MỞ ĐẦU “Viết một bài báo cũng như nghệ sĩ vẽ một bức tranh, nhưng trước hết cân nhắc nó như một nhà báo, như một quan sát viên vô tư, có trách nhiệm báo cáo trung thực sự kiện.” (Leonard Ray Teel – Ron Taylor, Bước vào Nghề báo, NXB Trẻ, 1993). Xã hội ngày càng phát triển thì những nhu cầu tất yếu của con người về vấn đề nhằm nâng cao đời sống vật chất lẫn tinh thần cũng phát triển theo, kèm theo đó chính là sự cập nhật nhanh chóng các nguồn tin qua các kênh thông tin, truyền thông. Một trong những kênh thông tin quan trọng nhất, đó chính là báo chí. Có thể khẳng định, báo chí ngoài chức năng cung cấp thông tin, truyền tải kịp thời những kiến thức bổ ích đến phục vụ quần chúng nhân dân, còn giúp công chúng mở rộng tầm nhìn, mở rộng hiểu biết tiến tới xây dựng một xã hội văn minh theo đúng nghĩa của nó; báo chí còn là công cụ đắc lực tuyên truyền chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng, của Nhà Nước; mang trong mình những tiềm năng có ý nghĩa to lớn góp phần định hướng xã hội, cải tạo xã hội, là sợ dây kết nối con người với con người. Để có được một tác phẩm báo chí mang đậm hơi thở cuộc sống, phản ánh đúng thực tế và tạo được dư luận xã hội tốt đến với độc giả đòi hỏi người phóng viên không chỉ năng động, tích cực đi sâu, đi sát mà còn phải quan sát thực tế tốt, có sự tổng hợp vấn đề, từ đó nghiên cứu, phân tích, có sự chắt lọc để phản ánh đúng sự việc, sự kiện của cuộc sống. Ngược lại, người làm báo không tự trau dồi kiến thức và có niềm đam mê thực sự thì sẽ không thể đáp ứng những yêu cầu khắt khe của nghề nghiệp. Các tác phẩm báo chí được ra đời, bám sát những biến động dù là nhỏ của xã hội để phản ánh tới nhân dân những mặt tích cực và tiêu cực của mỗi bước chuyển mình. Mỗi một sự kiện lớn được đăng trên các báo đều cho công chúng thấy được những góc nhìn đa diện khác nhau, từ đó nhận thức vấn đề dưới nhiều khía cạnh khác biệt. Cách nhìn sự việc của nhà báo ảnh hưởng phần nào đến tác phẩm báo chí mà nhà báo sáng tạo ra, cũng ảnh hưởng lớn đến nhận thức và đánh giá của công chúng, của dư luận đặt niềm tin vào báo chí. Chính vì thế, khi nhà báo tiếp cận vấn đề cần hết sức cẩn trọng để có thể truyền tải một quan điểm từ góc nhìn đa diện, đúng với bản chất vấn đề. Bài tiểu luận sau đây sẽ đi vào tìm hiểu một sự kiện lớn thông qua phân tích góc nhìn, cách tiếp cận của nhà báo thông qua các mặt của sự kiện để đưa vào tác phẩm báo chí. Do vấn đề nghiên cứu còn mới mẻ, thời gian chuẩn bị và tư liệu còn hạn chế nên không thể tránh khỏi sai sót, vấp váp. Rất mong nhận được sự góp ý và đánh giá từ phía các giảng viên để em có thể rút kinh nghiệm và hoàn thiện tốt đề tài lần sau.
Trang 1Đề bài:
Qua các ví dụ cụ thể trong các tác phẩm báo chí, phân tích ưu điểm và hạn chế của việc thu thập và xử lý thông tin từ phương pháp quan sát.
