Nguy cơ nhiễm xạ của sinh viên hình ảnh khi đi lâm sàng tại các cơ sở y tế địa bàn thành phố Hải Dương năm 2016

Nguy cơ nhiễm xạ của sinh viên hình ảnh khi đi lâm sàng tại các cơ sở y tế địa bàn thành phố Hải Dương năm 2016Nguy cơ nhiễm xạ của sinh viên hình ảnh khi đi lâm sàng tại các cơ sở y tế địa bàn thành phố Hải Dương năm 2016Nguy cơ nhiễm xạ của sinh viên hình ảnh khi đi lâm sàng tại các cơ sở y tế địa bàn thành phố Hải Dương năm 2016Nguy cơ nhiễm xạ của sinh viên hình ảnh khi đi lâm sàng tại các cơ sở y tế địa bàn thành phố Hải Dương năm 2016Nguy cơ nhiễm xạ của sinh viên hình ảnh khi đi lâm sàng tại các cơ sở y tế địa bàn thành phố Hải Dương năm 2016Nguy cơ nhiễm xạ của sinh viên hình ảnh khi đi lâm sàng tại các cơ sở y tế địa bàn thành phố Hải Dương năm 2016Nguy cơ nhiễm xạ của sinh viên hình ảnh khi đi lâm sàng tại các cơ sở y tế địa bàn thành phố Hải Dương năm 2016Nguy cơ nhiễm xạ của sinh viên hình ảnh khi đi lâm sàng tại các cơ sở y tế địa bàn thành phố Hải Dương năm 2016Nguy cơ nhiễm xạ của sinh viên hình ảnh khi đi lâm sàng tại các cơ sở y tế địa bàn thành phố Hải Dương năm 2016

B  Y TỘ Ế

TRƯỜNG Đ I H C K  THU T Y T  H I DẠ Ọ Ỹ Ậ Ế Ả ƯƠNG

Đ  CỀ ƯƠNG NGHIÊN C U KHOA H CỨ Ọ

Tên đ  tài: ề Nguy c  nhi m x  c a sinh viên hình  nh khi đi lâm sàng t i cácơ ễ ạ ủ ả ạ  

c  s  y t  đ a bàn thành ph  H i Dơ ở ế ị ố ả ương năm 2016

      Người th c hi n: ự ệ Nhóm 2

           Đ n v : ơ ị Hình  nh 7Ả

 Cán b  hộ ướng d n: ẫ

B  Y TỘ Ế

TRƯỜNG Đ I H C K  THU T Y T  H I DẠ Ọ Ỹ Ậ Ế Ả ƯƠNG

Đ  CỀ ƯƠNG NGHIÊN C U KHOA H CỨ Ọ

Tên đ  tài: ề Nguy c  nhi m x  c a sinh viên hình  nh khi đi lâm sàng t i cácơ ễ ạ ủ ả ạ  

c  s  y t  đ a bàn thành ph  H i Dơ ở ế ị ố ả ương năm 2016

Vũ Đ c LongứNguy n Ng c Th chễ ọ ạ

Tr n Qu c Tu nầ ố ấ

           Đ n v : ơ ị Hình  nh 7Ả

Cán b  hộ ướng d nẫ

Đ T V N ĐẶ Ấ Ề

Ti n b  c a khoa h c và công ngh  ngày càng đế ộ ủ ọ ệ ượ ức  ng d ng ph c v  ụ ụ ụcông cu c chăm sóc s c kh e con ngộ ứ ỏ ười nhi u h n.K  thu t b c x  đề ơ ỹ ậ ứ ạ ượ ức  ng 

d ng r ng rãi trong các lĩnh v c khoa h c nh  công nghi p,nông nghi p,y sinh ụ ộ ự ọ ư ệ ệ

h c,khai thác m  Trong y t ,nh ng ngu n năng lọ ỏ ế ữ ồ ượng này ngày càng đượ ứ  c  ng

d ng nhi u trong ch n đoán và đi u tr  ph c v  ngụ ề ẩ ề ị ụ ụ ườ ệi b nh.  u vi t đã rõ Ư ệ

nh ng v n đ  đòi h i vi c qu n lý ATBX h t nhân h t s c ch t ch ư ấ ề ỏ ệ ả ạ ế ứ ặ ẽ

Do tính ch t ngh  nghi p,nên nh ng NVYT ti p xúc v i các lo i tia x  kéoấ ề ệ ữ ế ớ ạ ạ  dài trong quá trình hành ngh  đ u có th  ch u  nh hề ề ể ị ả ưởng x u đ n s c kh e. ấ ế ứ ỏ

M c dù t ng li u h p th  mà h  ph i nh n trong m t năm có th  v n n m ặ ổ ề ấ ụ ọ ả ậ ộ ể ẫ ằtrong gi i h n cho phép, nh ng do s  c m nhi m mang tính cá th  khác nhau, ớ ạ ư ự ả ễ ểnên v n có th  xu t hi n m t s  bi n đ i sinh h c không mong mu n nh  gi mẫ ể ấ ệ ộ ố ế ổ ọ ố ư ả  

s  lố ượng các t  bào máu và t o máu,gi m tu i th ,đ c th y tinh th ,tăng kh  ế ạ ả ổ ọ ụ ủ ể ảnăng m c b nh lý ác tính.ắ ệ

H i Dả ương là m t thành ph  có m ng lộ ố ạ ưới y t  tế ương đ i phát tri n, có ố ểnhi u k  thu t s  d ng ngu n năng lề ỹ ậ ử ụ ồ ượng c a b c x  ion hóa trong các b nh ủ ứ ạ ệ

vi n.Sinh viên CĐHA khi đi th c hành lâm sàng t i các c  s  y t  đ a bàn thành ệ ự ạ ơ ở ế ị

ph  H i Dố ả ương ti p xúc v i b c x  ion hóa hàng ngày.Câu h i đế ớ ứ ạ ỏ ược đ t ra là ặ

v n đ  ATBX   H i Dấ ề ở ả ương hi n nay và tác đ ng c a nó đ n NVYT ra sao? ệ ộ ủ ế

C n có nh ng gi i pháp nào đ  đ m b o an toàn và c i thi n đi u ki n làm ầ ữ ả ể ả ả ả ệ ề ệ

vi c c a NVYT ti p xúc v i b c x  ion hóa?. Xu t phát t  nh ng câu h i trên, ệ ủ ế ớ ứ ạ ấ ừ ữ ỏchúng tôi ti n hành th c hi n đ  tài “ế ự ệ ề Nguy c  nhi m x  c a sinh viên hình ơ ễ ạ ủ

nh khi đi lâm sàng t i các c  s  y t  đ a bàn thành ph  H i D ng năm 

2016”, v i m c tiêu sau:ớ ụ

c  s  y t  đ a bàn thành ph  H i D ơ ở ế ị ố ả ươ ng năm 2016.

