Phân tích nội dung, xây dựng tư liệu, thiết kế bài học, nhằm nâng cao chất lượng dạy và học các bài trong chương II và III SGK sinh học 12 - ban cơ

Trang Mụclục………..3 Danhmụckíhiệuviếttắt………..4M ởđầu………..5Lí dochọnđềtài………5 2.Mụctiêuvànhiệmvụnghiênc ứu……… 7Chương1.Tổngquancácvấnđềnghiêncứu………...81.1 Tínhtíchcựchọctập………...8 1.2Bảnch

Emxin bày tỏlòngbiếtơn ThạcsĩNguyễnĐìnhTuấn,đãtậntìnhhướngdẫn,chỉbảovàtruyềnđạtkinhnghiệmtrongs u ốtquátrìnhnghiêncứuđềtàikhoahọccủaem.

sâusắcnhấtđếnthầygiáoEmx i n c ảmơ nc á c thầy,c ô g i á o trườngT H P T ĐaP h ú c

-H à Nội,trườngT -H P T T h

ạchThất-H à Nội,T r u n g T â m g i á o dụcThườngX u y ê n

huyệnThạchThất-HàNộiđãnhiệttìnhủnghộ,giúpđỡemtrongsuốtquát r ì n h điềutrathămdòvàđónggópchoemnhữngýkiếnquýbáu

Tôixinchânthànhcảmơncácbạnsinhviênđãgiúpđỡtôitrongsuốtquátrìnhnghiêncứuđềtài

Lầnđầulàmquenvớiviệcnghiêncứukhoahọc,đềtàicủatôikhôngtránhkhỏinhữngthiếusót.Rấtmongđượcsựchỉbảo,đónggópýkiếncủac á c thầycôvàcácbạnsinhviênđểđềtàicủatôiđượchoànthiệnhơn

Sinhviên

PhạmThịThanhHuyền

Tôixincamđoankếtquảnghiêncứucủađềtàinàyđảmbảotínhchínhxác,kháchquan,trungthựckhôngtrùnglặpvớicáctácgiảkhác

Nếusaitôihoàntoànchịutráchnhiệm

Sinhviên

PhạmThịThanhHuyền

Trang

Mụclục……… 3

Danhmụckíhiệuviếttắt……… 4M ởđầu……… 5Lí dochọnđềtài………5

2.Mụctiêuvànhiệmvụnghiênc ứu………

7Chương1.Tổngquancácvấnđềnghiêncứu……… 81.1 Tínhtíchcựchọctập……… 8

1.2Bảnchấtcủaphươngphápdạyhọclấyhọcsinhlàmtrungtâm………….9Chương 2.Đốitượngvàphươngphápnghiêncứu……….122.1Đốitượng nghiêncứu………

122.2Phươngphápnghiêncứu……… 12

Chương3.Kếtquảnghiêncứu………

133.1Phântíchnộidung……….13

3.2 Thiếtkếmộtsốgiáoántheohướngdạyhọctíchcực……… 52

3.3 Nhậnxétvàđánhgiácủagiáoviênphổthông……….86Kếtluậ nvàkiếnnghị……… 88Tàiliệuth amkhảo……… 90Phụlục

1 LÝDOCHỌNĐỀTÀI

MỞĐẦU

Chúngtađangsốngtrongxuthếhộinhậpquốctếvàtoàncầuhóangàycàngsâurộngtrêntấtcảcáclĩnhvựckinhtế-

xãhội,giáodụcvàđàotạo,khoahọcvàcôngnghệ.Ngàynaysứcmạnhcủamỗiquốcgiakhôngchỉphụthuộcvàonguồntàinguyênthiênnhiênmàcònphụthuộcchủyếuvàotrítuệv à nănglựcsángtạocủanguồnlựcxãhội.Trongbốicảnhđópháttriểngiáodụcđàotạolàyếutốquyếtđịnhvàyêucầucấpbáchcủasựnghiệppháttriểnk i n h tế-xãhộicủamỗiquốcgiatrênthếgiới.Ởcácnướccôngnghiệppháttriển,nềnsảnxuấtsiêucôngnghiệpđãtạoramộtcuộccáchmạnggiáodụcm à trọngtâmlàchuyểntừdạyhọcthụđộngsangdạyhọctíchcựclấyhọcsinhlàmtrungtâm,nhằmpháthuytínht

hiệnđạihóa,yếutốcơbảnđểpháttriểnxãh ội,tăngtrưởngkinhtếnhanhvàbềnvững”.Đánhgiáthànhtựusau20nămđổimới,rútranhữngbàihọckinhnghiệm,tạiĐạihộiĐảngtoànquốclầnthứX Đảngtatiếptụcxácđịnhchiếnlượcpháttriểngiáodụcđàotạogiaiđoạn2 0 0 6 -

2010là“Đổimớimụctiêu,nộidung,phươngphápvàchươngtrìnhgiáodục…

”

ThựchiệnnghịquyếtcủaĐảngtrongnhữngnămquangànhgiáodụcv à đàotạonói chungvàgiáodụcphổthôngnóiriêngđãcónhữngchuyểnbiếntíchcực.Đặcbiệtlàviệcnghiêncứuxâydựngchươngtrình,biênsoạnSGKởbậch ọcph

ổt h ô n g đãđư ợcquantâmc hỉđạovàtổc h ứcthựchiệnnghiêmtúc,đúngkếhoạchvàđảmbảochấtlượng.Đâyđượccoilàkhâuđột

Saunhiềunămxâydựng,năm2008bộgiáodụcvàđàotạođãhoànthànhbộSGKphổthông.Nămhọc2008–

2009SGKsinhhọc12đãđượctriểnkhaithựchiệnđạitràởcáctrườngTHPTvớihaichươngtrìnhnângcaovàcơbản.TrongquátrìnhtriểnkhaithaySGKmới,Bộgiáodụcvàđàotạođãtổchứccáclớpbồidưỡnggiáoviên,songdothờigianhạnhẹp,phạmviquálớnnêngặpkhôngítkhókhăn.Nhiềugiáoviênvùngsâu,vùngxa,sinhviêncáctrườngsưphạmchưacóđiềukiệnđisâutìmhiểucácquanđiểmxâydựngvàpháttriểnnộidung,nhữngđổimớivềkiếnthức,phươngphápdạyvàhọc.KhókhăncơbảncủagiáoviênTHPThiệnnaylàthiếutàiliệuthamkhảovàcáchthiếtkếbàigiảngtheohướngtíchcựchóahoạtđộngcủaHS.Vìvậyviệcphântíchnộidung,xâydựngtưliệu,thiếtkếbàigiảnglàviệclàmcầnthiếtvàcóýnghĩathựctiễnsâusắctrongnhữngnămđầuthựchiệnSGKmới.GiảiquyếttốtkhókhănnêutrênchắcchắnviệcthựchiệnnộidungSGKmớisẽđạtđượcmụctiêunângcaochấtlượngdạyvàhọcởbậchọcTHPT

Xuấtpháttừcơsởlýluậnvàthựctiễnnêutrên,vớimongmuốntháogỡnhữngkhókhănnângcaochấtlươngdạyvàhọcmônsinhhọclớp12.Tôitiếnhànhnghiênc

ứuđềtài:“Phântíchnộidung,xâydựngtưliệu,thiếtkếbàihọcnhằmnângcaoc hấtlươngdạyvàhọccácchươngII,IIIphầnsinhtháihọc-

S G K sinhhọc12bancơbản.”

2.1 Mụctiêu

Phântíchnộidung,xâydựngtưliệuphucvụchothiếtkếbàihọctheohướngpháthuytínhtíchcựchọctậpcủahọcsinhtrongdạyvàhọccácbàitronghaichươngIIvàIIIphầnsinhtháihọc-SGKsinhhọc12bancơbản

Tậpdượtnghiêncứukhoahọc,rènluyệncáckĩnăngdạyhọccơbản,đặcbiệtlàkỹnăngphântíchbài,lựachọnphươngtiện,tưliệuvàkĩnăngthiếtkếbàihọctheohướngdạyhọctíchcực

Cungcấptàiliệuthamkhảochosinhviênvàgiáoviênmớiratrường,giáoviênởnhữngnơigặpnhiềukhókhănvềtàiliệu,phươngtiệndạyvàhọc

2.2 Nhiệmvụ

Phântíchnộidungcácbàitrong2chươngIIvàIIIphầnsinhtháihọc-SGKsinhhọc12bancơbản

Xâydựngtưliệu,bổsungnhữngkiếnthứchìnhảnh,tưliệutạođiềukiệnthuậnlợichogiáoviêntrongviệcthựchiệnkếhoạchdạyvàhọc

Thiếtkếbàihọctheohướngpháthuytínhtíchcựchọctậpcủahọcsinhcácbàitrong2chươngIIvàIIIphầnsinhtháihọc-SGKsinhhọc12bancơbản

3 Nhữngđónggópmớicủađềtài.

- Làmsángtỏnộidung,logickiếnthứcvànộidungmớitrongtừngbàicủachươngIIvàIIIphầnsinhtháihọc

- Cungcấptưliệu,kiếnthứcbổsunggiúpgiáoviênthuậnlợihơntrongquátrìnhxâydựngthiếtkếbàigiảng

- Xâydựngquytrìnhthiếtkếbàigiảngtheohướngpháthuytínhtíchcựchọctậpcóthểlàmtàiliệuthamkhảochogiáoviênmớiratrường,sinhviêncáctrườngsưphạmvàgiáoviênởcácvùnggặpnhiềukhókhăn

CHƯƠNG1 TỔNGQUANCÁCVẤNĐỀNGHIÊN CỨU

1.1 Tínhtíchcựctronghọctập

Tínhtíchcựclàbảnchấtvốncócủaconngười.Ngaytừxaxưaconngườiđãbiếtsửdụngvàcảitạotựnhiênđểtạoracủacảivậtchấtphụcvục h o sựtồntại,pháttriểncủamình.Chínhvìvậyviệchìnhthànhvàpháttriểnt í n h tíchcựccủa

xãhộilàmộttrongcácnhiệmvụchủyếu

củagiáodụcnhằmtạoranhữngconngườinăngđộng,thíchứngvớisựpháttriểncủacộngđồng,củaxãhội.Cóthểxemtínhtíchcựcvừalàkếtquảvừalàđiềukiệnđểpháttriểnnhâncách

