đầu thế kỷ XXI để thấy được nhận thức, thị

hiếu thẩm mĩ của người đọc đương đại, đặc biệt từ đó nhận diện người đọc đương đại với những đặc điểm cơ bản để đưa ra đánh giá

về thực trạng độc giả và đề xuất giải pháp có tính ứng dụng trong thực tiễn nhằm phát triển hoạt động đọc sách văn học trong cộng đồng cũng như đối với mỗi người Việt hiện đại

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài đặt ra nhiệm vụ giới thiệu tổng quan về lý thuyết tiếp nhận văn học ở phương Tây, phương Đông và ảnh hưởng của lý thuyết tiếp nhận vào Việt Nam; Phác thảo diện mạo văn học Việt Nam đầu thế kỷ XXI; Tìm hiểu nhận thức, thị hiếu thẩm mĩ của người đọc văn học đương đại Từ đó chỉ ra các đặc điểm cơ bản của người đọc văn học hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là người đọc nhìn từ thực tiễn tiếp nhận văn học Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI

3.2 Phạm vi nghiên cứu, khảo sát

Phạm vi nghiên cứu: Thực tiễn văn học Việt Nam từ đầu thế

kỷ XXI đến nay, trong đó tập trung chủ yếu vào khâu người đọc

Phạm vi khảo sát: Đề tài kết hợp điều tra, khảo sát tình hình tiếp nhận văn học của người đọc văn học Việt Nam hiện nay bằng phiếu hỏi trực tiếp, cũng như khảo sát, nghiên cứu, tổng hợp các nguồn thông tin tư liệu trực tiếp liên quan đến đề tài đã được công

kết hợp giữa hai hệ thống mỹ học macxit và mỹ học phương Tây về

tiếp nhận văn học làm sơ sở lý thuyết, chúng tôi kết hợp với lý thuyết

xã hội học văn học khi nghiên cứu người đọc từ thực tiễn tiếp nhận

văn học Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản sau đây:

+ 12 câu hỏi phỏng vấn dành cho đối tượng nghiên cứu; + 507 phiếu điều tra;

+ Mẫu chọn: 507 mẫu chọn ngẫu nhiên là những người đọc văn thuộc các ngành có hoặc không liên quan đến Văn học ở độ tuổi

từ 18-40, đến từ nhiều vùng miền khác nhau, là sinh viên, học viên trên địa bàn thành phố Hà Nội

5 Đóng góp mới của luận án

5.1 Luận án là một trong những công trình khoa học đầu tiên

nghiên cứu một cách hệ thống về người đọc văn học Việt Nam 15 năm đầu thế kỷ XXI với tư cách là một đối tượng đang vận động, đang diễn ra Bằng việc chỉ ra các đặc điểm cơ bản của người đọc đương đại, luận án cho phép nhận diện gương mặt người đọc văn hôm nay Trên cơ sở đó lý giải một số hiện tượng, vấn đề của lịch sử văn học đương đại

5.2 Từ việc tìm hiểu những đặc điểm của người đọc văn học

đương đại luận án góp phần chỉ ra những vấn đề trong thực tiễn đời

sống văn học nhằm phát triển hoạt động đọc sách của công chúng, góp phần hình thành thị hiếu lành mạnh, bồi dưỡng tâm hồn, trí tuệ

và cảm xúc cho con người, đặc biệt là những người Việt trẻ

6 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của luận án

6.1 Về mặt lý luận, các kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp

phần chứng minh tính khả dụng của lý thuyết, cung cấp luận cứ khoa học cho việc nhận thức, lý giải các hiện tượng, các vấn đề nảy sinh trong hoạt động đọc và tiếp nhận của người đọc

6.2 Về mặt thực tiễn, trên cơ sở nghiên cứu, chỉ ra thực trạng

người đọc văn học những năm đầu thế kỷ XXI, luận án góp phần định hướng tiếp nhận, định hướng thẩm mỹ, nâng cao vai trò của người đọc và hoạt động đọc trong sự phát triển của văn học, từ đó

góp phần định hướng cho hoạt động phê bình

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận án

được trình bày trong 4 chương như sau:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2 Vấn đề người đọc nhìn từ phương diện lý thuyết