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU
Lao động nhà báo được hiểu như là một hoạt động đặc biệt, mang tínhchất chính trị khoa học và nghệ thuật Do vậy, mà yêu cầu cho nhà báo là rấtcao, trước tiên là phải có tri thức nhất định về nghề nghiệp và thứ hai là phảinắm vững các phương pháp lao động chuyên nghiệp Có như vậy thì việc sángtạo của nhà báo để tạo nên một tác phẩm báo chí hoàn chỉnh mới được thànhcông Thành công phải tập hợp đủ nhiều yếu tố, quá trình, vì vậy mà nhà báocần phải nỗ lực sáng tạo, cố gắng trong mọi hoạt động Từ khâu lên kế hoạchlập đề tài, khai thác thông tin, tiếp cận thông tin bằng nhiều phương pháp và làm
rõ vấn đề mà chính tác giả muốn lột tả cho bạn đọc
Viết sao cho hay không chỉ là mối quan tâm của những người vừa bướcchân vào nghề báo mà còn là mong muốn, trăn trở thường trực của những nhàbáo cầm bút lâu năm
Là một phóng viên, hay một nhà báo chúng ta có quyền và nên thểnghiệm càng nhiều lối viết, càng nhiều phong cách thể hiện càng tốt Nhưngcũng cần lưu ý thủ thuật chính là con dao hai lưỡi, có thể thành công cũng cóthể thất bại
I Vai trò và ý nghĩa của đề tài
1. Vai trò
Thu thập và xử lí thông tin từ phương pháp quan sát là quá trình quan sátcủa người theo những tiêu chí cụ thể nhằm làm rõ những vấn đề/nội dung liênquan đến lĩnh vực/đề tài nghiên cứu
Quan sát trực tiếp là phương pháp đáng tin cậy nhất để thu lượm thôngtin Không cần dựa vào nhân chứng vì họ có thể không nhớ hết hoặc chính xácđược các chi tiết Quan sát là cách tốt để xác minh tuyên bố của một người nào
đó Tự mình thấy thì sẽ biết tuyên bố đó có đúng hay không
Trang 3Nếu trực tiếp ở hiện trường xảy ra sự kiện có thể lấy được những chi tiếtthuyết phục Với những chi tiết này, bạn có thể vẽ lên một bức tranh về khungcảnh đó cho độc giả Có thể cho độc giả thấy lúc đó ở đấy thế nào.
Nhà báo giỏi sử dụng mọi giác quan của mình: nhìn, ngửi, nghe, sờ, thậmchí nếm và "cảm nhận” Một nhà báo đưa tin về một vụ xe đổ có thể miêu tảkhói đen bốc lên trời, mùi nhiên liệu, sức nóng phát ra từ chiếc xe bốc cháy,tiếng kêu cứu của những người sống sót
Quan sát trực tiếp cũng giúp nhà báo hiểu hơn về sự kiện, một vấn đề haymột con người Nếu đang viết về một nhà máy mới, bạn sẽ hiểu rõ hơn sau khiđến đó thăm Nếu viết về một cầu thủ bóng đá, bạn sẽ có một bài viết thuyếtphục hơn sau khi xem cầu thủ đó chơi
Khi nói chuyện với mọi người, hãy quan sát phản ứng của họ: Họ có nhìn
đi chỗ khác khi bạn hỏi những câu hỏi nhạy cảm không? Quan sát xung quanhhọ: Bàn làm việc bừa bãi hay ngăn nắp; trên tường treo loại tranh gì?
Tất cả những điều này càng cụ thể thì càng giúp bạn viết được bài hay.Nhà báo giỏi không nói cho chúng ta biết người đàn ông đó già mà chỉ chochúng ta thấy: ông ta tóc hoa râm, tay nhăn nheo và đi lề mề
Nhưng không phải tất cả các chi tiết mình quan sát thấy đều đưa hết vàobài viết mà phải biết lựa chọn Bởi vì không phải tất cả mọi chi tiết mà mìnhquan sát thấy đều liên quan đến sự kiện Nhìn thấy người ta ăn trưa món gìkhông có nghĩa là phải miêu tả nó trong bài Có thể bạn để ý thấy một thươngnhân mà mình đang phỏng vấn đeo một chiếc cà vạt có in hình một con voi.Nhưng chiếc cà vạt không nói lên điều gì quan trọng về thương nhân đó Vì vậyđừng kể nó ra Nhưng nếu như thương nhân đó là một người bảo vệ động vậthoang dã và ông ta đeo một chiếc cà vạt với hình một con voi trên đó, thì đấy sẽ
là một chi tiết hay
Có thể thấy quan sát là con đường ngắn nhất để phóng viên tiếp cận trựctiếp với hiện thực Quan sát đem lại hình ảnh cụ thể, xác thực, sinh động làm bàibáo hấp dẫn
Thông tin từ quan sát có thể đem lại những dấu hiệu cần thiết để tiến tớithẩm định bản chất của sự vật, hiện tượng
Trang 4Trong quá trình giao tiếp, quan sát biểu hiện tâm lý của đối tượng sẽ giúpphóng viên điều chỉnh nhịp độ của cuộc giao tiếp, đánh giá mức độ tin cậythông tin.