TheoKharlamop–

1987:“Tínhtíchcựclàtrạngtháihoạtđộngchủthểnghĩalàcủangườihoạtđộngđặctrưngbởikhátvọnghànhđộng,họctập,cốgắngtrítuệvànghịlựccaotrongquátrìnhnắmvữngkiếnthức”

TheoL.V.Rebrova–

1975:“Tínhtíchcựchọctậplàmộthiệntượngsưphạmbiểuhiệnởsựgắngsứccaovềnhiềumặttronghoạtđộnghọctập”

TheoG i á o s ưTrầnB á H o à n h –

1 9 9 5 : “ T í n h tíchcựcnhậnt h ứclàtrạngtháihoạtđộngcủahọcsinhđặctrưngđặctrưngởkhátvọnghọctập,cós ựcốgắngtrítuệvànghilựccaotrongquátrìnhnắmvữngkiếnthức”

TheoG.I.Sukina

-1979có thển êu nh ữngdấuhiệucủatínhtích cựchoạtđộngtrítuệnhưsau:

- Họcsinhkhaokháttựnguyệnthamgiatrảlờicáccâuhỏicủagiáoviên,bổsung các câu trảlờicủa bạn,thíchđượcphát biểuýkiếncủamìnhvềvấnđềđượcnêura

- Họcsinhhaynêuthắcmắc,đòihỏigiảithíchcặnkẽnhữngvấnđề

giáoviêntrìnhbàychưađủrõ

- Họcsinhchủđộngvậndụnglinhhoạtnhữngkiếnthức,kĩnăngđãh ọcđểnhậnthứccácvấnđềmới.

- Họcsinhmongmuốnđượcđónggópvớithầy,vớibạnnhữngthôngtinmớilấytừnhữngnguồnkhácnhau,cókhivượtrangoàiphạmvibàihọc,mônhọc.

1.2 Bảnchấtcủaphươngphápdạyhọclấyhọcsinhlàmtrungtâm.

1.2.1 Cơsởlýluậncủaphươngphápdạyhọclấyhọcsinhlàmtrungtâm.

Quátrìnhdạyhọcgồmhaimặtquanhệhữucơ: hoạtđộngdạy củagiáov i ên vàhoạtđộnghọccủahọcsinh.Vậyquátrìnhdạyhọccầnchútrọngvàoq u á trìnhdạycủagiáoviên(giáoviênlàmtrungtâm)hayquátrìnhhọccủahọcsinh(họcsinhlàmtrungtâm)thìchohiệuquảcaohơn.Quaquá trìnhnghiêncứutat

hợpvớisựpháttriểnnhanhchóngcủaxãhộihiệnnay,sựbùngnổthông

tincùngnhữngyêucầucủaxãhộitrongtìnhhìnhmớithìdạyhọclấyhọcsinhlàmtrungtâmmanglạihiệuquảcaohơn

Trongquátrìnhdạyhọc,giáodục,ngườihọcvừalàđốitượngvừalàchủthể.Tưtưởngnhấnmạnhvaitròtíchcựcchủđộngcủangườihọc,xemngườihọclàchủthểcủaquátrìnhhọctậpđãcótừlâu.Tuynhiênthuậtngữ“Dạyhọclấyhọcsinhlàmtrungtâm”mớichỉđượcsửdụngphổbiếngầnđây

TheoGiáosưTrầnBáHoành,khôngnênxemdạyhọclấyhọcsinhlàmtrungtâmnhưphươngphápdạyhọc,đặtngangtầmvớicácPPDHđãcó,mànênquanniệmnónhưmộttưtưởng,mộtquanđiểmdạyhọcchiphốicómụct i ê u , nộidung,phươngpháp,hìnhthứctổchứcvàđánhgiáhiệuquảdạyhọc

Dạyhọclấyhọcsinhlàmtrungtâm,coitrọnglợiíchvànhucầucơbảncủahọcsinh,làsựpháttriểnnhâncách,đánhthứcnănglựctiềmtàngởmỗiem,chuẩnb ịt ốtc h o

c á c e m t h ămq u a n p h á t triểncộngđồng.M ọin ỗl ựcgiảngdạygiáodụccủanhàtrườngđềunhằmtạođiềukiệnthuậnlợichocáce m hoànthiệnchínhmìnhvàpháttriểnnhâncáchcủamìnhkhôngaicóthểthaythếđược

Dạyhọclấyhọcsinh làmtrungtâmkhông nhữngkhônghạthấpvaitròcủagiáoviên,màtráilạiđòihỏigiáoviênphảicótrìnhđộcaohơnnhiềuvềphẩmchấtvànănglựcnghềnghiệp.Giáoviênvớivaitròlàngườicốvấn,tổ

đóđòihỏigiáoviênkhôngngừngmởrộngnângcaokiếnthứccủamình

1.2.2 ĐặctrưngcủaPPDHtíchcực

PPDHtíchcựclàhệthốngnhữngphươngpháppháthuytínhtíchcựchọctậpcủahọcsinh

1.2.2.2 Dạyhọcbằngcáchtổchứchoạtđộngchohọcsinh

PPDH tích cựcchú trọnghoạtđộngđộclậpcủahọcsinhtronggiờhọc,hoạtđộngtựhọccủahọcsinhchiếmtỉlệcaovềthờigianvàcườngđộlàmviệctạođiềukiệnchohọcsinhtácđộngtrựctiếpvàođốitượngbằngnhiềug i

á c quan,từđónắmvữngkiếnthức

1.2.2.3 Dạyhọcchútrọngrènluyệnphươngpháptựhọc,tựnghiêncứu.

Giáoviênhướng

dẫnđểhọcsinhtựtìmtòiconđườngđiđếnkiếnthức,khuyếnkhíchhoạtđộngkhámphátrithứccủahọcsinh

Dạyhọctheophươngphápápdụngquytrìnhcủaphươngphápnghiêncứunêncácemkhôngchỉhiểu,ghinhớmàcầnphảicósựcốgắngtrítuệ,tìmr a trithứcmới,tạođiềukiệnchohọcsinhcóthểtựhọc,tựnghiêncứuvàcóphươngpháptiếptụchọcsaunày

1.2.2.4 Dạyhọccáthểhóavàhợptác

PPDHt í c h c ựcchủyếut h e o phươngp h á p đ ố

ithoạithầy-t r ò G i á o viênđặithoạithầy-tr a nhiềumứcđ ộ ,nhiềuc â u h ỏik h á c n h a u , h ọcs i n h đ ộ clậpgiải

quyếtquatraođổi,thảoluậnvớicácbạntrongnhóm,tổ,lớpvàuốnnắncủag i á o viênmàhọcsinhbộclộtínhcách,nănglựcnhậnthứccủamìnhvàhọcđượ ccáchgiảiquyết,cáchtrìnhbàyvấnđềtừđónângcaođượctrìnhđộ.

1.2.2.5 Dạyhọcđềcaotựđánhgiá.

Họcsinhđánhgiávàtựđánhgiákếtquảđạtđượcvớimụctiêuđềrathôngq

ua hệthốngcâuhỏikiểmtra.Từ đókhôngchỉbổsungkiếnthức,pháttriểnnănglựctưduysángtạo,cótinhthầntráchnhiệmvàcóýthứcvươnlênđạtkếtquảcao

TrongP P D H t í c h c ựcngườig i á o d ụctrởt h à n h ngườit ựg i á o d ục,khôngchỉnângcaotrìnhđộchongườihọc

màcònnângcaotrìnhđộsưphạmchongườithầy

CHƯƠNG2 ĐỐITƯỢNGVÀPHƯƠNGPHÁPNGHIÊNCỨU

2.1 Đốitượngnghiêncứu.

- NộidungSGKsinhhọclớp12NXBGD–2008

- Cácbiệnpháppháthuytínhtíchcựchọctậpcủahọcsinh

-Phạmvinghiêncứu:Cácbàitrong2chươngIIvàIIIphầnsinhtháihọc–SGKsinhhọc12bancơbản

Cáctiếnhành:

- Phỏngvấn,traođổitrựctiếp

- Sửdụngphiếunhậnxét

3.1PHÂNTÍCHNỘIDUNGCHƯƠNGIIVÀIIIPHẦNSINHTHÁI

HỌCBÀI40.QUẦNXÃSINHVẬTVÀMỘTSỐĐẶCTRƯNGCƠBẢNCỦAQ

- Kháiniệmvềhiệntượngkhốngchếsinhhọc,ứngdụngtrongsảnxuấtn ô n g nghiệp

II Cácthànhphầnkiếnthức.

1 Kiếnthứccơbản.

1.1 Kháiniệmquầnxãsinhvật:

Kháiniệm:“Quầnxãsinhvậtlàmộttậphợpcácquầnthểsinhvậtt h u ộcnhiềuloàikhácnhau,cùngsốngtrongmộtkhônggianvàthờigiannhấtđịnh.Cácsinhvậttrongquầnxã cómốiquanhệgắnbóvới nhaunhưmộtthểthốngnhấtvàdovậyquầnxãcócấutrúctươngđốiổnđịnh.”