2.Đ  xu t m t s  gi i pháp can thi p đ m b o an toàn b c x  và s c kh e  ề ấ ộ ố ả ệ ả ả ứ ạ ứ ỏ

c a sinh viên hình  nh khi đi lâm sàng t i các c  s  y t  đ a bàn thành ph  H i  ủ ả ạ ơ ở ế ị ố ả

B c x ứ ạ là chùm h t ho c sóng đi n t  có kh  năng ion hóa v t ch t,ạ ặ ệ ừ ả ậ ấ  

ngu n b c x ồ ứ ạ là ngu n phóng x  ho c thi t b  b c x  Trong đó ồ ạ ặ ế ị ứ ạ ngu n phóng ồ  

xạ là ch t phóng x  đấ ạ ược ch  t o đ  s  d ng, không bao g m v t li u h t ế ạ ể ử ụ ồ ậ ệ ạnhân và thi t b  b c x  là thi t b  phát ra b c x  ho c có kh  năng phát ra b cế ị ứ ạ ế ị ứ ạ ặ ả ứ  

x  (theo lu t Năng lạ ậ ượng nguyên t ) [50]. ử

B c x  g m có b c x  ion hóa và b c x  không ion hóa môi trứ ạ ồ ứ ạ ứ ạ ường 

v t ch t. B c x  ion hoá bao g m: các ậ ấ ứ ạ ồ b c x  ion hóa ứ ạ  tr c ti p đó là các h t ự ế ạmang đi n (electron, proton, h t  ,…) có đ ng năng đ  đ  gây ra hi n tệ ạ α ộ ủ ể ệ ượng ion hóa do va ch m và các b c x  ion hóa gián ti p (các h t neutron, tia X, tia ạ ứ ạ ế ạ,…) có th  gi i phóng các h t ion hóa tr c ti p hay bi n đ i h t nhân [25]. ể ả ạ ự ế ế ổ ạ

Nh  v y, b c x  ion hóa đư ậ ứ ạ ược hi u là hi n tể ệ ượng môi trường v t ậ

ch t b c x  ra các ion âm, ion dấ ứ ạ ương và các đi n t  t  do m t cách tr c ti p ệ ử ự ộ ự ếhay gián ti p do s  tế ự ương tác gi a các nguyên t , phân t  c a môi trữ ử ử ủ ường đó 

v i các ngu n chi u x  có năng lớ ồ ế ạ ượng cao. Trong y sinh h c, ngọ ười ta quan tâm đ n hai lo i b c x  là b c x  h t nhân (tia  , ế ạ ứ ạ ứ ạ ạ α ,  ) và b c x  tia X. ứ ạ

Hi n t ệ ượ ng phóng x ạ là hi n tệ ượng h t nhân nguyên t  t  bi n đ i ạ ử ự ế ổ

đ  tr  thành h t nhân nguyên t  c a nguyên t  khác, ho c t  m t tr ng thái ể ở ạ ử ủ ố ặ ừ ộ ạnăng lượng cao v  tr ng thái năng lề ạ ượng th p h n, trong quá trình bi n đ i đóấ ơ ế ổ  

h t nhân phát ra nh ng tia không nhìn th y đạ ữ ấ ược có năng lượng cao g i là tia ọphóng x  hay b c x  h t nhân [62]. ạ ứ ạ ạ

trình bi n đ i h t nhân bao g m năng lế ổ ạ ồ ượng phân h ch, năng lạ ượng nhi t ệ

h ch, năng lạ ượng do phân rã ch t phóng x ; là năng lấ ạ ượng sóng đi n t  có ệ ừ

kh  năng ion hóa v t ch t và năng lả ậ ấ ượng các h t đạ ược gia t c [50]ố

An toàn b c x ứ ạ là vi c th c hi n các bi n pháp ch ng l i tác h i ệ ự ệ ệ ố ạ ạ

c a b c x , ngăn ng a s  c  ho c gi m thi u h u qu  c a chi u x  đ i v i ủ ứ ạ ừ ự ố ặ ả ể ậ ả ủ ế ạ ố ớcon người, môi trường [50]. 

Thi t b  ghi đo b c x ế ị ứ ạ là phương ti n, d ng c  đ  đo li u b c x , ệ ụ ụ ể ề ứ ạ

ho t đ  phóng x , xác đ nh đ ng v  phóng x  ạ ộ ạ ị ồ ị ạ C  s  b c x ơ ở ứ ạ là n i t  ch c, cáơ ổ ứ  nhân đượ ơc c  quan qu n lý nhà nả ước v  an toàn và ki m soát b c x  cho phépề ể ứ ạ  

đ t ngu n b c x  và thặ ồ ứ ạ ường xuyên ti n hành công vi c b c x  [23]. ế ệ ứ ạ