Chương 3 Người đọc nhìn từ phương diện thực tiễn

Chương 4 Các yếu tố tác động và chỉ số nhận diện người đọc

Trong các công trình của các nhà nghiên cứu nước ngoài như Tác phẩm văn học, Roman Ingarden, Chân lí và phương pháp, Hans Georg Gadamer, Lịch sử văn học như là sự khiêu khích đối với khoa học văn học của H.R.Jauss, Văn bản là gì, Paul Ricoeur hay công trình Xã hội, Văn học, Sự đọc của M.Naumann, hay của các nhà

nghiên cứu Việt Nam, từ những sách công cụ như: Từ điển văn học tập II

do Đỗ Đức Hiểu chủ biên; Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi chủ biên; 150 thuật ngữ văn học do Lại Nguyên

Ân biên soạn; Lý luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên; Lý luận văn học - vấn đề và suy nghĩ của Nguyễn Văn Hạnh, Huỳnh Như Phương; Lý luận văn học của Phương Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La

Khắc Hoà, Thành Thế Thái Bình đến các công trình khoa học nghiên cứu

chuyên sâu về vấn đề lý thuyết tiếp nhận: Ký hiệu nghĩa và phê bình văn học của Hoàng Trinh, Lý luận văn học của Lê Ngọc Trà; Lý luận văn học vấn đề

và suy nghĩ của Huỳnh Như Phương; Đổi mới phê bình văn học của Đỗ Đức Hiểu ; Văn học- Tầm nhìn- Biến đổi; và Đọc- Hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường của Nguyễn Thanh Hùng; Tác phẩm văn học như là một quá trình; và Từ văn bản đến tác phẩm văn học của Trương Đăng Dung…

trong đó nổi bật là tên tuổi những nhà nghiên cứu hàng đầu về tiếp nhận như Trần Đình Sử, Nguyễn Thanh Hùng, Nguyễn Văn Dân, Phương Lựu hay Trương Đăng Dung

Như vậy, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đều thể hiện quan điểm, sự lí giải khác nhau về vấn đề người đọc và hoạt động tiếp nhận vă học qua từng thời kỳ, từng giai đoạn Việc đặt tác phẩm văn học trong mối hệ với người đọc là một hướng nghiên cứu

có chủ đích liên quan đến vấn đề chủ thể tiếp nhận trong tiếp nhận văn học Quá trình từ hiện thực cuộc sống đến chủ thể sáng tạo, từ khách thể văn bản đến chủ thể tiếp nhận là quá trình vận động không ngừng Từ văn bản đến tác phẩm là một quá trình mà người đọc là sự hoàn kết hành trình quan trọng đó Tiếp nhận gián tiếp thông qua văn bản dịch, giới thiệu, các công trình nghiên cứu lý thuyết của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước về người đọc và vai trò, vị trí của người đọc được chúng tôi đề cập ở trên là cơ sở lý thuyết, là tiền đề

và là những lý giải quý giá cho quá trình nghiên cứu đề tài luận án

1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

Ở nước ta, ứng dụng lý thuyết tiếp nhận vào nghiên cứu văn học đã trải qua một quá trình phát triển không thể nói là dài nhưng

bước đầu đã có những thành tựu đáng kể Trong hơn một thế kỷ qua, vấn đề người đọc đã bắt đầu được quan tâm đề cập ở các mức độ

khác nhau trong những công trình nghiên cứu: Hoàng Tố Oanh hàm oan (1916) của Trần Thiên Trung; chuyên luận Khảo về tiểu thuyết của Phạm Quỳnh đăng trên Nam Phong 1921; bài Đi tới chủ nghĩa tả thực trong văn chương: những khuynh hướng trong tiểu thuyết (Tao Đàn, 1939) của Hải Triều; chuyên luận cũng có tên Khảo

về tiểu thuyết (đăng trên báo Trung Bắc Chủ nhật những năm

1941-1942, đến 1955 xuất bản thành sách) của nhà văn- nhà tiểu thuyết Vũ

Bằng; Lời nói đầu cuốn Viết và đọc tiểu thuyết của Nhất Linh; cuốn Nghề viết văn của Nguyễn Hiến Lê, tác giả tự xuất bản năm