1.2 Đặctrưngcơbảncủaquầnxã

- Thànhphầnloài:biểuthịqualoàiưuthế,loàiđặctrưngvàđộphongp h ú củaloài

- Đặctrưngvềphânbốcáthểtrongkhônggiancủaquầnxãtheochiềuthẳngđứngvàtheochiềungang

1.3 Quanhệgiữacácloàitrongquầnxãsinhvật.

- Quanhệhỗtrợgồm:quanhệhộisinh,cộngsinhvàhợptác.Trongquanhệhỗtrợcácloàiđềucólợiítnhấtkhôngbịhại,

- Quanhệđốikhángbaogồm:quanhệcạnhtranh,kýsinh,ứcchế-cảmnhiễmvàquanhệsinhvậtnàyănsinhvậtkhác.Trongquanhệđốikhángloàiđượclợisẽthắngthếvàpháttriển,loàibịhạisẽbịsuythoái

*Kháiniệmkhốngchếsinhhọc:“Khốngchếsinhhọclàhiệntượngsốlượngcáthểcủamộtloàibịkhốngchếởmộtmứcnhấtđịnhdotácđộngcủacácmốiquanhệgiữacácloàitrongquầnxã”

2 Kiếnthứcbổsung,tưliệuthamkhảo.

2.1 Quầnxãsinhvật.

Ngoàikháiniệmđưaratrongsáchgiáokhoađểchínhxáchơncóthểsửdụngkháiniệm:

- “Quầnxãsinhvậtcóthểđượcxemnhưmộttổhợpcủacácquầnthểkhácloàivớinhữngtươngtácgiữachúng,sốngtrongcùngmộtkhuvựcđịalíxácđịnh(haysinhcảnh),haytổhợpcủacácloàimàchứcnăngsinhtháivàsựbiếnđộngcủachúngđềudiễnratrongquanhệphụthuộclẫnnhau”

Putman1994

-“Quầnxãlàmộttậphợpcácquầnthểkhácloàisốngtrongmộtkhônggianxácđịnh(sinhcảnh),ởđóchúngcóquanhệchặtchẽvớinhauvàvớimôitrườngđểtồntạivàpháttriểnổnđịnhtheothờigian”

Sáchsinhhọc12nângcao.NhàxuấtbảnGD2008.

- “Quầnxãlàmộttậphợpcácsinhvậtcùngsốngtrongmộtkhônggiannhấtl àsin h cảnh,đượch ì n h thànhtr o n g mộtq u á tr ì n h lịchs ử,l i ê n hệv ớin h a u dotínhtrungnhấtcácđặctrưngsinhthái,biểuhiệnđặctínhthíchnghig i ữasinhvậtvàsinhcảnh”

Sinhtháihọc-TrầnKiên-PhanNguyênHồngNXBGD1990

2.2 Mộtsốđặctrưngcơbảncủaquầnxã:

Ngoàicấutrúcvềthànhphầnloài,phânbốcáthểtrongkhônggian,quầnxãcò n cóđặctrưngvềcấutrúcdinhdưỡnggồmcó:

+Xíchthứcăn(chuỗiTĂ)

+Lướithứcăn

2.2.1.Xíchthứcăn(chuỗiTĂ)

Đượctạonênbởimốiquanhệdinhdưỡngcủacácloài tồntạitrongquầnxã,trongđóloàinàybắtmộtloàikháclàmmồi,cònvềphíamìnhlạitrởthànhthứcănchomộtsốloàikháctiếptheo

Conmồi Vậtsửdụng1Vậtsửdụng2

Ởxíchthứcăn,vậtchấtđượcchuyểntừbậcthấplênbậccao,cànglênbậccaonănglượngđượctíchlũytrongmỗibậccànggiảm,songchấtlượngsảnphẩmhaysựgiàucónănglượngtínhtrênđơnvịsảnphẩmcànglớn

Trongquầnxãhayhệsinhtháitựnhiêncóthểgặp3loạixíchthứcăn

+Xíchthứcănchănnuôi: Xíchthứcănnàyđượckhởiđầubằngthựcvật,tiếpđếnlàloài“ăn cỏ”rồiđếnvậtănthịtcáccấp(1,2,3…).Xíchthứcănc ó dạngsau:ThựcvậtĐộngvậtăncỏ2

Độngvậtănthịtbậc3

Độngvậtănthịtbậc1Độngvậtănthitbậc

+Xíchthứcănphếliệu:Khácvớixíchthứcănchănnuôi,xíchthứcănn à y đượckhởiđầubằngphếliệumùnbã,cặnbã,sauđólàbậcdinhdưỡngcủaloàiăncặnvẩn,rồiđếncácvậtănthịtkhác;

Phếliệut

hịtbậc2

Độngvậtănphếliệu Độngvậtănthịtbậc1Độngvậtăn

Vềbảnchất,mùnb ã h a y phếliệul à dạngthứcă ns i n h họcrấtq u a n t r ọngtrongtựnhiên,xácsinhvậtchếtcũngnhưsảnphẩmbàitiếtcủachúngnằmtrongđất,trongnướcđượccácloàisinhvậtnhỏbé,đặcbiệtlàvisinhvậtphânhủy.Dohoạtđộngcủachúngđãtạoracácchấtkhoángvàhữucơkhác

(protein,lipít,gluxít,…)và trởthànhnguồnthứcănmớicó tên

làmùnbãhayphếliệu…

+Xíchthứcănthẩmthấu:Làxíchthứcănrấtđặctrưngchohệsinhtháiởnướcvới2lẽ:Thứnhấtnướclàdungmôicóthểhòatantấtcảcácmuốivôcơv à

n h ữngchấthữucơphâncựccókhốilượngphântửthấp.Thứhai,cácthủysinhvậtsốngtrongnướctứclàsốngtrongmộtdungdịchcácchất.Đạibộphậncácloàisinhvậtnhỏbé(tảo,độngvậtnguyênsinh,vikhuẩn….)cókhảnăngdinhdưỡngcácchấthữucơhòatanbằngconđườngthẩmthấuquabềmặtthân.Ởmộtsốkhôngnhỏcácđộngvậtlớn,ngoàiphươngthứctheokiểubắtmồi,dinhdưỡngthẩmthấucũngđóng vai tròquantrọng.Nguồnchấthữucơhòatanrấtđadạng.Từquátrìnhphânhủyxácchấtbàitiếtcácchấttraođ ổ iđượctạoradohoạtđộngsốngcủathủysinhvật

Trongtựnhiên3xíchthứcănhoạtđộngđồngthời,tấtnhiêntùytừngmôitrườngvàhoàncảnhcụthểmàxíchnàotrởnênưuthế,xíchnàothứyếusongchúngđãlôiquấnmọivậtchấtvàovòngluânchuyểnvànănglượngđượcbiếnđổihoànhảonhấttrongcácphạmvimôitrườnglớnnhỏkhácnhau[8]

2.2.2Lướithứcăn.

Tổhợpcácxíchthứcănsẽcholướithứcăn,trongđóthểnàocũngcómộtloàithamravàocácbậcdinhdưỡngcủamộtsốxíchthứcăn,chúngtạonênmốiquanhệdinhdưỡngrấtphứctạptrongquầnxãhaytrongcáchệsinhthái[8]

Lướithứcăncó2dạng:Lướithứcănmởđầubằngsinhvậtsảnxuấthoặcl ướit hứcănmởđầubằngs i n h vậtp h â n giảichấth ữucơ.T u y n h i ê n t r o n g quầnxãluônluôncómốiquanhệchặtchẽgiữa2loạilướithứcănnày

Tronglướithứcăn,nếucàngcónhiềuchuỗithứcănkhácnhauliênhệtươngh ỗ

v ớin h a u thìt h à n h phầnl o à i củaquầnx ã c à n g g i à u t í n h ổ nđ ị nhquầnxãđượctăngcường,tronglướithứcăn,mắtxíchthứcănthườngthayt h ếbằngmắtxích(loài)cóhọhànggầnnhaumàkhônglàm

thayđổicấutrúcquầnxã.Tuynhiênnếucósựthayđổinhưvậy,tuyđặcđiểmcủaquầnxãvẫn

đượcgiữnguyên,songtươngquangiữacácloàivậttrongchuỗithứcănsẽbịbiếnđổikhánhiều,bấtkìbiếnđổinàotrongchuỗithứcănsễảnhhưởngđếnc h u ỗithứcănkhác,quađấyảnhhưởngđếntoànbộquầnxã.

Tấtcảcácchuỗithứcănđềukhôngbềnvững,phụthuộcvàonhiềuyếutốn h ưchếđộănkhácnhau,trongcácgiaiđoạnpháttriểnkhácnhaucủađộngvậthoặcảnhhưởngcủadicư,nhậpcưvàomùanhấtđịnhlàmthayđổithànhphầnloài[4]

2.3 Mốiquanhệsinhtháigiữacácloàiquầnxã.

Mốiquanhệsinhtháikhácloàibiểuhiệnởcácmặtnhưsau:quanhệđố iđịch(cạnhtranh,vậtănthịt-conmồi,kísinh-

vậtchủ,quanhệtươngt r ợ(cộngsinh,hộisinh,hợptác);quanhệsinhtháigiữacácloàitrongquầnxãthểhiệnở2mặtchủyếu:quanhệdinhdưỡngvàquanhệvềnơiở[4]

2.3.1 Quanhệgiữađộngvậtvàthựcvật.

Thựcv ậtc ó v a i t r ò qu an trọngt r o n g đờis ốngđộngvật.Thựcvậtl à t h ứcăncủađộngvậtănthựcvật.Động vậtănthựcvậtlạilàthứcăncủađộngvậtănthịt.Thựcvậtđượcsửdụnglàmnơiởchođộngvật.Nhờcóđộngvậtmànhiềuloàicóhang,tổđểẩnnáuvàtránhkẻthù,mặtkhácđốivớiđộngvậtănthịtnhữngđịahìnhthựcvậttạođiềukiệnchoviệcrìnhbắtmồi

Mốiquanhệgiữađộngvậtvàthựcvậtđượchìnhthànhtrongmộtquátrìnhpháttriểnlịchsửlâudàitrongmốiquanhệthíchnghivềthứcănvànơiởtrêncơsở

đómàquyếtđịnhthànhphầncủanhữngloàiđộngvậttrongquầnxã.Sựbiếnđộngsốlượngvàthànhphầnthựcvậtđanglàmthứcănchođộngvậtdẫnđếnsựbiếnđổikhuvựcphânbổđịalívàsốlượngcủanhữngloàiđ ộ ngvậtsửdụngnhữngloàithựcvật.Thựcvậttrongmốiquanhệvớiđộngvậtđãhìnhthànhnhữngthíchnghitươngứng.Nhiềuđặcđiểmhìnhtháivàsinhlícủacâyđượchìnhthànhvớiýnghĩathíchnghi,

tựvệ:vỏcâydàycànhlácógai,nhựamộtsốcayđắngvàđộc…

Mặtkhácnhiềuloàicâyphảicầnđếnđộngvậtmớipháttriểnvàpháttánđược[4]

2.3.2 Quanhệcạnhtranh.

Quanhệcạnhtranhkhácloàiđượcthểhiệnvàrõnét,khicácloàikhácnhaucócùngnhucầuthứcăn,nơiởvànhữngđiềukiệnkháccủasựsống,khinhữngđiềukiệnđ ók

h ô n g đượcthỏam ã n h o à n t o à n N h ữngl o à i s i n h vậtcàngcóquanhệsinhtháigầnnhauthìquanhệcạnhtranhđóngvaitròchủyếut r o n g cấut r ú c v à s ựp

h á t triểncủaquầnx ã Q u a n h ệcạnht r a n h ảnhhưởngtớisựbiếnđộngsốlượng,ảnhhưởngđếnsựphânbốđịalívànơiở,ảnhhưởngđénsựphânhóavềhìnhthái[4]

*.Ảnhhưởngđếnsựbiếnđộngsốlượng.

