LỜI NÓI ĐẦUXã hội càng văn minh thì thông tin trên báo chí ngày càng được sử dụng hiệu quả hơn và có giá trị hơn. Điều đó đún với việc báo chí ngày càng có sức nặng hơn trong lòng công chúng độc giả. Tuy nhiên, hiện nay báo chí vẫn không được sử dụng đúng cách của nó. Vẫn còn rất nhiều trường hợp vi phạm đạo đức nhà báo, hay vi phạm luật báo chí mà cần được sự vào cuộc của các cấp để báo chí giữ được tính trong sạch của nó.Báo chí là cơ quan hàng đầu để đưa thông tin cho độc giả. Bên cạnh những thông tin về đời sống hàng ngày báo chí còn có trách nhiệm thông tin những vấn đề mang tính đấu tranh và đẩy lùi cái xấu. Nhờ vào vai trò này của báo chí mà xã hội ngày càng tốt đẹp hơn và công chúng tin tưởng hơn những người làm báo.Hiện nay, đội ngũ những phóng viên đương đầu với những cái xấu, cái dở trong xã hội ngày một nhiều hơn. Bằng chứng là những sự thật về cuộc sống càng trở nên bức bối và được phanh phui nhiều hơn. Khi đó, báo chí đã làm tốt được công việc của mình. Bên cạnh những con người luôn phấn đấu hết mình vì sự phát triển chung của toàn xã hội thì còn đó rất nhiều những điểm nóng về sự tha hóa biến chất của đạo đức nghề nghiệp. Hiện tượng các nhà báo tống tiền, nhận hối lộ ngày một nhiều và xuất hiện với tấn xuất lớn.Phát hiện và phanh phui những sự vụ này là việc làm quan trọng và có ý nghĩa to lớn trong việc nêu cao giá trị luật pháp và đạo đức nghề nghiệp của báo chí hiện nay. Trong khuôn khổ bài tiểu luận này, xin được nhìn lại một số sự vụ trên cơ sở con mắt khách quan của một sinh viên báo chí nhìn nhận vấn đề đạo đức nghề nghiệp và pháp luật nghề nghiệp hiện nay. Hai trong số nhiều vấn đề được nhìn nhận ở đây là sự vụ về nhà báo Hà Phan, phóng viên Báo Tiền Phong đã bị bắt trong vụ cưỡng đoạt tài sản của Công ty Cổ phần xi măng Sài Gòn. Thứ hai là vụ việc của nhà báo Phùng Thế Dũng phóng viên, phó trưởng Cơ quan đại diện Báo Văn nghệ tại các tỉnh Nam Trung bộ nhận tiền chạy án của cha bị cáo trong một vụ án hình sự. Đây chỉ là hai trong số rất nhiều những sự vụ mà nhà báo bị dính vào những án tù tội. Và xét về nhiều mặt khác nhau thì hai sự vụ này liên quan đến cả vấn đề đạo đức và luật báo chí nói chung.