1956 tại Sài Gòn; cuốn Lược khảo văn học tập I của Nguyễn Văn

Trung, Nam Sơn xuất bản, 1963, Vào những năm 70 của thế kỷ

XX, vấn đề người đọc đã được nhắc đến trong nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu trong nước như bài viết của nhà nghiên cứu Nguyễn

Văn Hạnh Ý kiến của Lênin về mối quan hệ giữa văn học và đời sống

Đến thập kỷ 80 của thế kỷ XX, vấn đề người đọc được nghiên cứu rộng rãi và thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu qua nhiều bài viết, công trình của các tác giả Hoàng Trinh, Vương Anh Tuấn, Lê Ngọc Trà, Nguyễn Thanh Hùng, Trần Đình Sử, Nguyễn Văn Dân, Phương Lựu, Từ Sơn, Trương Đăng Dung, Vấn đề công chúng văn học cũng được nhà nghiên cứu Phan Trọng Thưởng bàn đến khi đối sánh công chúng văn học giai đoạn tiền đổi mới (1980 - 1986) với giai đoạn đổi mới (sau 1986)

Ngoài các sách chuyên luận và công trình nghiên cứu của các tác giả trên còn có những hội thảo khoa học, các bài báo, tạp chí,

đã phân tích nhìn nhận, giá, bàn luận về người đọc và thực trạng đọc

văn học ở nước ta hiện nay như hội thảo về Người đọc và công chúng nghệ thuật đương đại tổ chức tại trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Hà Nội ngày 11/12/2010; Dự án điều tra về văn hóa đọc

(số liệu đã nghiệm thu - tài liệu thuộc Sở Văn hóa - Thể thao - Du lịch Hà Nội) trong năm 2012 của Sở Văn hóa Thể thao - Du lịch Hà

Nội, dự án cấp Bộ Điều tra thực trạng đọc văn học ở Việt Nam hiện nay do

nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp làm chủ nhiệm, nghiệm thu ngày 28

tháng 12 năm 2015, Hội thảo khoa học Thị trường văn học và văn học thị trường - lý luận và thực tiễn do Viện Văn học (Viện Hàn lâm khoa học

xã hội Việt Nam) tổ chức năm 2016

CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ NGƯỜI ĐỌC NHÌN TỪ

PHƯƠNG DIỆN LÝ THUYẾT

2.1 Khái niệm Người đọc

Từ điển Tiếng Việt đưa ra khái niệm độc giả (reader) như sau: “chỉ người đọc sách, báo nói chung, trong mối quan hệ với người làm sách như tác giả, nhà xuất bản”[203] Người đọc là một khái niệm quen thuộc trong đời sống xã hội và văn học, thường được thay thế bằng nhiều tên gọi khác nhau như độc giả, người thưởng thức, người tiếp nhận, công chúng,… Trong đề tài luận án, chúng tôi

quan niệm người đọc là người đọc sách trực tiếp, là một khâu của quá trình sáng tạo văn học, là yếu tố lý giải sự tồn tại của tác phẩm văn học, là động lực và là đích tới trong quá trình sáng tạo nghệ thuật của nhà văn