Nhân viên b c x  y t ứ ạ ế là nh ng bác s , đi u dữ ỹ ề ưỡng viên, y tá, h  lý, ộ

dượ ỹ ược s , d c tá, k  s , k  thu t viên, h  sinh t i các c  s  y t  làm vi c ỹ ư ỹ ậ ộ ạ ơ ở ế ệ

tr c ti p v i các thi t b  b c x  ho c các ngu n phóng x  kín, ngu n phóng ự ế ớ ế ị ứ ạ ặ ồ ạ ồ

x  h  ho c chăm sóc ngạ ở ặ ườ ệi b nh được đi u tr  b ng các đ ng v  phóng x  ề ị ằ ồ ị ạ

ho c ph i làm vi c trong khu v c có chi u x  ti m tàng v i m c li u l n h nặ ả ệ ự ế ạ ề ớ ứ ề ớ ơ  

1 mSv/năm ho c trong khu v c có nguy c  b  nhi m b n phóng x  (theo ặ ự ơ ị ễ ẩ ạ

Thông t  liên t ch s  13/2014/TTLT­BKHCN­BYT) [13]. ư ị ố

Ng ườ ứ i đ ng đ u c  s  y t ầ ơ ở ế là người ch  s  h u ho c ngủ ở ữ ặ ườ ại đ i 

di n theo pháp lu t c a ch  s  h u ho c ngệ ậ ủ ủ ở ữ ặ ườ ượ ủi đ c  y quy n c a ngề ủ ười 

đ i di n theo pháp lu t đ  qu n lý c  s  y t  [13]. ạ ệ ậ ể ả ơ ở ế

S  c  b c x  và h t nhân ự ố ứ ạ ạ  là tình tr ng m t an toàn b c x ; m t an ạ ấ ứ ạ ấtoàn h t nhân; m t an ninh đ i v i ngu n phóng x , v t li u h t nhân, thi t bạ ấ ố ớ ồ ạ ậ ệ ạ ế ị 

h t nhân, c  s  b c x  và c  s  h t nhân. ạ ơ ở ứ ạ ơ ở ạ Ứ ng phó s  c ự ố là vi c áp d ng m iệ ụ ọ  

bi n pháp  ng phó nhanh chóng, k p th i nh m gi m thi u h u qu  c a s  cệ ứ ị ờ ằ ả ể ậ ả ủ ự ố gây  nh hả ưởng đ n an toàn, s c kh e c a con ngế ứ ỏ ủ ười, gây thi t h i v  môi ệ ạ ề

trường và tài s n. ả K  ho ch  ng phó s  c ế ạ ứ ự ố là văn b n quy đ nh v  các nguyênả ị ề  

t c ho t đ ng, phân công trách nhi m, c  ch  đi u hành và ph i h p gi a các ắ ạ ộ ệ ơ ế ề ố ợ ữ

t  ch c, cá nhân tham gia  ng phó s  c ; đánh giá các nguy c ; đ a ra các quy ổ ứ ứ ự ố ơ ưtrình  ng phó chung; vi c chu n b  s n sàng  ng phó s  c  nh m gi m thi u ứ ệ ẩ ị ẵ ứ ự ố ằ ả ểcác h u qu  do s  c  gây ra [9]. ậ ả ự ố

Li u chi u x ề ế ạ là đ i lạ ượng đo m c đ  chi u x  [50]. Trong đó đ n ứ ộ ế ạ ơ

v  qu c t  c a li u tị ố ế ủ ề ương đương là Sievert (Sv), th  nguyên là mSv và ứ Sv [59]

Có th  phân chia thành 2 lo i ngu n b c x  ion hóa chính: b c x  tể ạ ồ ứ ạ ứ ạ ự nhiên và b c x  nhân t o. B c x  t  nhiên là nh ng ngu n b c x  có s n ứ ạ ạ ứ ạ ự ữ ồ ứ ạ ẵtrong t  nhiên phát ra t  b c x  vũ tr , b c x  c a các đ ng v  có s n trong ự ừ ứ ạ ụ ứ ạ ủ ồ ị ẵkhông khí và m t đ t. Ngoài ra nó còn có th  có trong th c ăn, nặ ấ ể ứ ước u ng, v tố ậ  

d ng đ  đ c hay chính t  c  th  con ngụ ồ ạ ừ ơ ể ười. B c x  nhân t o t  các ngu n ứ ạ ạ ừ ồphát tia hay t  ph n  ng h t nhân [47], [110]. ừ ả ứ ạ

phông phóng x  t  nhiên cao nh  Ramsar (Iran), Guarapari (Braxin), ạ ự ư

Karunagappalli ( n Đ ), Arkaroola (Nam Úc) hay DẤ ộ ương Giang (Trung Qu c),ố  

n i cao nh t có th  đ t 90 µGy/h [98]. B c x  t  nhiên bao g m: ơ ấ ể ạ ứ ạ ự ồ

B c x  vũ tr : đ n t  m t tr i và d i thiên hà nh ng h u h t b  c nứ ạ ụ ế ừ ặ ờ ả ư ầ ế ị ả  

l i b i b u khí quy n bao quanh trái đ t. Li u chi u do b c x  vũ tr  không ạ ở ầ ể ấ ề ế ứ ạ ụ

đ ng đ u   các vùng đ a lý khác nhau, ph  thu c vào đ  cao và vĩ đ  Trên ồ ề ở ị ụ ộ ộ ộ

đ nh núi cao cỉ ường đ  phóng x  l n h n nhi u so v i m t bi n. Ví d : su t ộ ạ ớ ơ ề ớ ặ ể ụ ấ

li u trung bình c a b c x  vũ tr    vùng xích đ o, ngang m t nề ủ ứ ạ ụ ở ạ ặ ước bi n là ể0,2 mSv/năm, trong khi đó   n i cao 3000m, su t li u lên t i 1 mSv/năm [59]. ở ơ ấ ề ớ

B c x  n n đ t: đứ ạ ề ấ ượ ạc t o ra do trong đ t, đá có các ch t phóng x  ấ ấ ạ

mà ch  y u là Radium, Thorium, Uranium và Kali ­40, li u trung bình do b c ủ ế ề ứ

x  n n đ t kho ng 0,45 mSv/năm, m t s  vùng c a Trung Qu c,  n Đ  , ạ ề ấ ả ộ ố ủ ố Ấ ộBrazil, b c x  n n đ t có th  đ t 1,8 ­ 16mSv/năm [44], [69]. ứ ạ ề ấ ể ạ

B c x  không khí: ch  y u t o ra do phân rã m t s  nguyên t  ứ ạ ủ ế ạ ộ ố ố

phóng x  t  nhiên có trong đ t, đá. Khí phóng x  (ch  y u là Radon) đạ ự ấ ạ ủ ế ược sinh ra do phân rã c a Radium ­ 226. Trong nhà, n ng đ  khí Radon có th  l n ủ ồ ộ ể ớ

g p nhi u l n so v i ngoài tr i. Khí phóng x  xâm nh p vào c  th  s  gây ấ ề ầ ớ ờ ạ ậ ơ ể ẽchi u x    ph i và đế ạ ở ổ ường hô h p. Li u trung bình do Radon t o ra kho ng 2 ấ ề ạ ảmSv/năm [62]. 