Trang 1LỜI NÓI ĐẦU
Xã hội càng văn minh thì thông tin trên báo chí ngày càng được sử dụng hiệu quả hơn và có giá trị hơn Điều đó đún với việc báo chí ngày càng có sức nặng hơn trong lòng công chúng độc giả Tuy nhiên, hiện nay báo chí vẫn không được sử dụng đúng cách của nó Vẫn còn rất nhiều trường hợp vi phạm đạo đức nhà báo, hay vi phạm luật báo chí mà cần được sự vào cuộc của các cấp để báo chí giữ được tính trong sạch của nó
Báo chí là cơ quan hàng đầu để đưa thông tin cho độc giả Bên cạnh những thông tin về đời sống hàng ngày báo chí còn có trách nhiệm thông tin những vấn
đề mang tính đấu tranh và đẩy lùi cái xấu Nhờ vào vai trò này của báo chí mà xã hội ngày càng tốt đẹp hơn và công chúng tin tưởng hơn những người làm báo Hiện nay, đội ngũ những phóng viên đương đầu với những cái xấu, cái dở trong xã hội ngày một nhiều hơn Bằng chứng là những sự thật về cuộc sống càng trở nên bức bối và được phanh phui nhiều hơn Khi đó, báo chí đã làm tốt được công việc của mình
Bên cạnh những con người luôn phấn đấu hết mình vì sự phát triển chung của toàn xã hội thì còn đó rất nhiều những điểm nóng về sự tha hóa biến chất của đạo đức nghề nghiệp Hiện tượng các nhà báo tống tiền, nhận hối lộ ngày một nhiều và xuất hiện với tấn xuất lớn
Phát hiện và phanh phui những sự vụ này là việc làm quan trọng và có ý nghĩa
to lớn trong việc nêu cao giá trị luật pháp và đạo đức nghề nghiệp của báo chí hiện nay
Trang 2Trong khuôn khổ bài tiểu luận này, xin được nhìn lại một số sự vụ trên cơ sở con mắt khách quan của một sinh viên báo chí nhìn nhận vấn đề đạo đức nghề nghiệp và pháp luật nghề nghiệp hiện nay
Hai trong số nhiều vấn đề được nhìn nhận ở đây là sự vụ về nhà báo Hà Phan, phóng viên Báo Tiền Phong đã bị bắt trong vụ cưỡng đoạt tài sản của Công ty Cổ phần xi măng Sài Gòn Thứ hai là vụ việc của nhà báo Phùng Thế Dũng - phóng viên, phó trưởng Cơ quan đại diện Báo Văn nghệ tại các tỉnh Nam Trung bộ nhận tiền chạy án của cha bị cáo trong một vụ án hình sự Đây chỉ là hai trong số rất nhiều những sự vụ mà nhà báo bị dính vào những án tù tội Và xét về nhiều mặt khác nhau thì hai sự vụ này liên quan đến cả vấn đề đạo đức và luật báo chí nói chung
Trang 3I NHỮNG VẤN ĐỀ VỀ LÝ LUẬN
Trước hết xin nêu ra một số vấn đề về lý luận để có thể có những tiền đề giúp giải quyết những nội dung chung nhất của bái tiểu luận này
Nói đến vấn đề luật báo chí cũng như đạo đức nghề nghiệp của người làm báo
là những vấn đề rất rộng và nó bao hàm nhiều nội dung khác nhau Trong khuôn khổ nội dung này xin nói sơ qua một vài vấn đề để bổ trợ nội dung cho phần thực hành sau đó:
1 Vấn đề Luật báo chí hiện nay
1.1 Giới thiệu luật báo chí
Luật báo chí bao gồm những quy định, những điều lệ chung nhất về cách hàng sử của nhà báo với những quan hệ trong xã hội và quan hệ với đồng nghiệp những quan hệ này được pháp luật quy định cụ thể bằng những điều luật và những nội dung luật cụ thể tại luật báo chí hiện hành
Bộ luật báo chí đầu tiên được được Bộ tư pháp ban hành vào năm 1957 với những điều luật “sơ khai” nhất để bảo vệ quyền lợi và nêu cao trách nhiệm của nhà báo với nguồn tin và công chúng Bên cạnh đó, vấn đề đạo đức nghề nghiệp của nhà báo cũng được nêu và phản ánh trong bộ luật này