Sựcạnhtranhởthựcvậtkhôngbộclộrõnhưđộngvật,cạnhtranhởthựcvậtdẫnđếnsựgiảmsútvềmặtsốlượngvàkhảnăngsốngsótcủaloàiư uthế.Loàiưuthếsẽloạidầndầnloàiyếuhơnnóhaylàmcholoàiyếuhơnnógiảmdầnsựsống.Trongmộtkhoảngđấthep,mậtđộcâycaosẽgâyrahiệntượngcạnhtranh

giànhnướcvàmuối khoángbằnghệrễ,giànhánhsángbằnghệlá[4]

*Ảnhhưởngđếnsựphânbốđịalývàsựphânbốtheonơiở.

Ảnhhưởngcủasựcạnhtranhđếnsựphânbốđịalý,đặcbiệtlàtrongtrườnghợpnhữngloàingẫunhiênxâmnhậpvàonhữngmiềnmàtrướcđâyk h ô n g c ó n ó Nếutrườngh ợpn h ữngloàix â m nhậpl à l o à i k h á c , s i n h sảnmạnhhơnnhữngloàiđịaphươngthìloàiđịaphươngbịloại.Nhiềuloàithúcót ú i ởChâuÚctrướcđâylànhữngloàirấtphổbiếnvàcósốlượnglớn.Songkhithỏ,cừuđượcnhậpvàothìsốlượngchúngdầndầnbịgiảmsútvàbảnt h â n chúngdầndầnbịtiêudiệtdosựcạnhtranhcủathỏvàcừu

Mộtsốloàixâmnhậpvàonơiởmới,nếuởđókhôngcósựcạnhtranhcủacácloàikhácvànếucóđiều

kiệnsốngthíchhợpthìloàimớixâmnhậpsẽđồnghóalãnhthổmớidễdàng[4]

*Ảnhhưởngđếnsựphânhóaổsinhthái.

ê n k h ô n g c ó hiệntượngcạnht r a n h , v í d ụ:L o à i CócĐếv à CócMàocùnglàmtổtrênmộtváchđávàcùngđikiếmănởmộtnơi.Tuynhiênmỗiloàicóthứcănriêng.CócĐế(Phalarocoraxcarbo)ănđáy,thứcăncủachúnghầuhếtlàđộngvậtđáy,trongkhiđóCócMào(Phalarocoraxaristotelis)kiếmăntrênmặt,thứcănchủyếulàđộngvậtnổi.Vìthếhailoàin à y khôngcạnhtranhvơinhau

Từđórút ra kháiniệmổsinhtháivà phânbiệtổsinhtháivà nơiở.Nơiởlànơiloàicưtrú, cònổsinh tháilà cáchsinhsốngcủaloáiđókiếmănbằngcáchnào?Kiếmănnhữngloạimồinào?Kiếmănởđâu?Sinhsảnnhưthếnàovàởđâu?

Sựphongphúvàđadạngcủathứcănvànhữngđiềukiệnsinhtháikhácnhaulànhữngyếutốcơbảntrongsựphânhóaổsinhthái

*Ảnhhưởngđếnsựphânhóavềmặthìnhthái

Sựcạnhtranhtrongquátrìnhchọnlọctựnhiêncóthểtạoranhữngloàiđ ộngvậtcóvịtríphânloạigầnnhau,cùngsốngởmộtnơinhữngđặcđiểmh ì n h tháisinhthái,tậptínhkhácnhausaochochúngcóthểcùngchungsốngvớinhaubằngnhữngcáchkhácnhau(nhữngổsinhtháikhácnhau)[4]

2.3.3 Quanhệvậtănthịt-conmồi.

Quanhệvậtănthịtconmồilàquanhệtrongđóvậtănthịtlàđộngvậtsửdụngloạiđộngvậtkhác,conmồilàmthứcăn.Vậtănthịtcóảnhhưởngrõrệtđếnsốlượngconmồi

Vậtănthịttuycóảnhhưởngrõrệtđếnsốlượngconmồi,songvậtănt h ịtthườngsănbắtconmồiyếuhaybịbệnh.Hiệntượngnàycótácdụngchọnl ọcđểloạitrừrangoàiquầnthểnhữngcáthểyếu

Đốivớivậtănthịtthuộcnhómrộngthực,khisốlượngcáthểmộtloàimồinàođóquáítthìchúngcóthểănnhữngconmồithuộcloàikháctronggiớihạnthứcăncủachúng.Cònđốivớivậtănthịtthuộcnhómđơnthựchoặchẹpthựcthìsốlượngconmồiảnhhưởngrõrệtđếnsốlượngvậtănthịt.Do

đó,đôikhithấymộtsốloàiănthịtđơnthựchoặchẹpthựcbịchếtvìthiếut h ứcăn.CócBufomarinusđượcnuôiđểtiêudiệtsâuhạimía(PhyllophagaportoricensisvàP.wandinei).Khisâuhạimíabịtiêudiệtthìcóccũngchếtđói.Đâycũnglàtrườnghợplinhmiêu,thỏ,cú,cáovàchuộtlemnut.

Mậtđộvậtănthịtphụthuộcchặtchẽvàomậtđộcủaconmồi.Khimậtđộconmồiquáthấpthìviệctìmmồicủavậtănthịttrởnênkhókhăn,thậmc h í khôngthểbắtđượcconmồivàkhiđóconmồitiếptụcsinhsảnvàpháttriểnsốlượng

Trongtrườnghợpvậtănthịtvàconmồicócùngtiềmnăngsinh

họcthìtácdụngcủavậtănthịtlênconmồilàrõrệtvàảnhhưởngnhiềuđếnsựbiếnđ ộ ngsốlượngcủaconmồi.Trongtrườnghợpngượclạinếukhảnăngsinhsản

củavậtănthịtthấph ơn conmồithìsẽkhôngđủsứcđểhạnchếmộtcáchhiệunghiệmsựtăngsốlượngmạnhmẽcủaconmồivàtácdụngcủavậtănt h ịtlênconmồisẽcốđịnhvàkhônggâyảnhhưởnglớnđốivớisựbiếnđộngsốlượngcủaconmồi

Thậtvậy,chimbạcmásốngtrongrừngchúnggópmộtphầnnhỏvàoviệctiêudiệtsâubọănthựcvật.Cụthểkhimậtđộconmồi(ấut r ù n g ănsâubọănthựcvật)thayđổitừ0,06đến0,80cáthểtrên1m2t h ìsốlượngconmồitrungbìnhdochimbạcmáăntrongmộtngàydườngnhưổnđ ị nhtừ10,5đến19,5cáthể(nhưvậylànhỏsovớisốlượngconmồi).Khihiệulựcbắtmồicủavậtănthịtổnđịnhthìngườitanóisốlượngconmồiđã“ b

cânbằngsinhhọc,nếusốloàitrongquầnxãbịthayđổinhiềuhoặcítthìquầnx ã cóthếcânbằngnhiềuhoặcít.Nhưngsauđóthếcânbằnglạiđượclặplạis o n g dướimộtdạngkhác.

Đểđảmbảođờisốngcủamình,vậtănthịtcónhữngthíchnghinhấtđịnhđểbắtmồihiệuquả.Ngượclạiconmồicũngcónhữngthíchnghitươngứ ngđểtựvệ[4]

2.3.4 Quanhệkísinhvậtchủ.

Quanhệkísinhvậtchủlàquanhệtrongđóloàinày(vậtkísinh)sốngnhờvàomôhoặcthứcănđượctiêuhóacủaloàikhác(vậtchủ).Vậtkísinhcóthểlànấm,vikhuẩnđộngvậtnguyênsinh,giuntròn,sánlá,bétsâubọ.Vậtchủcóthểlàgiápxác,cácloàiđộngvậtcóxươngsốngtrongđócócảconngười

Vậtk í s i n h k h ô n g giếtchếtn g a y vậtchủk h i vậtchủb ịk í si n h x â m nhập.Vậtkísinhdinhdưỡngnhờvậtchủnhiềulầnlàmvậtchủyếuđi

Vậtkísinhkhácvậtănthịtởchỗchúngkhôngcóđờisốngtựdomàchuyênhóahẹpđốivớimộtsốvậtchủthuộcmộtsốloàinhấtđịnh.Chúngbámvàoda(ngoạikísinh)hoặcsốngtrongnộiquan,tronghệmáu(nộikísinh).Vậtchủchẳngnhữngđảmbảochovậtkísinhthứcăn,nơiởvớikhíhậuthíchhợp mànếuvậtkísinhcàng thíchứngvớivậtchủbaonhiêuthìkhảnăngsinhsảncủachúngcàngđượctănglênbấynhiêutạođiềukiệnchosựp h á t triểngiốngnòi.Ởthựcvậtcónhómnửakísinh(tầmgửi,đànhương,l o n

g não…)gồmnhữngthựcvậtcóchứadiệplục,cókhảnăngquanghợpnhưngkhôngđủđểnuôicơthể,chúngphảisốngbámvàocâychủ(tầmgửi-

câysếu;dâytoxanh-bụisim,mua,merừng…).Vậtkísinhcótiềmnăngsinhh ọccaohơnvậtănthịt

Trongmộtsốtrườnghợpquanhệkísinh-vậtchủdẫnđếnquanhệcólợichocảhaibên.Ngườitađãchứngminhrằngnếusâubọkísinhănlávậtchủ,chỉănvừaphải,nósẽkíchthíchquátrìnhtăngtrưởngcủacây.Điềunàygiốngvớiquanhệvậtănthịt-c o n mồi[4]