2 Ý nghĩa
Quan sát là ngắm nhìn, trực quan về các sự vật, hiện tượng, con ngườitrong cuộc sống Nó có nhiều cấp độ khác nhau: từ bản năng, cảm tính đến lýtính Nhà báo dù có năng lực phân tích, khái quát, tổng hợp mạnh mẽ và sâu sắcđến đâu cũng không thể thay thế được sự quan sát thực tế Bởi vì bằng sự quansát thực tế, nhà báo mới miêu tả, tái hiện sự kiện, hiện tượng, con người mộtcách cụ thể, xác thực và sinh động, làm cơ sở cho những đánh giá, lý giải đúngđắn, thuyết phục
Cho nên, nhà báo phải có khiếu quan sát, có khả năng thu nhận trong mắtmình những biểu hiện đa dạng và phức tạp của đời sống Hai người nhìn xuống:một người thấy vũng nước, một người thấy vầng trăng Người thứ hai có tư chấtlàm báo vì anh ta thấy được nhiều chi tiết của sự vật hơn Còn người thứ nhấtthuộc vào số đông chúng ta, thường “thị nhi bất kiến”!
“Một người quan sát giỏi chưa chắc đã là người làm báo giỏi, nhưng mộtngười làm báo giỏi dứt khoát phải là người quan sát giỏi” Muốn quan sát giỏiđòi hỏi phải có phương pháp và kiến thức Đó là cách nhìn sự vật theo quy luật
từ gần đến xa, từ bộ phận đến toàn thể, từ trên xuống dưới, từ ngoại hình đếnnội tâm…kết hợp với sự so sánh, đối chiếu, suy luận theo một mục tiêu, nhiệm
vụ nhất định
Quan sát có chủ đích giúp nhà báo giữ lâu được hình ảnh, chi tiết của sựkiện trong trí nhớ cũng như nhanh chóng tìm ra những nét nổi bật, mang tínhbản chất của nó Thực tế đã có không ít bài phóng sự, điều tra hấp dẫn và giá trịđược hình thành từ những quan sát tinh tế của phóng viên, giống như Newtonphát hiện lực hút của trái đất khi nhìn quả táo rơi
Trong dòng xe cộ hối hả trên đường, phóng viên thấy hiện tượng bấtthường là đại đa số xe gắn máy hạng sang đều có biển số “9 nút”, còn xe gắnmáy bình dân của người nghèo thì phần lớn lại mang biển số “bù” Đến các bãigiữ xe, anh ta cũng thấy hiện tượng như vậy Từ đó, anh ta thực hiện bài điều tra
về đường dây chuyên làm biển số xe đẹp cho người giàu, khiến dư luận bứcxúc, cơ quan hữu trách phải vào cuộc chấn chỉnh các đơn vị đăng ký và cấp biển
Trang 51 Phương pháp quan sát
a Khái niệm
- Quan sát là khả năng cảm thụ hiện thực của con người nhờ vào các cơquan cảm giác chủ yếu như thị giác và thính giác thông qua sự tiếp xúc nghenhìn Quan sát thường đem lại những thông tin có đặc tính mô tả
- Người có năng lực quan sát là người có khả năng tri giác nhanh chóng vàchính xác những điểm quan trọng, chủ yếu và đặc sắc của sự vật, hiện tượng cho
dù những điểm đó khó nhận thấy hoặc có vẻ là thứ yếu
b Đối tượng quan sát
Đối tượng quan sát của phóng viên rất phong phú, đa dạng nếu chúngchứa đựng những thông tin, dữ liệu có ích cho chủ đề tác phẩm
- Quan sát quang cảnh, hiện trạng
- Quan sát diện mạo con người
- Quan sát các hoạt động của con người
- Quan sát đồ vật