Ngay sau đó, năm 1989 và năm 1990 là hai năm sửa đổi bộ luật này Hiện nay, luật báo chí bao gồm 7 chương, 29 điều Luật báo chí nhằm đảm bảo quyền tự
do báo chí, quyền tự do ngôn luận của công dân, phù hợp với lợi ích của xã hội và của công dân Để phát huy vai trò của báo chí trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa
xã hội và bảo vệ Đất nước
Luật báo chí năm 1990 đã có rất nhiều đổi mới tiến bộ, thắt chặt hơn vai trò luật pháp trong quản lý báo chí và những quy định hành sử của báo chí, nhà báo nói chung
Trang 41.2 Luật báo chí hiện nay
Luật báo chí hiện nay ngày một hoàn chỉnh hơn trong các quy định và những điều lệ nhằm thiết chặt hơn các mối quan hệ nghề nghiệp của những người làm báo Đồng thời bảo vệ quyền lợi của công chúng khi tiếp cận với báo chí
Cần phải có sự phân biệt rạch ròi những quy định và vai trò khác nhau của những đối tượng khác nhau tỏng tòa soạn báo với luật báo chí Hiện nay, với luật báo chí thì người chịu trách nhiệm lớn nhất với bài viết của mình khi có sai phạm trên báo chí lại chính là tác giả của bài báo mà người có trách nhiệm trong việc đưa bài báo ra với công chúng thì hầu như không có trách nhiệm gì Hay nói cách khác, cần tách bách trách nhiệm giữa các đối tượng khi bài báo thực sự có sai phạm khi
nó được đưa ra trước công chúng
Chúng ta có thể phân biệt với ba đối tượng như sau: tổng biên tập, tác giả bài báo và cơ quan chủ quản của tòa soạn báo Xét trên mọi góc độ khác nhau về Luật báo chí thì ba đối tượng này có mối quan hệ ràng buộc với nhau và chịu sự chi phối của nhau Nên nhất thiết cần phải có sự tách bách trách nhiệm giữa các bên với nhau
Trong quá trình quy kết trách nhiệm thì tổng biên tập và cơ quan chủ quan lại không mấy liên quan khi là người trực tiếp chịu trách nhiệm đưa bài báo ra với công chúng báo chí Với cơ quan chủ quản thì là người chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc bổ nhiệm chức vụ đúng hay không đúng với tổng biên tập nên cũng là người có trách nhiệm trong những sai phạm mà phóng viên gây nên Chính vì vậy, cần có sự công bằng và tạo mối liên quan trong mối quan hệ các bên này
Một phản hồi khác là theo nghiên cứu thì báo chí được xem là lĩnh vực ít tham nhũng nhất nên có một đề xuất là khi người làm báo có sai phạm thì chỉ đánh vào lỗi hành chính mà không quy kết lỗi hình sự Cũng bởi một lý do khác, báo chí
là một loại hình đặc thù với những công việc chuyên trách nên khi tham gia điều
Trang 5tra báo chí cũng nên được xét là người thi hành công vụ bởi người làm báo cũng là người bảo vệ sự thật, bảo vệ công lý Xét đến cùng thì trong một số trường hợp luật báo chí chưa thực sự được sử dụng và thi hành một cách có chuẩn mực
Luật báo chí cũng cần có những quy định rõ ràng hơn về việc làm như thế nào trong một sản phẩm báo chí về hình thức cũng như nội dung Hay một vấn đề quan trọng khác nữa là vấn đề quảng cáo trên báo chí Quảng cáo là nguồn thu chính cho
cơ quan báo chí nhưng dường như các cơ quan đang lợi dung một cách quá đà quảng cáo Quảng cáo hiện nay không hề có một quy định nào cho phù hợp
Hiện nay, luật báo chí ngày càng được tôn trọng và sử dụng một cách rộng rãi trong đội ngũ những người làm báo và công chúng Và những quy định của Luật báo chí bổ sung dường như sẽ có hiệu lực và hiệu quả hơn nhiều trong việc thi hành luật