2.3.5 Quanhệứcchếcảmnhiễm.

Quanhệứcchếcảmnhiễmlàquanhệgiữacácloàisinhvậttrongđóloàinàyứcchếsựpháttriểnhoặcsựsinhsảncủaloàikiabằngcáchtiếtvàomôitrườngnhữngchấtđộc

Rễcủanhiềuloàithựcvậttiếtranhữnghợpchấtkhácnhaumàchúngtathườnggọilàphytonxit.Nhữngchấtnàykìmhãmsựpháttriểncủanhữngloàithưcvậtkhácgópphầngiảithíchđặcđiểmvềthànhphầnthựcvậtởmộtthảmthựcvật.TảogiápgiốngGonyaulaxgâyhiệntượng“nướcđỏ”bằngcáchtiếtranhữngchấthòatancóthểgâytửvongchomộtsốlớnđộngvật[4]

2.3.6 Quanhệcộngsinh

Quanhệcộngsinhlàquanhệhợptácgiữahailoàisinhvậttrongđócảhaibênđềucólợi,songmỗibênchỉcóthểsốngpháttriểnvàsinhsảnđược

dựavàosựhợptáccủabênkia.Quanhệcộngsinhphổbiếnởnhiềuloàithựcvật

Sựcộngsinhgiữathựcvậtvànấmhoặcvikhuẩn:Phổbiếnnhấtlàsựcộngsinhgiữatảoxanhvànấmlàmthànhđịay

Trongsựcộngsinhnàynấmsửdụnggluxitvàvitamindotảochếtạo,còntảosốngtrongtảncủanấm,nhờv ỏdàycủatảnnấm,nêntảochốngđượcánhsángmạnh,tảosửdụngvitaminC,hợpchấthữucơdonấmchếtạo,sửdụngnướctrongphầntủycủatảnnấmđểsửdụng cho hôhấpvà cungcấpcho tảo axitcacbonicđểtảodùngtrongquanghợp.Ngoàiracòncósựcộngsinhgiữavikhuẩncốđịnhđạmsốngtrongnốtsầnrễcâyhọđậu,sựcộngsinhgiữatảolamAuabaenaazollset ro n gbèohoadâucókhảnăngcốđịnhđạmvớithủydươngxỉtrongbèohoadâu,đãtrởthànhphânbóncógiátrị

Sựcộng

sinhgiữathựcvậtvàđộngvật:ởnhữngbãiđángầmsanhôcós ựcộngsinhgiữasanhô(polip)vớitảođơnbào(zuooxanthelin)vớitảosợi.S ựcộngsinhgiữvikhuẩnvớinấmmen,độngvậtđơnbàosốngtrongốngt i ê u hóacủasâubọ.Chúnggópphần

tăngcườngsựtiêuhóa,đặcbiệttiêuhóachấtxenluloza

Cộngs i n h g i ữađ ộ ngvậtv à đ ộ ngvật:S ựcộngs i n h giữahảiq u ỳ(Adamsia)vớicuaEupagurus,giữatrùngroivớimối,trongđótrùngroisốngt r o n g ốngtiêuhóacủamốivàtiêuhóachấtxenluloxamàmốikhôngtựmìnht i ê u hóađược[4].

2.3.7 Quanhệhợptác

Sựhợptáclàmốiquanhệgiữahailoàisinhvật,songsựhợptácnàykhôngnhấtthiếtphảicóđốivớimỗiloàibởithếkhihailoàisốngtáchrờichúngvẫntồntạiđược.Sựhợptácđemlạichomỗibênnhữngíchlợicầnthiết.Vídụsựlàmtổtậpđoàngiữanhạnbểvàcò.Sựhợptácnàygiúpmỗibênbảovệcóhiệuquảtrướckẻthù[4]

2.3.8 Quanhệhộisinh

Hộisinhlàmốiquanhệgiữahailoàitrongđóloàisốnghộisinhcólợic ònloàiđượcsốnghộisinhkhôngbịảnhhưởnggì

Trongtựnhiêndạngquanhệnàyrấtphổbiếnkhivậtnàysửdụngvậtkhác nhưmộtgiáthểđểbám,làmphươngtiệnvậnđộng,kiếmănhaylàmnơisinhsản…

Chẳnghạn,mộts ốt h â n mềm(hầu,vẹm…),g i á p xác(Balanus)s ốngbámvàocáccâysốngngậpnước.Nhữngcâysốngkhísinh(phonglan)sốngnhờtrêncâykhác.Cáép(Echeneis)bámvàobấtkìmộtconvậtlớnnào(cámập,rùa),kểcảtầuthuyềnđểđượcvậnchuyểnđixa.Hơnnữa,nhữngc o n vậtlớnkhibơi,tạonêndòngnướcmạnhchảyquaxoangmiệngcáép,g iú p cáthỏamãncảhaiyêucầulấythứcănvàhấpthụoximộtcáchdễdàng.Rờikhỏivậtbám,loàinàykhósốngvìđóivà“ngộtngạt”.Ởbiểntrongtổg i u n E r e c h i s c ó tới1 3 l o à i đ ộ ngvậtn h ỏn h ưcáb ống,c u a , g i

u n nhiềutơ…

sốnghộisinhvớiErechisđểcónơiẩnnấpvàkiếmthứcănthừavàphâncủachủđểsống[8]

- Diễnthếnguyênsinh:Làdiễnthếkhởinguồntừmôitrườngchưacóhoặcrấtítsinhvậtsinhsống,kếtquảlàhìnhthànhquầnxãtươngđốiổnđịnh.

- Diễnthếthứsinh:Làdiễnthếxuấthiệnởmôitrườngđãcómộtquầnx ã sinhvậtpháttriểnnhưngbịhủydiệtdonhữngthayđổicủatựnhiênhoặcd ohoạtđộngcủaconngười

1.2 Nguyênnhâncủadiễnthếsinhthái.

- Nguyênnhânbênngoài:Dotácđộngmạnhmẽcủanhântốvôsinhmàchủyếudobiếnđổikhíhậu:hạnhán,lũlụt,núilửa

- Nguyênn h â n bênt r o n g : D o cạnht r a n h g a y gắtcủacácloàitrongquầnxã,đặcbiệtlàvaitròcủaloàiưuthếdẫnđếnhìnhthànhloàiưuthếmới

- Dohoạtđộngcủaconngười:Conngườicóảnhhưởngtiêucựcvàt í c h cựcđếnhệsinhthái

1.3 Ýnghĩacủaviệcnghiêncứudiễnthếsinhthái

- Giúpchúngtanắmbắtđượcquyluậtpháttriểncủaquầnxãsinhvậtđ ể chủđộngx â y d ựngk ếhoạchbảov ệk h a i t h á c h ợpl ý t à i n g u y ê n thiênnhiên,đềxuấtcácbiệnphápkhắcphụcnhữngbiếnđổibấtlợicủangoạicảnh,ngănchặntácđộngtiêucựccủaconngười

- Tuyêntruyềnnângcaoýthứcbảovệtàinguyênphụchồirừngbịtànphá

2 Kiếnthứcbổsung,tưliệuthamkhảo.

2.1 KháiniệmDTST:

“DTSTlàquátrìnhbiếnđổi,thaythếcủaquẫnxãsinhvậttừquầnxãkhởiđầu(haytiênphong)quacácgiaiđoạnchuyểntiếpđểđạtđếnquầnxãcuốicùng,cânbằngvớimọiđiềukiệnmôitrườngvậtlýmànótồntạilâudàit h e o thờigian”

Cơsởsinhtháihọc-VũTrungTạng-NXBGD2007

“DTSTlàquátrìnhpháttriểnthaythếtuầntựcácquầnxãsinhvật,từdạngđầuquacácgiaiđoạntrunggianđểđạttớiquầnxãcuốicùngtươngđốiổ nđịnh.Quầnxãnàyđượcgọilàquầnxãđỉnhcực.Diễnthếthườnglàmộtq u á trìnhđịnhhướng,cóthểdựbáođược”

Sinhhọc12nângcao-NXBGD2008.

*Cácloạidiễnthếsinhthái

Ngoàidiễnthếnguyênsinhvàdiễnthếthứsinhcòncódiễnthếphânhủy.

“Diễnthếphânhủy:Làquátrìnhdiễnthếkhôngdẫntớiquầnxãđỉnhcực.Dướitácdụngcủanhữngnhân tốsinhhọc,môitrườngdầnbiếnđổitheohướngbịphânhủydầndầnquamỗiquầnxãtrongquátrìnhdiễnthế.Đólàsựdiễnthếcủaquầnxãtrênxácmộtloàiđộngvậthoặctrênmộtthâncâyđổ

+.Thànhphầnhữusinh:quầnxãsinhvật

Sinhvậtsảnxuấtchủyếulàthựcvật.Cókhảnăngsửdụngnănglượngmặttrờitựtổnghợpchấthữucơvàmộtsốvikhuẩnsinhvậttựdưỡng

+HSTdướinước:

HSTnướcmặn:HSTrừngngậpmặnvùngvenbiển,HSTvùngbiểnkhơi.HSTnướcngọt:HSTnướctĩnh(ao,hồ),HSTn ướcchảy

HSTnhântạo:Doconngườixâydựngnhưđồngruộng,aohồ,rừngtrồng…

2 Kiếnthứcbổsung,tưliệuthamkhảo.

2.1 KháiniệmHST

“HSTlàtậphợpcủaquầnxãsinhvậtvớimôitrườngvôsinh(haycòng ọilàmôitrườngvậtlí)củanó,trongđócácsinhvậttươngtácvớinhauvàv ớimôitrườngđểtạonênmộtchutrìnhsinhđịahóavàbiếnđổinănglượng”

Sinhhọc12n â n g cao–NXBGD2008.