B c x  t  th c ăn, nứ ạ ừ ứ ước u ng: đố ượ ạc t o ra do các ch t phóng x  t  ấ ạ ựnhiên thâm nh p vào cây c  và đ ng v t. Trong th c ăn và nậ ỏ ộ ậ ứ ước u ng có ch aố ứ  

m t lộ ượng nh t đ nh các ch t phóng x  nh  Postasium, Radium, Thorium và ấ ị ấ ạ ưCacbon ­ 14. Li u chi u do b c x  lo i này thề ế ứ ạ ạ ường nh , kho ng 0,1 ỏ ả

mSv/năm. T ng li u b c x  t  nhiên (tr  Radon) trung bình đ i v i m t ổ ề ứ ạ ự ừ ố ớ ộ

người kho ng 1 ­ 2 mSv/năm. Radon trong nhà t o ra li u b  sung 1 ­ 3 ả ạ ề ổ

mSv/năm. Trong đó, ch  có Radon là ngu n phóng x  đ c h i có th  gây ung ỉ ồ ạ ộ ạ ể

th  ph i, còn l i b c x  t  nhiên khác không gây h i đ i v i s c kh e con ư ổ ạ ứ ạ ự ạ ố ớ ứ ỏ

người, nó là m t ph n c a t  nhiên và t o hóa [49], [72]. Các nộ ầ ủ ự ạ ước khác nhau, 

các vùng mi n khác nhau thì có phông phóng x  t  nhiên khác nhau. T i m t ề ạ ự ạ ộ

s  vùng   Đ c, M , Iran và Séc ho t đ  b c x  t  nhiên cao h n m c trung ố ở ứ ỹ ạ ộ ứ ạ ự ơ ứbình c a th  gi i g p 500 l n. Nói chung, trên toàn th  gi i su t li u chi u ủ ế ớ ấ ầ ế ớ ấ ề ế

d ng ch  y u trong các lĩnh v c nh  sinh h c, y h c, công nghi p, nông ụ ủ ế ự ư ọ ọ ệ

nghi p, quân s  và trong nghiên c u [59], [76], [79]. ệ ự ứ

Trong Y h c: có 3 lĩnh v c chính có s  d ng ngu n b c x  ion hóa ọ ự ử ụ ồ ứ ạnhân t o đó là tia X t o ra t  máy phát tia trong X quang ch n đoán, x  tr , các ạ ạ ừ ẩ ạ ị

đ ng v  phóng x  trong ch n đoán và đi u tr  YHHN [30], [35], [65]. Theo báo ồ ị ạ ẩ ề ịcáo c a ICRP, li u trung bình mà m t ngủ ề ộ ười ph i nh n t  các ngu n b c x  ả ậ ừ ồ ứ ạnhân t o mà ch  y u t  y t  trên th  gi i là 0,6 mSv/năm. T i M , li u chi u ạ ủ ế ừ ế ế ớ ạ ỹ ề ế

x  y t  cao h n do ngạ ế ơ ười dân có nhi u đi u ki n đ  ti p c n v i các k  thu tề ề ệ ể ế ậ ớ ỹ ậ  cao có s  d ng ngu n b c x  có th  đ t t i 3 mSv/năm [92]. ử ụ ồ ứ ạ ể ạ ớ

Trong công nghi p: s n xu t đi n năng t  năng lệ ả ấ ệ ừ ượng h t nhân (nhàạ  máy đi n h t nhân) đang có xu hệ ạ ướng phát tri n trên th  gi i do c n ki t các ể ế ớ ạ ệngu n năng lồ ượng khác. Ngoài ra còn có các nhà máy có s  d ng ngu n phóngử ụ ồ  

x  nhân t o trong ch p  nh không phá h y, thăm dò đ a ch t, chi u x  th c ạ ạ ụ ả ủ ị ấ ế ạ ự

ph m, đánh giá thành ph m nh  nhà máy xi măng, các m  khai khoáng, các ẩ ẩ ư ỏ

v t li u xây d ng b  nhi m phóng x ,  Theo Awadhesh và CS (2014) [69] t i ậ ệ ự ị ễ ạ ạ

27 qu c gia Liên minh châu Âu năm 2013 có 185 nhà máy đi n h t nhân s n ố ệ ạ ả

xu t đấ ược 162 GW đi n ph c v  cho các nhu c u c a cu c s ng. T i Vi t ệ ụ ụ ầ ủ ố ố ạ ệNam, theo báo cáo c a C c Năng lủ ụ ượng nguyên t  thu c B  Khoa h c và ử ộ ộ ọCông ngh  năm 2015 [12], Th  tệ ủ ướng chính ph  đã phê duy t Quy ho ch chi ủ ệ ạ

ti t phát tri n  ng d ng b c x  trong công nghi p và các ngành kinh t  ­ k  ế ể ứ ụ ứ ạ ệ ế ỹthu t khác đ n năm 2020 t i Quy t đ nh s  127/QĐ ­ TTg ngày 20/01/2011. ậ ế ạ ế ị ố