2 Vấn đề về đạo đức nghề nghiệp của nhà báo.
2.1 Khái niệm
Đạo đức được xem là khái niệm luân thường đạo lý của con người, nó thuộc
về vấn đề tốt - xấu, hơn nữa xem như là đúng - sai, được sử dụng trong 3 phạm vi: lương tâm con người, hệ thống phép tắc đạo đức và trừng phạt đôi lúc còn được gọi giá trị đạo đức; nó gắn với nền văn hoá, tôn giáo, chủ nghĩa nhân văn, triết học
và những luật lệ của một xã hội về cách đối xử từ hệ thống này
Đạo đức thuộc hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, qui tắc nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau, với xã hội,với tự nhiên trong hiện tại hoặc quá khứ cũng như tương lai chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội
Trang 6Nói đến đạo đức là xét trên vấn đề đạo lý hành sự của con người với con người Khi quy chiếu vấn đề này vào đạo đức nghề nghiệp của nhà báo cũng có một số nội dung cần được nêu bật
Theo TS Nguyễn Thị Trường Giang trong cuốn Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo có làm rõ khái niệm này như sau: Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo là những quy tắc, chuẩn mực quy định thái độ và hành vi ứng xử của nhà báo trong mối quan hệ nghề nghiệp Trong quy định đạo đức nghề nghiệp của nhà báo thì vấn đề lương tâm nghề nghiệp của nhà báo được đặt lên hàng đầu và có vấn đề then chốt với các quan hệ nghề nghiệp của nhà báo nói chung và với công chúng
và nguồn tin nói riêng
Trong quy định đạo đức nghề nghiệp của nhà báo Việt Nam quy định rõ yêu cầu với người làm báo Việt Nam: “Tuyệt đối chung thành với sự nghiệp xây dựng
và bảo về Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam” và coi đây là nguyên tắc đầu tiên và cơ bản nhất
2.2 Vấn đề đạo đức nghề nghiệp của nhà báo hiện nay
Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo hay vấn đề đạo đức báo chí hiện đang là vấn đề nổi cộm hiện nay Báo chí là lực lượng xung kích tham gia vào công cuộc cải tạo xã hội và xây dựng xã hội mới tốt đẹp và văn minh hơn
Đạo đức báo chí là vấn đề đang được quan tâm Báo chí đã và đang tích cực trong vấn đề nêu cao đạo đức và cách ứng xử của con người hiện nay Để biết được những vấn đề có tôn trọng quy tắc ứng xử của đạo đức hay không cần soi xét vào những biểu hiện của nó Hiện nay, báo chí đã có những việc làm rât tích cực giúp cho con người có thể biết và tin tưởng vào sự phát triển chung của toàn xã hội Những vấn đề được quan tâm như báo chí luôn có ý thức giũ gìn bản sắc văn
Trang 7hóa dân tộc, những truyền thống tốt đẹp; tích cực tham gia vào công tác từ thiện, công tác xã hội, biểu dương cái tốt cái thiện trong xã hội Bên cạnh đó, báo chí nêu cao đạo đức nghề nghiệp bằng cách tôn trọng những quy định nghề nghiệp và luật báo chí, gắn bó những vấn đề lý luận nghề với vấn đề thực tiễn cuộc sống Cùng với đó, nhà báo cũng luôn phải nêu cao tinh thần dân tộc, tinh thần yêu nước và trung thành với lợi ích của nhà nước và nhân dân…
Xã hội sẽ trở nên tốt đẹp hơn và nhân dân sẽ thấy tin tưởng hơn khi có nhiều hơn những ngôi nhà tình nghĩa được xây, người dân vùng lũ được lo cải tạo cuộc sống, những tấm gương nhà báo lăn lộn với thực tiễn cuộc sống để viết và để ghi nhận…
Tuy nhiên, bên cạnh đó, vấn đề đạo đức cũng trở nên nhức nhối với những sự
vụ liên quan tới tiêu cực và vi phạm nghiêm trọng đạo đức nghề nghiệp của nhà báo hiện nay Những con số, những biểu hiện vi phạm gần như nhiều hơn và có xu hướng tăng trong giai đoạn hiện nay
Những biểu hiện cụ thể được nêu ra như số lượng các vụ án, những mặt trái những tiêu cực của xã hội ngày càng được đưa lên mặt báo với tần xuất lớn dần; những vấn đề được đưa lên báo chí hiện nay cũng bao hàm cả những vấn đề thiếu tính nhân văn, nhân đạo, thiếu trách nhiệm xã hội…
Những vấn đề liên quan đến đạo đức nghề nghiệp của nhà báo xuất hiện ngày một nhiều hơn và có tính chất nghiêm trọng hơn Vấn đề nhà báo tống tiền các doanh nghiệp hay nhận hối lộ nhằm “chạy án” cho những sai phạm trong cuộc sống là những biểu hiện sai phạm lớn về đạo đức nghề nghiệp của nhà báo bị tha hóa, biến chất Những nội dung này khiến cho báo giới có những vết ố khó có thể
Trang 8xóa bỏ Không chỉ vi phạm về đạo đức mà luật báo chí cũng bị vi phạm một cách nghiêm trọng
Những vấn đề này cần nhanh chóng được giải quyết và cần được đẩy lùi để cho nền báo chí luôn trong sáng và làm tốt được vai trò thông tin và định hướng công chúng của nó
II THỰC TIỄN BÁO CHÍ HIỆN NAY.