“HST(ecosystem)làtổhợpcủaquầnxãsinhvậtvớimôitrườngvậtlím à quầnxãđótồntại,trongđócácsinhvậtt ươngtácvớinhauv à tươngtácvớimôitrườngđểtạonênchutrìnhvậtchấtvàsựchuyểnhóanănglượng”

Cơsởsinhtháihọc-VũTrungTạng-NXBGD2007.

HSTđượcnghiêncứutừlâunênkháiniệmnàyđãrađờiởcuốithếkỷthứXIXdướicáctênkhácnhaunhư“sinhvậtquầnlạc”(Dakuchaey,1846,1 9 0 3 ;Mobius,1877),Sukatsev (1994) mởrộngkháiniệm“sinhvậtquầnlạc”t h à n h k h á

i niệm“ s i n h vậtđ ị aq u ầnlạc”( b i o g e o c e n o s e ) T ừ“ h ệs i n h thái”

(ecosystem)được A.Tansleynêura vàonăm1935vàtrởthànhphổbiếnvàsửdụngrộngrãinhấtvìnókhôngchỉbaohàmcácHSTtựnhiênmàcảHSTnhântạo

*Sinhvậtsảnxuấtlànhữngsinhvậttựdưỡng(autotrophy)gồmcácloàiTVcómàuvàmộtsốnấm,vikhuẩncókhảnăngquanghợphoặchóatổngh ợp.ChúnglàthànhphầnkhôngthểthiếuđượctrongbấtkìHSTnào.Nhờhoạtđộngquanghợpcủachúngmànguồnthứcănbanđầuđượctạothànhđể

nuôisốngtrướctiênchínhnhữngsinhvậtsảnxuấtsauđónuôisốngcảthếg i ớisinhvật.

* Sinhvậttiêuthụlànhữngsinhvậtdịdưỡng(heterotrophy)nhưtấtcảcácloàiđộngvậtvàvisinhvậtkhôngcókhảnăngquanghợpvàhóatổnghợpnóic á c h khácchúngtồntạiđượclàdựavàonguồnthứcănbanđầudo sinhvậttựdưỡngtạora

* Sinhvậtphânhủy(saprophy)làtấtcảcácsinhvậtdịdưỡng,sốnghoạisi n h Trongquátrìnhphânhủycácchất,chúngtiếpnhậnnguồnnănglượngh ó a họcđểtồntạivàpháttriển,đồngthờigiảiphóngcácchấttừhợpchấtp h ứctạpr a môitrườngdướidạngn h ữngk h o á n g chấtd ơng i ảnhoặcc á c n g u y ê n tốh ó a h ọcb a n đầu

2.3 CáckiểuHSTchủyếutrêntráiđất.

2.3.1 HSTtrêncạn

* Rừngnhiệtđới.

Khíhậunhiệtđớinóngvàẩm.Nhiệtđộtrungbìnhcao(24-300

C)vàgầnnhưổnđịnhquanhnăm.Lượngmưacao(1800-2000mm),rừngnhiệtđớiquanhnămxanhtốt,rậmrạptạothànhnhiềutầng.Trongrừngánhsángmặttrờiítkhisoithấuđếntậnmặtđất,dođóđộẩmkhôngkhícao

- Sựphântầngởrừngnhiệtđớilàlớnnhất.Trongrừngcónhiềucâycaotodướigốccó“bạnh”trênthâncâycócácloàiphonglan,tầmgửi,dâyleo,…

- Độngvậtphongphúvớirấtnhiềuloàisốngcảtrêncâylẫnmặtđất[4]

*Hoangmạc

Hoangmạcphânbốtrongvùngcólượngmưarấtthấp(dưới250mm/

năm),đôikhicócảởnơicólượngmưalớnhơnnhưngrấtkhôngđều,ngấmv à bốchơinhanh.Nhiệtđộchênhlệchngàyđêmvàcácmùarấtlớn.Nhữngh o a n g mạctuyệtđốikhôngcómưalàChilevàtrungSahara.CáchoangmạclớnthườngtạonênvànhđailiêntụcquanhTráiĐấtởkhoảngchítuyếnBắcv à c h í tuyếnN a m v ềh a i p h í a củ

av ù n g nhiệtđớix í c h đạo.Ở b ắcb á n cầuh o a n g mạclớnnhấtlàSahara(9triệukm2

).

CáchoangmạckhácgồmẢrập,ThổNhĩKì,Iran,ẤnĐộ.ỞBắcMỹ,phầntâyHoaKìhoangmạcmởrộngđếnMexico.PhíanamxíchđạocóhoangmạcPatagoni(Achentina),Atakama(Chile),Kalahari(Châu Phi)và hoangmạcChâuĐạiDương(chiếm44% lụcđịachâuĐạiDương)

Thựcvậthoangmạcrấtnghèo,trừcác“ốcđảo”,gồmnhữngcâytrốnhạn(câ

trìởdạnghạt,pháttriểnnhanhtronglúcmưarồichết)vàcâychịuhạn(rụnglávàomùak

hôngmưa,lábiếnthànhgai,hoặccâymậpmạpchứanướcnhưcâyxươngrồng(Sag uaro)),khitrưởngthànhnặng10tấnt r o n g đó80%lànước.Nhữngcâyhoặccórễănrấ

tsâuxuốngđấthoặcrễlanr ộngt r ê n mặtđấtđ ể ăns ương…

Nhữngl o à i t i ê u biểuc h o h o a n g mạclàAkacia,Uka,Aga,xươngrồng,ngải,đạ

ikích,…

Độngvậtlànhữngloàithíchnghivớicảnhkhôhạn,nóng,gồmnhữnglo ài ănđêmvàsốngẩngiật,mộtsốcókhảnănglấynướctừnộibào(lạcđà),

1500mm),nhưngcómộthoặchaimùakhôkéodài,thườngxuấthiệnnhữngđámcháy.Vùngr ộng lớnnhất củabiome nàynằmởTrung vàĐôngPhi,saunữa làvùngNamMỹvàChâuĐạiDương.

Thànhphầnc á c l o à i t h ựcvậtn g h è o , ư ut h ếlànhữngl o à i t h u ộcchiPa nicum Pennisetum, Adropogon, Imperata…CảnhquansavanChâu Phi

cònrảirácnhữngcâykeoAcaciatánphẳng,cógai,nhữngcâythuộchọĐậu,câybaob

áp(Adansonia)vàcácloàicâycọthuộchọCaudừa(Plamae).Đâylàn ơitậpt r u n g

n h ữngđ ànl ớns ơnd ương,g ơnu,t r â u , n g ựavằn…

t h u ộctậpđoànmóngguốcvànhữngloàiănthịtchúngnhưsưtử,báo,linhcẩu,…Chimgồmkềnkền,…rấtđiểnhình

+Thảonguyênvùngônđới

Thảon g u y ê n v ù n g ô n đớip h â n b ốở n h ữngn ơic ó lượngm ưat r u n g bìnhnămnằmgiữahoangmạcvàrừng(250-

750mm).Sựtồntạicủanóphụthuộcvàonhiệtđộ,lượngmưatheomùa,dungtíchnướccủađất.Độẩmcủađấtlàgiớihạnhàngđầuđốivớisựphângiảicácchấthữucơbởivisìnhvật.NhữngthảonguyênrộnglớntậptrungởnộiđịaÂu-

Á,BắcvàNamMĩvàC h â uĐạiDương

ỞBắcM ĩ,thảon g u y ê n p h â n t h à n h thảon g u y ê n cỏcaov ớic á c l o à i t h

â ncỏ,cao150-240cmnhưAndropogongerardi,Panicumvirgatum…

vàthảonguyêncỏthấpvớicácloàiBuchloedactyloides,Boutelonuagracilis…

Độngvậttrongvùnglà nhữngloàiăncỏ,ưu thếlàtậpđoàn móngguốcv à nhiềuloàiănthịtnhưsưtử,chórừng,…

Diệntíchthảonguyênbịthuhẹpđángkểdoconngườichuyểnchúngt h à n hcácđồngcỏchănnuôihoặcdochănthảquámứcđưađếnsựnghèokiệtvàhoangmạchóa[8]

*Rừnglárộngrụngtheomùacủavùngônđới

TrướcđâyloạirừngnàyđãbaophủphầnphíađôngcủaBắcMỹ,toànb ộchâuÂu,mộtphầnlãnhthổTrungQuốc,NhậtBản,ChâuĐạiDươngvàphầnnamcủamỹLatinh.NềnvănminhcủaChâuÂu,BắcMỹ,ViễnĐôngp h á t triểnđãhủydiệtthảmthựcvậtnày

Thànhphầncácloạicâycủavùngrấtđadạngvềgiốngloàivàcũngcót h ểđượcphânthànhnhiềuphânvùng.ỞBắcMỹ,nhữngđạidiệnđặctrưnglàt h ô n g trắng,thôngđỏ,sếnđỏ(ởphíađôngBắcMỹ),

…,songđãbịđốnhạbừab ã i vàonhữngnăm80và90củathếkỷXIX.CácphânvùngquantrọngkháclàVisconsin, miềnTâyvàNam Mỹtrê ncáccaonguyên,…Rừngnàycũngchưaphảilàgiaiđoạncuốicùng

Hệđộngvậtgiàucóvềloàivàsốlượng,từcôntrùngchođếnthúlớnnhưngkhôngmộtloàinàoưuthếđểđượclưuýđặcbiệt[8]

*Rừnglákim(Taiga)

Khu sinhhọcnàynằmkếsauđồng rêuvềphíanam.ỞSiberi,diệntíchcủathảmt h ựcvậtn à y rấtl ớn,đạtdiệnt í c h khoảng8 5 triệucâys ốvuông( 1 4 0 0 0 x 6.000km).Đặctrưngcủav ù n g l à đấtb ịbăngtuyết,n g h è omuốid i n h dưỡng,thuộcloạiPotzon.Trongvùnglắmđầmlầy,hồ,suối,…