2.2 Các quan niệm về người đọc

2.2.1 Quan niệm truyền thống về người đọc

Từ thời cổ đại đến thế kỷ XIX, tư duy lý luận văn học ở phương Tây cũng như phương Đông chủ yếu chỉ đóng khung trong

mỹ học sáng tạo, xoay quanh các vấn đề lý luận về phản ánh và nhận thức, mà không thể vượt lên trên giới hạn của hai thuyết tái hiện hoặc biểu hiện Với các hệ thống lý thuyết này, tác phẩm văn học đã và chỉ được nhìn hoặc trong quan hệ với hiện thực, hoặc trong quan hệ với tác giả mà quên mất vai trò của người đọc

Vấn đề tiếp nhận và người đọc đã từng được nói đến từ lâu trong lịch sử văn học Từ Aristote ở phương Tây, đến Lưu Hiệp ở

phương Đông, khi Khổng Tử san định Kinh Thi hay Kim Thánh Thán chú giải Thơ Đường, trong thuyết tri âm và ký thác hay lời khẳng định của Paul Valéry Ý nghĩa trong thơ tôi là do bạn đọc cho

nó đã khẳng định lịch sử tiếp nhận gắn liền với lịch sử sáng tạo

Nhưng trong văn học tiền hiện đại, người đọc chưa trở thành một phạm trù tự giác

2.2.2 Quan niệm hiện đại về người đọc

Đầu thế kỷ XX, sự ra đời của lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại của Ferdinand de Saussure (1857-1913) đã chi phối trực tiếp đến sự ra đời và phương thức tư duy của khoa học văn học, đặc biệt là vấn đề quan niệm về tiếp nhận văn học Cùng với các thành tựu quan trọng của ngôn ngữ học hiện đại, các kết quả nghiên cứu mới mẻ của các khoa học lân cận như cấu trúc luận kí hiệu học, lý thuyết thông tin cũng đã đưa lại cho nghiên cứu văn học những chìa khóa mới để giải

mã văn bản tác phẩm Từ đây, văn bản và sự tạo nghĩa, kí hiệu và chức năng thẩm mĩ trở thành đối tượng trung tâm của lý luận văn học hiện đại Giữa rất nhiều vấn đề mới mẻ được đặt ra, người đọc trở thành một trong những vấn đề quan trọng của lý luận văn học hiện đại Nhìn một cách tổng thể, có thể thấy, dưới con mắt của các nhà lý luận hiện đại, người đọc đã được nhìn nhận, soi ngắm từ nhiều phía, nhiều chiều, mở ra nhiều hướng tiếp cận khác nhau, chấm dứt một cách nhìn phụ thuộc, giản đơn, phiến diện về vai trò được xem là rất

mờ nhạt của người đọc đã từng tồn tại từ thế kỷ XIX về trước

2.2.3 Quan niệm hậu hiện đại về người đọc

Mở đầu cho cuộc cách mạng về lý luận văn học thế kỷ XX là việc “phát hiện” ra văn bản Phát hiện này đã đưa văn bản văn học vào trung tâm của sự chú ý, và theo đó, là sự hoán đổi ngôi vị của các yếu tố trong hệ thống văn học Thay vì vị trí trung tâm thuộc về tác giả như trước đó, nay đến lượt văn bản lên ngôi, vai trò chủ thể của tác phẩm văn học được chuyển từ tác giả sang văn bản Đến lượt mình, những thành tựu của lý luận văn học hiện đại lại nhanh chóng

bị vượt qua trước những khám phá quan trọng của lý luận hậu hiện đại về vai trò trung tâm của người đọc.Những phát hiện của lý luận hậu hiện đại có ý nghĩa khai mở một cách tiếp cận mới để khám phá bản chất của tác phẩm văn học, nghiên cứu tác phẩm trong mối quan

hệ với người đọc - với hoạt động tiếp nhận

Nhìn chung, lý luận văn học thế kỷ XX là một hệ thống quan điểm rất phức tạp và không thuần nhất, đó là một cuộc đối thoại lớn

của nhiều tiếng nói của những kiểu loại tư duy khác nhau Nắm bắt

và nhận dạng bản chất mỗi hệ thống cũng như việc gạn đục khơi trong, phê phán, chọn lọc những phát hiện có giá trị khoa học của từng hệ thống là một công việc không hề đơn giản