M c tiêu c a quy ho ch là xây d ng và phát tri n  ng d ng b c x  thành m tụ ủ ạ ự ể ứ ụ ứ ạ ộ  ngành công nghi p công ngh  cao v i 4 lĩnh v c  ng d ng ch  y u: ki m tra ệ ệ ớ ự ứ ụ ủ ế ểkhông phá h y, h  đi u khi n h t nhân, chi u x  công nghi p và k  thu t ủ ệ ề ể ạ ế ạ ệ ỹ ậđánh d u đ ng v  phóng x  ấ ồ ị ạ

Trong nông nghi p: vi c  ng d ng b c x  và đ ng v  phóng x  ệ ệ ứ ụ ứ ạ ồ ị ạ

đượ ức  ng d ng ch  y u trong 6 lĩnh v c, bao g m: ch n t o gi ng cây tr ng, ụ ủ ế ự ồ ọ ạ ố ồnông hóa, th  nhổ ưỡng, b o qu n và ch  bi n [12], [64]. T i Vi t Nam,  ng ả ả ế ế ạ ệ ứ

d ng NLNT trong nông nghi p còn h n ch , t  phát, ch  y u áp d ng trong ụ ệ ạ ế ự ủ ế ụ

ch n t o gi ng đ t bi n, chi u x  nông s n cho ki m d ch th c v t. ọ ạ ố ộ ế ế ạ ả ể ị ự ậ

Tro b i phóng x : đụ ạ ượ ạc t o ra ch  y u do các v  n  h t nhân g m ủ ế ụ ổ ạ ồcác ch t phân h ch và s n ph m phân h ch c a chúng. Các tro b i phóng x  ấ ạ ả ẩ ạ ủ ụ ạtung lên khí quy n r i r i t  t  xu ng m t đ t dể ồ ơ ừ ừ ố ặ ấ ướ ại d ng các h t nh  Th i ạ ỏ ờgian l u l i trong khí quy n c a chúng có th  kéo dài vài năm đ n vài ch c ư ạ ể ủ ể ế ụnăm sau, ph  thu c vào các v  n  và đi u ki n th i ti t [44]. Theo Hiroaki ụ ộ ụ ổ ề ệ ờ ếKato và Yuichi Onda (2014) [88], ngay sau v  n  nhà máy đi n   Fukushima ụ ổ ệ ởDaiichi (Nh t B n) năm 2011, m t lậ ả ộ ượng l n ch t phóng x  thoát ra ngoài ớ ấ ạmôi trường. Thông qua vi c nghiên c u lệ ứ ượng nước m a có phóng x  tác gi  ư ạ ả

ch  ra r ng v n còn kho ng 60% lỉ ằ ẫ ả ượng phóng x  137Cs còn t n l u trong tán ạ ồ ưcây r ng đánh giá sau s  c  n  nhà máy đi n h t nhân 5 tháng. Lừ ự ố ổ ệ ạ ượng phóng 

x  phát tán này tác đ ng x u đ n môi trạ ộ ấ ế ường và s c kh e con ngứ ỏ ười. Theo báo cáo c a T  ch c Y t  th  gi i (2012) [125] v  m c li u phóng x  sau v  ủ ổ ứ ế ế ớ ề ứ ề ạ ụ

n    Fukushima (Nh t B n) thì d i li u   vùng trung tâm v  n  trong năm ổ ở ậ ả ả ề ở ụ ổ

đ u tiên là 10 ­ 50 mSv, các ph n còn l i c a t nh này t  1 ­ 10 mSv, cao h n ầ ầ ạ ủ ỉ ừ ơhàng ch c l n so v i vùng không ô nhi m phóng x  (bình thụ ầ ớ ễ ạ ường t  0,1 ­ 1 ừmSv). 

Trong nghiên c u khoa h c, thăm dò ngu n nứ ọ ồ ước, chi u x  th c ế ạ ự

ph m và m t s   ng d ng khác: ph n l n là ngu n phát tia X và tia Gamma, ẩ ộ ố ứ ụ ầ ớ ồcông su t ngu n thấ ồ ường nh  Các ngu n này th c s  an toàn n u ngỏ ồ ự ự ế ườ ửi s  

d ng tuân th  các nguyên t c s  d ng và qui t c v  ATBX [64], [83]. ụ ủ ắ ử ụ ắ ề

 m t s  n c phát tri n nh  M  và Nh t B n, li u b c x  nhân 

h c c u t o t  ch c s ng ch u tác d ng tr c ti p ho c gián ti p c a b c x  ọ ấ ạ ổ ứ ố ị ụ ự ế ặ ế ủ ứ ạion hoá. Nghiên c u c a Pedro Carlos Lara và c ng s    Tây Ban Nha ch  rõ 2 ứ ủ ộ ự ở ỉ

c  ch  t n thơ ế ổ ương c a b c x  lên c  th  s ng [110]. ủ ứ ạ ơ ể ố

Đ i v i c  ch  tác d ng tr c ti p b c x  ion hoá tr c ti p truy n ố ớ ơ ế ụ ự ế ứ ạ ự ế ềnăng lượng và gây nên quá trình kích thích và ion hoá các phân t  sinh h c d nử ọ ẫ  

đ n t n thế ổ ương các phân t  h u qu  là t  bào b  t n thử ậ ả ế ị ổ ương hay ch t t  bào. ế ếTuy nhiên t  bào b  chi u x  có kh  năng h i ph c đ  tr  thành t  bào bình ế ị ế ạ ả ồ ụ ể ở ế

thường. Trong quá trình h i ph c có th  x y ra các hi n tồ ụ ể ả ệ ượng đ o đo n và ả ạchuy n đo n t o thành t  bào b  đ t bi n. T  bào b  t n thể ạ ạ ế ị ộ ế ế ị ổ ương sau chi u x  ế ạ

có th  b  tác đ ng thêm b i c  ch  tác d ng gián ti p gây ch t t  bào m t ể ị ộ ở ơ ế ụ ế ế ế ộ

th i gian sau chi u x  ờ ế ạ

Đ i v i c  ch  tác d ng gián ti p: b c x  ion hoá tác d ng lên phân ố ớ ơ ế ụ ế ứ ạ ụ

t  nử ước (chi m kho ng 75% trong t  ch c s ng) t o ra nhi u ion và các g c ế ả ổ ứ ố ạ ề ố

t  do, thông qua m t lo t ph n  ng t o ra các h p ch t có kh  năng ôxy hoá ự ộ ạ ả ứ ạ ợ ấ ảcao (nh  HO2, H2O2  ) gây t n thư ổ ương các phân t  sinh h c. Nh ng t n ử ọ ữ ổ

thương trong giai đo n này ch  y u là các t n thạ ủ ế ổ ương hoá sinh [62], [82]. 