1 Vụ việc của nhà báo Hà Phan, báo Tiền Phong.
1.1 Giới thiệu vấn đề
Hà Phan là bút danh của nhà báo Phan Hòa Bình, phó tổng thư kí tòa soạn báo Tiền Phong Ông Phan Hà Bình sinh năm 1969, mới được bổ nhiệm làm Phó tổng thư ký tòa soạn, làm việc tại văn phòng phía nam của Báo Tiền Phong sau nhiều năm làm phóng viên chuyên trách mảng kinh tế Đáng lưu ý, tháng 7/2010 báo Tiền Phong có văn bản gửi Tổng cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm đề nghị có biện pháp thích hợp bảo vệ nhà báo Hà Phan vì một số lời đe dọa liên quan loạt bài điều tra "Biệt thự bức tử rừng thông" đăng trên báo này
Vụ việc được phát hiện vào đầu tháng 10/2010 với tội danh chiếm đoạt tài sản Nguồn tin từ cơ quan an ninh cho hay, trước khi xảy ra vụ việc, ông Bình với bút danh Hà Phan đã cùng phóng viên khác có một số bài viết mang "Nội dung bất lợi cho công ty cổ phần Tân Kỳ thuộc tập đoàn Đầu tư Sài Gòn"
Theo kết luận điều tra, ngày 13/9/2010, Phan Hà Bình với bút danh Hà Phan
đã cùng một đồng nghiệp viết bài "SGT và KBC - Dự án tỷ đô đầu voi đuôi chuột"
Trang 9với nội dung bất lợi cho công ty Cổ phần xi măng Sài Gòn - Tân Kỳ (thuộc tập đoàn Đầu tư Sài Gòn) Trong thời gian thu thập thông tin để viết bài và sau khi bài báo đăng, ông Hà Phan đã nhiều lần đến gặp bà Nguyễn Cẩm Phương (Giám đốc Truyền thông của tập đoàn Đầu tư Sài Gòn) để đòi chi tiền, nếu không sẽ tiếp tục đưa các bài báo gây bất lợi cho doanh nghiệp
Bị bà Phương từ chối, liên tục trong tháng 9, tháng 10/2010, Hà Phan đã viết
và đăng trên báo Tiền Phong các bài liên quan đến dự án kinh tế của những công ty thành viên tập đoàn Đầu tư Sài Gòn như: "Cổ phiếu bất thường trên sàn Hà Nội",
"Cách nào kiểm soát được giá cổ phiếu bất thường", đề cập việc công ty Cổ phần Khoáng sản Sài Gòn - Quy Nhơn đã tạm ngưng hoạt động nhưng giá cổ phiếu vẫn cao nhất trên sàn Hà Nội
Theo cơ quan điều tra, sau khi báo đăng, ông Hà Phan lại nhiều lần chủ động gặp bà Phương gây áp lực buộc phải đưa 200 triệu đồng để dừng đăng các bài viết gây bất lợi, và chi thêm 3.000 USD sẽ viết bài khác lấy lại uy tín cho doanh
nghiệp Sau đó, bà Phương đã báo sự việc với cơ quan chức năng
Nhà báo Hà Phan.
Trang 10Quá trình điều tra, ông Bình còn khai nhận, khoảng tháng 3/2009, phát hiện trong bản cáo bạch của công ty Cổ phần đầu tư xây dựng Lương Tài có điểm
không chính xác nên đã liên hệ với lãnh đạo công ty để thu thập tài liệu viết bài.