2.3 Phân biệt một số kiểu người đọc

Dựa trên những tiêu chí khác nhau sẽ phân chia thành các kiểu người đọc khác nhau, trong lý thuyết tiếp nhận hiện đại, phạm trù người đọc được xác định với hai hình thái tồn tại phổ biến nhất là

người đọc tiềm ẩn và người đọc thực tế Việc xuất hiện nhiều thuật

ngữ và cách phân chia thành những kiểu người đọc khác nhau như

người đọc thực tế, người đọc tiềm ẩn, người đọc phổ thông, người đọc lý tưởng, người đọc tiêu thụ, người đọc tạo nghĩa… cho thấy các

nhà nghiên cứu lý giải khái niệm người đọc từ nhiều phương diện khác nhau trên những nền tảng lý thuyết đặc thù Trong luận án, để phù hợp với đặc thù tình hình tiếp nhận văn học Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI của độc giả, chúng tôi đi vào tìm hiểu và phân tích kỹ hơn loại người đọc tiêu thụ so với người đọc tạo nghĩa để từ

đó chỉ ra những mặt tích cực cũng như hạn chế của chủ thể tiếp nhận với mong muốn tìm hiểu sâu hơn về một khía cạnh đang diễn ra trong đời sống văn học nước ta hiện nay

CHƯƠNG 3: NGƯỜI ĐỌC NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN

CHỦ THỂ TIẾP NHẬN 3.1 Khái quát về diện mạo văn học

3.1.1 Sự hình thành một lực lượng sáng tác mới

Đời sống văn học Việt Nam từ năm 2000 đến nay đã đạt nhiều thành tựu đáng kể trên tất cả các thể loại, góp phần quan trọng vào việc xây dựng nền tảng văn hóa, tinh thần của con người và xã hội Cùng với sự phát triển và hội nhập về kinh tế, trong một xã hội

mà sự cạnh tranh để tồn tại và phát triển ngày càng trở nên khốc liệt, tại các nhà xuất bản và các doanh nghiệp kinh doanh xuất bản phẩm, việc in ấn xuất bản trở nên dễ dàng, nhanh chóng để phù hợp với nhu cầu độc giả Tất cả những thuận lợi đó đã tạo điều kiện cho sự ra đời của những tác phẩm mới và nhiều cây viết trẻ mới

Văn học Việt Nam đầu thế kỷ XXI đang chuyển mình cùng quá trình đổi mới đất nước, đã có những hiện tượng thu hút với công chúng, có những tác phẩm lôi cuốn độc giả và gây nhiều ý kiến tranh luận của các nhà nghiên cứu phê bình… Diện mạo của nền văn học Việt Nam 15 năm qua là một nền văn học Trẻ của những người viết

Trẻ với lối viết Trẻ và những lăng kính Trẻ Những phương pháp

sáng tác của chủ nghĩa tượng trưng, chủ nghĩa hiện sinh, chủ nghĩa hiện thực kỳ ảo kết hợp trong mỗi tác phẩm tạo nên dư luận với những ý kiến đánh giá khác nhau

3.1.2 Sự hình thành môi trường tiếp nhận mới

Cuộc sống hiện đại với sự bùng nổ thông tin trong môi trường toàn cầu hóa đã mang lại cho con người vốn tri thức khổng lồ, nhưng cũng khiến chúng ta luôn phải sống trong tâm trạng hoài nghi trước sự nhiễu loạn, bão hòa của thông tin Thêm vào đó, giao lưu kinh tế và văn hóa khiến mỗi người luôn phải phấn đấu để hoàn thiện

và làm mới mình nếu không muốn là kẻ bị bỏ lại phía sau Văn học đương đại thế giới đã có những thành tựu đáng kể khiến cho những người cầm bút trong nước không khỏi tự thúc bách mình gấp gáp hơn