Khi s  lố ượng t  bào b  t n thế ị ổ ương không nhi u, nh ng t  bào lành ề ữ ế

có th  bù đ p để ắ ược thì không nh n th y s  bi n đ i   c  quan ho c toàn ậ ấ ự ế ổ ở ơ ặthân, người ta g i đó là ngọ ưỡng. Khi quá ngưỡng s  xu t hi n các tri u ch ngẽ ấ ệ ệ ứ  

b nh lý, li u càng cao t n thệ ề ổ ương càng n ng, đây đặ ược g i là hi u  ng xác ọ ệ ứ

đ nh. Trong trị ường h p t n thợ ổ ương t  bào, sau m t th i gian s  d n đ n ung ế ộ ờ ẽ ẫ ế

th  ho c n u t n thư ặ ế ổ ương   t  bào sinh d c s   nh hở ế ụ ẽ ả ưởng t i th  h  sau. Đó ớ ế ệ

là hi u  ng ng u nhiên [25], [100]. ệ ứ ẫ

* Giai đo n sinh h c: giai đo n này có th  kéo dài t  vài giây đ n ạ ọ ạ ể ừ ếvài ch c năm sau chi u x  Nh ng t n thụ ế ạ ữ ổ ương hoá sinh   giai đo n đ u n u ở ạ ầ ếkhông được h i ph c s  d n đ n nh ng r i lo n v  chuy n hoá, ti p đ n là ồ ụ ẽ ẫ ế ữ ố ạ ề ể ế ế

nh ng t n thữ ổ ương hình thái và ch c năng c a t  bào. K t qu  cu i cùng là ứ ủ ế ế ả ố

nh ng hi u  ng sinh h c trên c  th  s ng đữ ệ ứ ọ ơ ể ố ược bi u hi n h t s c đa d ng và ể ệ ế ứ ạphong phú. Nh ng t n thữ ổ ương này có gây ra hi u  ng sinh th  hay hi u  ng diệ ứ ể ệ ứ  truy n. Hi u  ng sinh th  xu t hi n do t n thề ệ ứ ể ấ ệ ổ ương nhóm t  bào bình thế ường 

và ch  x y ra   ngỉ ả ở ườ ịi b  chi u x  Hi u  ng di truy n x y ra   nhóm t  bào ế ạ ệ ứ ề ả ở ếsinh s n, có th  di truy n cho th  h  sau c a ngả ể ề ế ệ ủ ườ ịi b  chi u x  T n thế ạ ổ ương  giai đo n này th ng đ c đánh giá s  sai l ch nhi m s c th  Ngoài các 

nghiên c u v  nhi m s c th  còn có nh ng nghiên c u v  b t thứ ề ễ ắ ể ữ ứ ề ấ ường các dòng máu ngo i vi [53], [62], [81]. ạ

Nghiên c u c a Peter Dewey và CS (2005) [111]   Australia đánh giáứ ủ ở  

hi u  ng sinh h c c a b c x  tia X lên c  th  s ng. Kh ng đ nh c  ch  tác ệ ứ ọ ủ ứ ạ ơ ể ố ẳ ị ơ ế

đ ng tr c ti p và gián ti p c a b c x  ion hóa lên c  th  s ng.ộ ự ế ế ủ ứ ạ ơ ể ố

1.1.3.2. Nh ng t n th ữ ổ ươ ng do b c x ứ ạ 

Nh ng t n thữ ổ ương do b c x  gây ra cho c  th  s ng đã đứ ạ ơ ể ố ược ghi 

nh n qua y văn và đậ ược nhi u tác gi  khuy n cáo qua k t qu  nghiên c u trênề ả ế ế ả ứ  

đ ng v t th c nghi m. T n thộ ậ ự ệ ổ ương do b c x  ion hóa lên c  th  s ng đứ ạ ơ ể ố ược đánh giá   3 m c đ  khác nhau [62]. ở ứ ộ

* T n thổ ương   m c phân t : các nghiên c u ch  ra r ng khi chi u ở ứ ử ứ ỉ ằ ế

x  thì năng lạ ượng c a chùm tia truy n tr c ti p ho c gián ti p cho các phân ủ ề ự ế ặ ế

t  sinh h c có th  phá v  các m i liên k t hoá h c ho c phân li các phân t  ử ọ ể ỡ ố ế ọ ặ ửsinh h c. Gi m ho c m t thu c tính sinh h c c a phân t , gi m s  lọ ả ặ ấ ộ ọ ủ ử ả ố ượng phân t  h u c  sau chi u x  [61], [78].ử ữ ơ ế ạ

 * T n thổ ương   m c t  bào: s  thay đ i đ c tính c a t  bào có th  ở ứ ế ự ổ ặ ủ ế ể

x y ra c    trong nhân và nguyên sinh ch t c a chúng sau chi u x  N u b  ẩ ả ở ấ ủ ế ạ ế ịchi u x  li u cao t  bào có th  b  phá hu  hoàn toàn. Các t n thế ạ ề ế ể ị ỷ ổ ương phóng 

x  lên t  bào có th  là t  bào ch t do t n thạ ế ể ế ế ổ ương n ng   nhân và nguyên sinh ặ ở

ch t, t  bào không ch t nh ng không phân chia đấ ế ế ư ược, t  bào không phân chia ế