c Một số hình thức quan sát cơ bản
- Theo vị trí của người quan sát
+ Quan sát tham dự: Người quan sát trực tiếp tham dự vào các hoạt độngcùng với những đối tượng được quan sát Hoạt động tham dự để quan sát có nhiềumức độ khác nhau: Tham dự một phần hoặc nhập cuộc hoàn toàn
+ Quan sát không tham dự: Người quan sát không tham dự vào các hoạt
động cùng với những đối tượng được quan sát Họ đứng ngoài cuộc và đơn
thuần ghi lại những gì đang diễn ra Do nhìn từ bên ngoài nên người quan sátkhó khăn hơn trong việc muốn tìm hiểu những gì xảy ra đằng sau mỗi hànhđộng của đối tượng được quan sát như: nguyên nhân, động cơ…
Trang 6- Theo cách thức quan sát
+ Quan sát công khai: Đối tượng được quan sát biết rõ mình đang bị quansát Sự có mặt của người quan sát dù sao vẫn có ảnh hưởng (ít hay nhiều) đếnđối tượng được quan sát Do vậy, quan sát công khai có thể sẽ gây ra sự căngthẳng, mất tự nhiên cho đối tượng được quan sát Có trường hợp quan sát côngkhai không đưa đến kết quả đúng như nó vốn có
+ Quan sát bí mật: Đối tượng được quan sát không biết mình đang bịquan sát Vì vậy quan sát bí mật có thể nó tạo ra khả năng nhận thức tốt hơn vìlúc đó các hành động, tình huống xảy ra tự nhiên, ít sai lệch hơn
Tuy nhiên, cũng có những ý kiến đặt ra vấn đề vi phạm pháp luật, đạođức trong một số trường hợp phóng viên thực hiện quan sát bí mật và quan sáttham dự
2 Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp quan sát
- Quan sát là con đường ngắn nhất để phóng viên tiếp cận trực tiếp vớihiện thực
- Quan sát đem lại hình ảnh cụ thể, xác thực, sinh động làm bài viết sinhđộng, hấp dẫn
- Thông tin từ quan sát đem lại những dấu hiệu cần thiết để tiến tới thẩmđịnh bản chất của sự kiện
- Trong quá trình giao tiếp, quan sát những biểu hiện tâm lý của đốitượng sẽ giúp phóng viên điều chỉnh nhịp độ cuộc giao tiếp và đánh giá mức độtin cậy của thông tin
- Hoạt động quan sát chịu ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan Hiện thựccuộc sống qua quan sát thường gắn với sự nhìn nhận, xem xét và trạng thái tâm
lí của bản thân người quan sát
Trang 7- Hoạt động quan sát bị giới hạn bởi thời gian, không gian
- Quan sát có khi chỉ thấy được biểu hiện bên ngoài chưa chắc đã đúngvới bản chất của sự việc Đã xảy ra tình trạng nhà báo bị “lừa” hoặc chỉ dựa vàoquan sát để nhận định sự việc nên đã dẫn đến sai sót đáng tiếc
3 Cách quan sát để đạt hiệu quả cao
- Quan sát để tìm ra ý nghĩa: Quan sát không chỉ là mô tả lại những gì
nhìn thấy mà phải đi liền với sự phân tích, bình giá để tìm ra ý nghĩa, giá trịcủa chi tiết, sự kiện
- Quan sát phải có suy luận, phán đoán: Quan sát không có nghĩa chỉ là nhìn, trông mà là thấy được sự vật, hiện tượng Quan sát khác với hoạt động
nhìn, trông vì quan sát có sự tham gia của hoạt động tư duy như: phân tích, tổng