Đồng ý với đề nghị trên, ông Bùi Đình Hưng (Chủ tịch HĐQT công ty Lương Tài)
đã hẹn gặp nhà báo tại quán thịt cừu Thuận Tuấn (quận 1, TP HCM)
Tại đây, ông Bình đòi phải chi cho mình 1.000 USD nếu không sẽ viết bài gây ảnh hưởng đến uy tín của công ty Theo đó, ngay hôm sau, ông Hưng đã phải đưa cho Bình số tiền trên tại quán cà phê Zenta (quận 1, TP HCM)
Trước khi bị bắt, ông Phan Hà Bình còn là tác giả loạt bài "Biệt thự bức tử rừng thông" đăng trên báo Tiền Phong vào tháng 7/2010 Trong đó, ông Bình nêu đích danh một số quan chức, doanh nhân đã có những hành vi “bôi trơn”, mua bán
dự án, có dấu hiệu vi phạm pháp luật ở địa bàn tỉnh Lâm Đồng
Sau khi loạt bài trên được đăng, ông Bình đã liên tiếp nhận được tin nhắn của một số điện thoại lạ, đe dọa sẽ "xử" cả gia đình ông Nhà báo này đã trình báo sự việc với các cơ quan chức năng Ban biên tập báo Tiền Phong cũng gửi công văn tới lãnh đạo Tổng cục cảnh sát phòng chống tội phạm (Bộ Công an), lãnh đạo Công an tỉnh Lâm Đồng và lãnh đạo Công an TP Hồ Chí Minh yêu cầu xác minh,
xử lý những hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật của một số doanh nhân và quan chức ở Lâm Đồng được nêu trong loạt bài của ông Bình Ngoài ra, báo Tiền Phong còn đề nghị các cơ quan pháp luật có biện pháp bảo vệ ông Bình và gia đình
1.2 Phân tích vấn đề
Trước hết phải khẳng định việc làm của nhà báo Hà Phan là hành động sai quy định của pháp luật và không tôn trọng đạo đức nghề nghiệp của một nhà báo Vấn đề này mang tính nghiêm trọng nếu đứng trên phương diện pháp luật nhìn
Trang 11nhận còn nếu về mặt đạo đức thì nó thiếu đi sự tôn trọng đạo đức nghề nghiệp cũng như thiếu văn hóa ứng xử với những quan hệ khác nhau trong công việc
Trước hết, xét trên bình diện pháp luật của Nhà nước hiện hành thì việc
làm của nhà báo Hà Phan có thể nhận định đó là chiếm đoạt tài sản của công dân Nếu xét trên bình diện này nhà báo không chỉ mất đi uy tín mà còn phải chịu mức hình phạt của pháp luật hiện hành Mọi người dân thường khi vi phạm pháp luật đều phải chịu mức án theo định Còn đây, một nhà báo đang có vai trò và nghĩ vụ đem sự thật đến với công chúng thì điều đó càng khó có thể chấp nhận được
Nhà báo Hà Phan, người đã tìm hiểu và điều tra về sự thật của công ty Cổ phần xi măng Sài Gòn - Tân Kỳ (thuộc tập đoàn Đầu tư Sài Gòn) về những sai phạm của công ty trong quá trình triển khai dự án Tuy nhiên, sau khi biết sự vụ nhà báo lại không thực hiện nhiệm vụ của mình là thông tin cho công chúng biết
mà lại giấu chuyện với ý đồ đem lại lợi ích cho bản thân
Sự việc của nhà báo Hà Phan xét đến cùng thì vi phạm nghiêm trọng những quy định của pháp luật Theo điểm a khoản 3 điều 135 Bộ luật Hình sự thì sự việc này mang tính chất của việc “Chiếm đoạt tài sản” Nhà báo Hà Phan phải đứng trước mức án tù từ 7 – 15 năm tù
Xét trên phương diện luật báo chí Hà Phan cũng vi phạm nghiêm trọng
Luật báo chí Theo Luật báo chí năm 1990 quy định nhiệm vụ của Nhà báo là có quyền và nghĩa vụ thông tin trung thực, phản ánh ý kiến, nguyện vọng của nhân dân, góp phần thực hiện quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân Bên cạnh đó, nhà báo Không ai được lạm dụng danh nghĩa nhà báo
để làm việc vi phạm pháp luật