được nh ng s  nhi m s c th  v n tăng lên g p đôi và tr  thành t  bào kh ng ư ố ễ ắ ể ẫ ấ ở ế ổ

l , t  bào v n phân chia thành hai t  bào m i nh ng có s  r i lo n trong c  ồ ế ẫ ế ớ ư ự ố ạ ơ

ch  di truy n [61], [62]. Trên cùng m t c  th , các t  bào khác nhau có đ  ế ề ộ ơ ể ế ộ

nh y c m phóng x  khác nhau. Nh  v y nh ng t  bào non đang trạ ả ạ ư ậ ữ ế ưởng thành (t  bào phôi), t  bào sinh s n nhanh, d  phân chia (t  bào c a c  quan t o ế ế ả ễ ế ủ ơ ạmáu, niêm m c ru t, tinh hoàn, bu ng tr ng, ) thạ ộ ồ ứ ường có đ  nh y c m phóngộ ạ ả  

x  cao. T  bào ung th  có kh  năng sinh s n m nh, tính bi t hoá kém nên ạ ế ư ả ả ạ ệcũng nh y c m cao h n so v i t  bào lành xung quanh. Tuy nhiên cũng có m tạ ả ơ ớ ế ộ  

s  trố ường h p ngo i l : t  bào th n kinh thu c lo i không phân chia, phân l pợ ạ ệ ế ầ ộ ạ ậ  cao nh ng cũng r t nh y c m v i phóng x , ho c t  bào lympho không phân ư ấ ạ ả ớ ạ ặ ếchia, bi t hoá hoàn toàn nh ng nh y c m cao v i phóng x  [25], [47]. ệ ư ạ ả ớ ạ

* T n thổ ương   m c toàn c  th : tùy lo i tia, li u lở ứ ơ ể ạ ề ượng chi u, th iế ờ  gian chi u x  và di n tích vùng chi u x  mà c  th  có th  b  t n thế ạ ệ ế ạ ơ ể ể ị ổ ương s m ớ(c p tính) hay t n thấ ổ ương mu n (m n tính).ộ ạ

­ Các t n thổ ương s m (b nh Phóng x  c p tính): thớ ệ ạ ấ ường xu t hi n ấ ệkhi c  th  b  chi u nh ng li u cao trong m t kho ng th i gian ng n gây ra cácơ ể ị ế ữ ề ộ ả ờ ắ  

hi u  ng xác đ nh. Các nghiên c u ch  ra r ng n u chi u x  toàn thân v i m cệ ứ ị ứ ỉ ằ ế ế ạ ớ ứ  

li u t  500 mSv tr  lên s  xu t hi n các t n thề ừ ở ẽ ấ ệ ổ ương s m. B nh thớ ệ ường ch  ỉ

x y ra trong nh ng trả ữ ường h p đ  x y ra th m h a h t nhân, s  c  m t ợ ể ả ả ọ ạ ự ố ấ

ngu n phóng x  Ngồ ạ ườ ị ại b  n n ho c ti p xúc v i ngu n phóng x  li u cao ặ ế ớ ồ ạ ề

thường có bi u hi n s m nh  bu n nôn và nôn, tiêu ch y, đau đ u, s t. Giai ể ệ ớ ư ồ ả ầ ố

đo n sau ngạ ườ ị ại b  n n có các d u hi u nh  chóng m t, m t phấ ệ ư ặ ấ ương hướng, 

m t m i, r ng tóc, thi u máu, [44], [66]. ệ ỏ ụ ế

Sau th m h a n  nhà máy đi n h t nhân t i Ucraina năm 1986, t i ả ọ ổ ệ ạ ạ ạvùng Chernobyl và các vùng b  mây phóng x  bay t i, ngị ạ ớ ườ ới l n và tr  em hít ẻ

ph i b i phóng x  iode, sau đó là các ch t có th i gian bán rã dài nh  137Cs  ả ụ ạ ấ ờ ư  

K t qu  là tr  em và ngế ả ẻ ườ ới l n đ u b  suy giáp tr ng m t th i gian, th ng kê ề ị ạ ộ ờ ốcho th y sau 5 ­ 10 năm nhi u tr  em b  ung th  tuy n giáp [84]. ấ ề ẻ ị ư ế

Theo báo cáo s  21 c a ICRP (1990) [93] và báo cáo s  119 c a ố ủ ố ủICRP (2011) [96] li u trên 100mGy đề ược xác đ nh là ngị ưỡng li u gây t n ề ổ

thương c p tính, li u 1Gy có th  gây đ c th y tinh th  Trong báo cáo s  119,ấ ề ể ụ ủ ể ố  các tác gi  Leatherbarrow và CS (2006) và Rothkamm, Lobrich (2003) đã xây ả

d ng đự ược đường cong đáp  ng li u b c x  c a t  bào b t đ u t  li u 1 ứ ề ứ ạ ủ ế ắ ầ ừ ềmGy, đ i v i toàn c  th  là 100 mGy. Theo nghiên c u c a Nakano v i li u 1 ố ớ ơ ể ứ ủ ớ ề

­ 2Gy chi u vùng t  cung ngế ử ười m  thì gi m t n su t b t thẹ ả ầ ấ ấ ường v  nhi m ề ễ

s c th  c a tr  sau sinh. ắ ể ủ ẻ

Bi u hi n c a t n thể ệ ủ ổ ương s m trên m t s  c  quan nh  sau: ớ ộ ố ơ ư

+ Máu và c  quan t o máu: các t  bào lympho và tu  xơ ạ ế ỷ ương là 

nh ng t  ch c nh y c m cao v i b c x  Sau chi u x  li u cao chúng có th  ữ ổ ứ ạ ả ớ ứ ạ ế ạ ề ể

ng ng ho t đ ng và s  lừ ạ ộ ố ượng t  bào trong máu ngo i vi gi m xu ng nhanh ế ạ ả ốchóng. M c đ  t n thứ ộ ổ ương và th i gian kéo dài c a các t n thờ ủ ổ ương ph  thu c ụ ộvào li u chi u và th i gian chi u. Bi u hi n lâm sàng   đây là các tri u ch ngề ế ờ ế ể ệ ở ệ ứ  

xu t huy t, phù, thi u máu. Xét nghi m máu cho th y gi m s  lấ ế ế ệ ấ ả ố ượng t  bào ếlympho, b ch c u h t, ti u c u và h ng c u. Xét nghi m tu  xạ ầ ạ ể ầ ồ ầ ệ ỷ ương th y ấ

gi m sinh s n c  3 dòng, s m nh t là dòng h ng c u. B nh có th  di n ra ả ả ả ớ ấ ồ ầ ệ ể ễtheo nhi u giai đo n: giai đo n ti n tri u, giai đo n ti m và giai đo n toàn ề ạ ạ ề ệ ạ ề ạphát [38], [53]. 