Thựcvậtgồmcâylákimthườngxanh,thânthẳng,kendày,chebóngnhưcácloàithông.Câybụivàthânthảodođókémpháttriển.Dọcnhữngnơicónướclàdươngliễu,bạchdương,phong…Câylàgiáthểchocácloàinấm,địay,…

pháttriểnphongphú

Hệđộngvậtđadạnghơnsovớiđồngrêu.Ngoài cácloài côntrùng, nhữngđộngvậtbậccao,gồmthỏ,linhmiêu,cáo,chósói,gấu,…

Trongvùngc ò n cómặtcâylớn,cổthụnhưcâySequoiakhổnglồ,caođếntrên80mvớiđườngkính12mvàsốngđến3000năm.CâySequoiasốngởvenbiểncòncaohơn(110m,sống2000năm)[8]

*Đồngrêu(Tundra)

ĐồngrêubaoquanhBắccực,GreenlandvàmộtđaivòngphíabắccủalụcđịaÂu-

Á,BắcMỹ.Đâylàmộtđồngbằngkhôngcâycối,nhiềuđầmlầygiálạnh,băngtuyết.Nhiệtđộrấtthấp,độngưngtụhơinướcrấtkém,mùas i n h trưởngcủasinhvậtngắn(khoảng60ngày);nềnđấtbịđôngcứng.Dođóđờisốngrấtkhốcliệt.Sốlượngloàithựcvậtít,chủyếulàcỏbông,rêuvàđịa

y.Độngvậtđặctrưngchovùnglàhươutuầnlộc(Rangifertarandus),hươuk é o xe( R.caribou),thỏ,chósóiBắccực,Lemmus,Tarimigan,gấutrắngbắcc ực,chimcánh

cụt,…

chúngcóthờigianngủđôngdài,nhiềuloàichimsốngthànhđànlớn,dicưxaxuốngvùngvĩđộthấpđểtránhrétmùađông[8]

*Cácdạngsốngkhác

+S a p a r a n vàrừnglácứng

Dạngnàyxuấthiệntrongnhữngvùngkhíhậuônhòamiềnônđới,mưanhiềutrongmùađông,nhưngkhôtrongmùahè.Hệthựcvậtgồmnhữngcâygỗv à câyl á b ụid à

y , cứng,x a n h q u a n h năm.Quầnx ã s a p a r a n p h â n bốở California,Mexico,haibênbờĐịaTrungHải,ChilêvàdọcbờnamChâuĐạiDương.Sốlượngloàiphụthuộcvàođiềukiệnkhíhậuđịaphương.Chúnglàyếutốquantrọng,tạochocâybụichiếmưuthế.Nhiềuloàirễcónốtsầndocộngsinhvớivikhuẩncốđịnhđạm

+Rừnghiếm,cógai

Ởnhữngn ơic ó k h í hậut r u n g g i a n g i ữah o a n g mạcvàthảon g u y ê n , dạn

gn à y xuấthiệnn h ưmộtđ ố itượngt h í c h n g h i đặcbiệt.T h ảmt h ựcv ậth i ếm,cógaichiếmdiệntíchlớnởphầngiữaNamPhi,TâyNamPhivàmột

phầnởTâyNamÁ.Lượngmưatrongnămphânbốkhôngđềulàyếutốchínhchi phốiđờisốngcủathảmthựcvật.Thựcvậtgồmnhữngcâygỗkhônglớn,thườngcógaidễuốn,lánhỏ,rụngvàomùakhô[8].

2.3.2 Hệsinhtháinước

Thựctếtrênmặthànhtinhnướcbaophủ73%tổngdiệntích(71%làđạidương,còn2%lànướcngọt).Nướcngọtcóđộmuốithấphơn0,5%cònnướcbiểnchínhthứccóđộmuối30(32)-

40%; giữanướcngọtvàbiểnlànướclợ.Nướccóđộmuốitrên40%lànướcquámặn,đặctrưngchonhữnghồv e n biểnởnơikhíhậukhôhạnvàở“Biếnchết”[8]

*Hệsinhtháinướcmặn.

Khácvớihệsinhtháitrêncạnhệsinhtháinướcmặnítphụthuộcvàokhíhậu.BiểnvàĐạidươnglànhữnghệsinhtháikhổnglồ,chúngcóquanhệvớinhaubởihệthốngdòngchảy,ítbịchiacắtnhưlụcđịa.DiệntíchcủaBiểnv à Đạidươngl à3 61 triệuc ây

s ốv uô ng (7 1 % diệnt íc hbềmặthà nh t i n h) , phânbốđếnđộsâutốiđa11023m,còntrungbìnhcủaTháiBìnhDươnglà3710m.Tổngkhốinước13700geogram

Đặctrưngchínhcủađạidươnglàchứanướcmặn(S

%0>30%0)cóhệt h ốngdòngphứctạpởtrênbềmặtvàdướisâu,hệthôngdòngđốilưu(phânkìvàhộitụ),hoạtđộngcủagió,củathủytriều,…

Tấtcảchúngtạonênnhữngbiếnđổ iphứctạpv ềcácđiềuki ệnvậtlí,hảidương,k h í tượng…trê nmỗiv ù n g biển.Hơnnữa, nhữngbiếnđổinàycòntácđộngmạnhlênlụcđịavàkhíquyển.Sựtươngtáclụcđịa-khíquyểnđiềuhòacânbằngnhiệt-

ẩm,kéot h e o làmọiđiềukiệnkhácnữacủamôitrườngởphạmvitoàncầu,tạothuậnlợichotoànsinhquyểntồntạivàpháttriểnbềnvững

Tuynhiên,BiểnvàĐạidươngcũngkhônghoàntoànđồngnhấtvềcấutrúc,n

h ữngđặct r ưngv ềđ ị ah ì n h , v ềđiềukiệnk h í tượnghảivăn,v ềmốitươngtáclụcđịa-biển-khíquyểnvàvềsựphânbốcủasựsống.Dođó,Đại

Vùngthềml ụcđ ị ađạtđếnđ ộ s â u 2 0 0 m , n ằmk ềl ụcđ ị a,c ó đ ộ d ốcthấp,chiếmkhoảng11%diệntíchđáyđạidương,đượcphủchủyếubởitrầmt í c h cóngu ồngốclụcđịa.Trênđólàkhốinướcgầnb ờ(ne rit ic ), nơiđ ư ợ cchiếus á n g đầyđ ủ ,giàum u ốid i n h dưỡng,nhưngchịuảnhhưởngcủamốitươngtáclụcđịa-biển-

khíquyển.Vùngcótiềmnăngsinhhọclớn.Cùngv ớimộtphầndốclụcđịa,vùngthềmlụcđịađãcungcấptới95%tổngsảnlượnghảisảnkhaithácđượctrêntoànthếgiới

Vùngđáysâutiếpsauthềmlụcđịalàdốclụcđịa,nơichuyểntiếpgiữat h ềmlụcđịavàlòngchảođạidương,chiếmkhoảng7%tổngdiệntích.Ởđâyxuấthiệnnhiềurãnh

tiệnchuyểntảinhữngtrầmt í c h từthềmlụcđịaxuốngđáyđạidương,songbềmặtcủachúngkhágồghề,nhiềuđảo,đảongầmvàcácámtiêusanhô,…

Lòngchảođạidươngbằngphẳnghơn,tuynhiêntrênphạmvilớncủacácđạidương,địahìnhđáymỗinơimỗikhác.GiữaĐạiTâyDương,đáyxuấthiệnmột“TrườngSơn”caochạytheohướngBắc–

7km,chẳnghạn,n h ữngrãnhchạydọcbờphiaTâychâuMỹnhưPeru-

Nam,cònởTháiBìnhDươnglạiđượcđặctrưngbởihàngloạtcáchốsâutrên6-Chilê,sâu8055mdài5900km;ởgiữaphântâycủanólàrãnhTonga(10800mvà1400km),Kurile-Kamchatka( 1 0 5 4 2 m v à 2200km),…

v à h ốs â u nhấtl à M a r i a n a s viềnp h í a

đông-đôngbắcquầnđảoPhilippinvớiđộsâu11023m,kéodài2550km…

Lòngchảođạidươngchủyếuđượcphủbởitrầmtíchsinhhọc,đặcbiệtl à xáctrùngphóngxạ,trùnglỗ,vỏtrỏsilic,hạtmịn

Trongkhốinước,tầngmặt(epipelagic)lànơiđượcchiếusáng(photic),cònphíadướilàtầngtốivĩnhcửu(aphotic).Nhiệtđộnướcgiảmtừtầngmặtđếntấngđáy.Tầngđáynướclạnhvàổnđịnhnhiềuhơnsovớitầngnướcmặt

tầngmặtbiếnthiênphụthuộcvàonhiệtđộkhíquyểnvàvĩđộđịalí

Hệthốngdòngđượcxáclậpdohoạtđộngcủacácloạigióthịnhhànhthổitrênmặtcácđạidương.Dòngbiểngâyrasựphânbốlạicácyếutốkhíhậuhảidươngtrênbiểnvànhữnglụcđịachịuảnhhưởngcủanó,đồngthờic ò n lànhững(đạilộ)dinhậpcủacáloàisinhvậtbiểntừđạidươngnàyđếnđạidươngkhác[8]

Dođiềukiệnsốngnhưtrên,nênsinhvậtsốngtrongbiểnvàđạidươngc ó nhiềunétkhácbiệtvớinhữngloàisốngtrêncạn.Trướchếtsinhvậtbiểnc ó tuổilịchsửcổhơnsovớisinhvậtsốngtrêncạn.Chúngcósốlượngloàisinhhọcíthơn,nhưngsựbiếndịditruyềncaonhấtlàởvùngvenbờ

Sinhvậtsảnxuấtchínhlànhữngloàitảođơnbàosốngtrôinổitrongtầngnước.Giớithựcvậtnướcmặnnghèohơnsovớimôitrườngcạnchủyếug ồmvikhuẩn,tảo