hợp, suy luận, phán đoán…
- Quan sát trong sự so sánh: so sánh những gì quan sát được ở sự vật,
hiện tượng này với sự vật, hiện tượng khác hoặc so sánh với bản thân chúng
trong các thời điểm, hoàn cảnh, giai đoạn… khác nhau để làm nổi bật nên
những nét đặc sắc của chúng Chính sự so sánh, đối chiếu này làm cho sự quansát có chiều sâu hơn
- Huy động các giác quan trong quan sát và thận trọng khi kết luận:
Quan sát phải có sự tập trung, chú ý cao độ Khi quan sát cần sử dụng các giácquan để nhận biết các đặc điểm, tính chất rất đa dạng của các sự vật, hiện tượng
Thiếu đi bất cứ một giác quan nào, chúng ta có thể bị mù trước một thuộc tính
nào đó của sự vật
- Lựa chọn thời điểm để quan sát bởi vì hoạt động quan sát chỉ thực hiện
được trong thời gian, không gian và giai đoạn diễn tiến nhất định nào đó của sựkiện
Trang 8- Quan sát nên kết hợp với các phương pháp khác để đảm bảo độ tin cậy
và cơ sở pháp lý cho thông tin đã thu thập
III Tác phẩm sưu tầm và phân tích
1 Tác phẩm
Bài 1 Hình ảnh quặn ruột miền Trung 2 năm hứng bão gánh lũ
(VTC News) – Cả một dọc dài miền Trung khúc ruột, suốt hai năm qua phải quặn mình gồng gánh bão lũ Cơn lũ này chưa qua, cơn lũ khác lại ập đến, cướp đi hàng trăm sinh mạng, nhấn chìm hàng vạn ngôi nhà… đẩy cuộc sống của đồng bào vào cảnh tang thương, mất mát.
Cả nước đang hướng về miền Trung, chung sức với đồng bào miền Trung đểvượt qua bão lũ Hơn lúc nào hết, mỗi hình ảnh từ miền Trung khúc ruột càngkhơi dậy trong mỗi người dân Việt tinh thần tương thân tương ái!
VTC News xin gửi tới độc giả những hình ảnh của VTC News và các hãng thông tấn nước ngoài chụp về bão lũ miền Trung, Việt Nam trong vòng 2 năm trở lại đây:
Đây là hình ảnh tại rốn lũ Hà Tĩnh ngày 6/10 (Ảnh:
Getty Images)
Trang 9Còn đây là hình ảnh tại xã Tân Hóa, huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình ngày 9/10/2010 Một người dân đang gom lại vật liệu từ căn nhà đã gục đổ sau mưa lũ (Ảnh: Getty Images)
Trận lũ kéo dài gần 10 ngày ở 5 tỉnh miền Trung (Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế) đã cướp đi sinh mạng của 66 đồng bào, khiến 17 người mất tích, 75 người
bị thương Tổng thiệt hại ước tính lên tới 2.562 tỷ đồng (số liệu thống kê đến 18h ngày 10/10) Trong ảnh là một căn nhà đổ sập vì mưa lũ tại Minh Hóa, Quảng Bình ngày 9/10 (Ảnh:
Trang 10Getty Images)
Nắng chưa kịp hong khô những vật dụng cho đồng bào sau mưa lũ (Hình ảnh tại xã Tân Hóa, huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình - Ảnh: Getty Images)
Chưa kịp bình sinh một cuộc sống khi nước lũ vừa rút (Ảnh VTC News, chụp tại xã Thanh Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình ngày 14/10)
Trang 11thì một trận mưa lũ khác lại ập về, tiếp tục nhấn chìm mọi thứ vào trong biển nước (Hình ảnh tại Quảng Bình ngày 17/10/2010 - Ảnh Getty Images)
Lũ tràn qua huyện Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh ngày 17/10 (Ảnh: Getty Images)
Trang 12Hình ảnh tại Hương Khê, Hà Tĩnh ngày 18/10 (Ảnh: Xinhuanet)
Mưa lũ đợt 2 đã nhấn chìm hơn 83.500 hộ dân ở tất cả 12 huyện thị, thành phố của tỉnh Hà Tĩnh (Hình ảnh tại Hương Khê, Hà Tĩnh ngày 18/10 - Getty Images)
Trang 13Đồng bào lội trong mưa lũ ở Nghệ An ngày 18/10 (Ảnh: Reuters)
Nhiều vùng ở Nghệ An bị cô lập vì mưa lũ (Ảnh ngày 18/10 Reuters)
Trang 14Công tác cứu hộ (Hình ảnh tại Nghệ An ngày 18/10 Reuters)
cứu trợ gặp rất nhiều khó khăn (Hình ảnh tại Nghệ An ngày 18/10 - Reuters)
Trang 15Tính đến 18h ngày 18/10, mưa lũ đợt 2 tại miền Trung đã cướp
đi sinh mạng của 30 đồng bào (Hình ảnh chụp qua cầu truyền hình trực tiếp "Thương quá miền Trung" của Đài truyền hình kỹ thuật số VTC)
Còn đây là hình ảnh được phóng viên VTC News ghi lại ngày 17/10/2010 tại xã Tam Thăng, TP Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam, nơi cách rốn lũ hàng trăm cây số vẫn phải ngập chìm trong biển nước Với đồng bào nơi đây, hình ảnh nước lũ vẫn còn là một ám ảnh rất lớn Bởi
Trang 16Cách đây hơn 1 năm, cơn bão Ketsana đã đổ bộ vào miền Trung, Việt Nam,trong đó có TP Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam (Hình ảnh bão Ketsana đổ bộ vào Đà Nẵng ngày 29/9/2009 - Ảnh AFP)
Trận bão này đã làm ít nhất 26 đồng bào thiệt mạng và
5 đồng bào mất tích (Ảnh AFP chụp tại Đà Nẵng ngày 29/9/2009)
Trang 17Bão vừa tràn qua, cũng là lúc đồng bào miền Trung chống chọi với mưa lũ (Hình ảnh chụp tại Đà Nẵng một ngày sau bão - Ảnh Reuters)
Phố cổ Hội An chìm trong biển nước ngày 30/9/2009 (Ảnh VTC News)
Trang 18Hình ảnh chụp tại Quảng Nam ngày 1/10/2009 (Ảnh: Getty Images)
Đoàn xe "chết đứng" trên Quốc lộ, tại địa phận tỉnh Quảng Nam vì mưa lũ ngày 1/10/2009 (Ảnh: Getty Images)
Trang 19Tính đến 21h ngày 1/10/2009, bão Ketsana và mưa lũ đã cướp đi sinh mạng của 99 đồng bào, khiến 252 người bị thương, 14 người mất tích Tổng thiệt hại ước tính lên tới 11.000 tỷ (Ảnh AFP, chụp tại Hội An ngày 30/9/2009)
Đây là hình ảnh khác về khúc ruột miền Trung mùa bão lũ
2009 Hình ảnh được ghi lại ngày 4/11/2009 tại tỉnh Bình Định, một ngày sau khi cơn bão Mirinae đi qua (Ảnh: Reuters)
Trang 20Tính đến 21h ngày 5/11/2009, Bão Mirinae và mưa lũ lại cướp đi sinh mạng 104 đồng bào , khiến 16 người mất tích, 99 người bị thương (Ảnh: Báo Phú Yên)
eBão lũ lịch sử tại miền Trung đầu tháng 11/2009 còn gây thiệt hại vô cùng nặng nề về tài sản Theo thống kê sơ bộ tại thời điểm đó, giá trị thiệt hại lớn tới con số kỷ lục 2,175.57 tỷ đồng, trong đó, Bình Định (1,047 tỷ); Gia Lai (1,000.00 tỷ); Đắc Lắc (86.75 tỷ); Khánh Hòa (21.82 tỷ); Quảng Ngãi (20