…

Trong33lớpthựcvậtthìởbiểnvàđạidươnggặp10lớp,t r o n g đó5lớpchỉsốngtrongnướcmặn

Hệđộngvậtthìngượclạirấtphongphúcóhầuhếtcácnhómđộngvật.Hiệnnay,ngườitađãxácđịnhđược trong số63lớpđộngvậtthìcó52lớpcómặtởđạidương,trongđócó31lớpchỉcóởbiểnmàkhôngcótronglụcđịa.Tro n g đại dươnghiệnnayđãbiếtđếntrên 200000loài.Sinhvậttronghệsinht h á i nướcmặnđượcchialàm3loại:

- Sinhvậtnềnđáy(benthos):Thựcvậtcótảonâu,tảođỏ,tảolục,thựcvậtcóhoaít;độngvậtcóbọtbiển,hảiquỳ,cầugai,cua…

- Sinhvậtnổi(plankton):Vikhuẩnsốngnổi,thựcvậtnổi(cácloạitảođơnbào)độngvậtnổi(sứa,giápxácnhỏnhưchânkiếm),ấutrùngcácđộngvậtđáynhưthânmềm,dagai…

- Sinhvậtbơitựdo(nekton):bòsátbiển,thú,giápxáccao,cá…

Tấtcảcácsinhvậtcóquanhệvớinhaubằngnhiềumốiquanhệtrongnộibộvàvớimôitrườngđểtạonênmộthệsinhtháikhổnglồ-Hệsinhtháibiển[4]

Quầnxãvùngvenbờthayđổitùytheovùnghảidương.Nhìnđạithể,vùngvenbiểnônđớitảochiếmưuthế,cònvùngvenbiểnnhiệtđớicórừngngậpmặnvớinhữngloạiđướcchiếmưuthế.Ởvùngvenbờsựbiếnđộngnhiệtđộvàđ ộ mặnrấtl ớn,đặcbiệtl à ở n h ữngv ù n g biểngầncửas ô n g Nhữngsinhvậtsốngởcửasôngphảicókhảnăngchốngchịugiỏi,khinướcchiềuxuốngđộmặngiảm,cònkhinướcchiềulênđộmặncủanướcgầnbằngđ ộ mặncủanướcbiển.Sinhvậtvùngvenbờcóchukỳhoạtđộngngàyđêmthíchứng

vớihoạtđộngcủanướcchiềuvàcókhảnăngchịuđựngđượctrongđiềukiệnthiếunướckhinướcchiềurútxuống.Sinhvậtvùngchiềulànhữngs i n h vậtcóđờisốngcốđịnh(bámchặtxuốngđáynước)hoặcbơigiỏiđểkhắcp h ụcsóng.Độđadạngcủaquầnxãvenbờcaohơnhẳnquầnxãngoàikhơi.Ở venbờcósựphânbốtheotầngcủatảođabàovànhấtlàtảođơnbào

+Đặcđiểmquầnxãvùngngoàikhơi.

Vùngngoàikhơibắtđầutừsườndốclụcđịa,ởđâychỉcóvùngnướctầngtrênđược

chiếusáng.Giớithựcvậtgồmcácthựcvậtnổiíthơnvùngvenb ờ.Độngvậtnổisửdụngthựcvậtnổilàmthứcăn.Càngxuốngsâusốlượngđ ộ ngvậtcànggiảm[4]

*Hệsinhtháinướcngọt:

Khácvớisinhvậtnướcmặn,sinhvậtnướcngọtthíchứngvớinồngđộmuốithấphơn(khoảng0,05- 5%0),kémđadạnghơn, baogồmítđơnvịphânloại.Hệsinhtháinướcngọtđượcchialàmhệsinhtháinướcđứng(đầmlầy,ruộng,ao,hồ)vàcáchệsinhtháinướcchảy(sông,suối)

+Cáchệsinhtháinướcđứng.

Cácvựcnướcđứngcàngcókíchthướcnhỏbaonhiêucàngítổnđịnhbấynhiêu.Khitrờinóngvựcnướccóthểbịkhôcạn,độmặntăng,cònkhimưaràothìcóthểbịngậpnước.Chỉmộtchútônhiễmcũngcóthểgâyhạic h o quầnxã.Nhiệtđộnướcthayđổiphụthuộcvàonhiệtđộkhôngkhí.Trong

nhiềutrườnghợpsựphânhủylớpđámụcởđáytạoranhiệtđộcaolàmnướcc ó màusẫm[3].

Hệsinhtháiđầmkhácaoởchỗ:aonônghơnđầmnêndễbịkhôcạnhơnđặc

biệtlàđốivớinhữngao,đầmthườngbịkhôhạntheotừngthờikìnhấtđịnh,sinhvậtthườngcókhảnăngchịuđựngđốivớisựkhôhạn,nồngđộmuốic a o , nếuk h ô n g c h ú n

g phảid i c ưs a n g c á c v ựcn ướck h á c hoặcs ốngti ềmsinh.Nhưngdùsaoánhsángvẫnxâmnhậpxuốngđáyaohồ,dođóởvùngb ờthườngc ó n h ữngc â y thủysinhcór ễănx u ốngđ áy,c ò n t r ê n mặtnhữngv ù n g nướcs â u , c ó n h ữngt h ựcvậtn ổibồngbềnhn h ưc á c l o ạib è o Thựcvậttrởthànhnơiởvànguồnthứcăncủađộngvật.Trongcáctầngnướcnhiệtđộvàlượngmuốikhoángđượcphânbốđồngđềudướitácdụngcủagió.Hệđộngvậtbaogồm:độngvậtnổi,độngvậtđáyvàđộngvậtbơitựdo

Hệsinhtháihồkhácao,đầmởđộsâu.Ánhsángchỉchiếuđượcvàotầngnư

ớctrên,dođóvựcnướcđượcphânthànhhailớp:lớptrênđượcchiếusángt h ựcvậtnổip h o n g p h ú , n ồngđ ộ o x i c a o do đ ós ựthảio x i t r o n g q u á trìnhquanghợpvànhiệtđộcủanướcthayđổiphụthuộcvàonhiệtđộkhôngkhí.Lớpnướcdướitối,thiếuánhsángnhiệtđộổnđịnh,nồngđộoxithấp,đặcbiệttrongtrườnghợpcơsựlênmencácchấthữucơởđáy[4]

+Hệsinhtháinướcchảy:

Đặcđiểmcủahệsinhtháinướcchảycónhiệtđộ,nồngđộmuốitannóic h u n g làđồngđều,songthayđổitheomùa.Cácquầnxãthủysinhởsôngcóth àn h phầnkhôngđồngnhấtthayđổitheothượnglưu,trunglưuvàhạlưusông.T h à n h phầnloàimangt í n h p h a t r ộnd o nhiềul o à i nhậpcưt ừnhữngt h ủyvựckháctới.Vùngthượnglưudonướcchảymạnhnênthựcvậtcórễbámxuốngđấtkhôngpháttriểnchủyếulàrong,tảo,vikhuấnsốngtrôinổi,t h à n h phầnđộngvậtchủyếulàcábơigiỏi.Vùnghạlưunướcchảychậm,hệt h ựcvậtpháttriểnphongphúnhiềuloàithựcvậtcóhoa,thànhphầnđộngvậtp h o n g phúnhưởquầnxãao,hồ.Vùngcửasôngđộngvậtđáycónhiềuloài

nhữngloàicábơigiỏiđượcthaythếbằngcábơichậmcónhucầuoxithấp

Vídụ:ỞthượnglưusôngHồngcónhữngloàicábơigiỏicónhucầuoxicaođặctrưngchovùngnúinhư:cásình,cáhỏa,cáchát…

trongkhiđóv ù n ghạlưugồmnhữngloàicáphổbiếnởđồngbằng:cáchép,cádiếc,cámè,…

vàmộtsốloàicátừbiểndicưvào.Tuynhiêncónhữngloạicáphânbốrộngtừthượnglưuđếnhạlưu:cánheo,cámăng,…[3]

BÀI43.TRAOĐỔIVẬT CHẤT TRONGHỆSINH THÁI

Tronghệsinhtháicó2loạichuỗithứcăn

+Chuỗithứcăngồmcácsinhvậttựdưỡng,sauđóđếnđộngvậtăns i n h vậttựdưỡngtiếpđólàđộngvậtănthịt

+Chuỗithứcăngồmcácsinhvậtphângiảimùnbãhữucơ,sauđóđếncácloàiănsinhvậtphângiải,tiếpđếnlàđộngvậtănthịt

“Lướit h ứcăn:L à tậph ợpnhiềuc h u ỗit h ứcănc ó c h u n g nhiềumắtxích.Quầnxãcàngđadạngthìlướithứcăncàngphứctạp.”

1.2 Bậcdinhdưỡngvàthápsinhthái.

Bậcdinhdưỡngbaogồmcácloàisinhvậtcócùngmứcdinhdưỡng

Trongmộtlướithứcăncónhiềubậcdinhdưỡng:

2.1 Kháiniệmvềbậcdinhdưỡng.

“Bậcdinhdưỡngbaogồmnhữngmắtxíchthứcănthuộcmộtnhómsắpxếptheocácthànhphầncủachuỗithứcănnhư:vậtcungcấp,vậttiêuthụcấp1,cấp2,…”

Vídụ:Nhữngl o à i t h ựcvậtx a n h tạot h à n h bậcd i n h d ưỡng1 Tro ng chuỗithứcănmởđầubằngsinhvậtphânhủycácxácsinhvậtthìtấtnhiênc á c sinhvậtphânhủysẽtạothànhbậcdinh dưỡngcấp1 Tuynhiênloàiđộngvậthỗnthựclạithuộcvào haibậcdinhdưỡnghoặcnhiềubậcdinhdưỡngnếuc h ú n g sửdụngnhiềuloạimồilàmthứcăn

Sinhtháihọc-TrầnKiên-PhanNguyênHồng-NXBGD1900

2.2 Cácloạithápsinhthái.

Phântíchsốlượngcáthểhaysinhvậtlượnghoặcnănglượngtheocácbậcdinhdưỡngtừthấpđếncao,baogiờchúngcũngsắpxếptheodạnghìnht h á p Hìnhthápsinhtháihọcđược biểu diễnbằngnhữnghìnhchữnhậtchồng