Trong th m h a Chernobyl, ngả ọ ười ta ph i đ a b nh nhân vào các ả ư ệphòng vô khu n đ  tránh nhi m khu n ngo i sinh k t h p v i dùng các thu c ẩ ể ễ ẩ ạ ế ợ ớ ốkháng sinh ph  r ng [80], [86]. Trong nghiên c u v  t n thổ ộ ứ ề ổ ương h ng c u ồ ầ

trưởng thành do b c x  c a Scott A.P và CS [117] cho th y sau chi u x  toàn ứ ạ ủ ấ ế ạ

thân li u 1Gy h ng c u non b  suy gi m m nh, li u 4 Gy suy gi m h ng c u ề ồ ầ ị ả ạ ề ả ồ ầ

t y xủ ương và ti n ch t h ng c u b  tiêu di t sau 2 ngày. ề ấ ồ ầ ị ệ

+ H  tiêu hoá: chi u x  li u cao làm t n thệ ế ạ ề ổ ương niêm m c  ng v  ạ ố ịtràng gây  nh hả ưởng đ n vi c ti t d ch c a các tuy n tiêu hoá v i các tri u ế ệ ế ị ủ ế ớ ệ

ch ng nh   a ch y, sút cân, nhi m đ c máu, gi m s c đ  kháng c a c  th  ứ ư ỉ ả ễ ộ ả ứ ề ủ ơ ể

Nh ng thay đ i   h  th ng tiêu hoá thữ ổ ở ệ ố ường quy t đ nh h u qu  c a b nh ế ị ậ ả ủ ệphóng x  [25]. ạ

+ Da: sau chi u x  li u cao thế ạ ề ường th y xu t hi n các ban đ  trên ấ ấ ệ ỏ

da, viêm da, s m da. Các t n thạ ổ ương này có th  d n t i viêm loét, thoái hoá, ể ẫ ớ

ho i t  da ho c phát tri n các kh i u ác tính   da [25]. ạ ử ặ ể ố ở

+ M t: m t cũng khá nh y c m v i tia x  Chi u tia gamma v i li uắ ắ ạ ả ớ ạ ế ớ ề  vài Gy cũng có th  gây viêm k t m c và viêm giác m c. Đ c th y tinh th  do ể ế ạ ạ ụ ủ ể

b c x  v a có th  là hi u  ng t t nhiên, v a là hi u  ng mu n [47], [62]. ứ ạ ừ ể ệ ứ ấ ừ ệ ứ ộ

+ C  quan sinh d c: các tuy n sinh d c có đ  nh y c m cao v i b cơ ụ ế ụ ộ ạ ả ớ ứ  

x  C  quan sinh d c nam nh y c m v i b c x  cao h n c  quan sinh d c n ạ ơ ụ ạ ả ớ ứ ạ ơ ơ ụ ữ  

Li u chi u 1Gy lên c  quan sinh d c có th  gây vô sinh t m th i   nam, li u ề ế ơ ụ ể ạ ờ ở ề6Gy gây vô sinh lâu dài   c  nam và n  [61]. ở ả ữ

+ S  phát tri n c a phôi thai: nh ng b t thự ể ủ ữ ấ ường có th  xu t hi n ể ấ ệtrong quá trình phát tri n phôi thai và thai nhi khi ngể ười m  b  chi u x  trong ẹ ị ế ạ

th i gian mang thai, đ c bi t trong giai đo n đ u, v i các bi u hi n nh  s y ờ ặ ệ ạ ầ ớ ể ệ ư ảthai, thai ch t l u, ho c sinh ra nh ng đ a tr  b  d  t t b m sinh [61], [62]. ế ư ặ ữ ứ ẻ ị ị ậ ẩ

Theo báo cáo c a Little M. P. (2009) [104], sau v  n  bom nguyên tủ ụ ổ ử  Hiroshima và Nagasaki (Nh t B n) hàng trăm nghìn ng i ch t do nhi m 

phóng x  c p tính và  nh hạ ấ ả ưởng tr c ti p c a v  n  Theo dõi nh ng ngự ế ủ ụ ổ ữ ười 

s ng sót sau v  n , có gia tăng b nh lý ung th    ngố ụ ổ ệ ư ở ười ph i nhi m đơ ễ ược ghi 

nh n nh  ung th  máu, ung th  t y, ung th  tuy n ti n li t,…Nh ng ngậ ư ư ư ụ ư ế ề ệ ữ ười không b  ung th  thì b   nh hị ư ị ả ưởng x u đ n các c  quan trong c  th  s ng, ấ ế ơ ơ ể ố

đ c bi t là h  tim m ch, hô h p và tiêu hóa. ặ ệ ệ ạ ấ

­ Các t n th ổ ươ ng mu n (b nh Phóng x  m n tính): ộ ệ ạ ạ  thường ch  x y ỉ ả

ra đ i v i nh ng ngố ớ ữ ười trong quá trình hành ngh  ti p xúc v i ngu n b c x  ề ế ớ ồ ứ ạ

li u th p, th i gian kéo dài. Các t n thề ấ ờ ổ ương này mang tính xác su t. Các hi u ấ ệ

ng mu n đ c chia làm 2 lo i là hi u  ng sinh th  và hi u  ng di truy n. 

Hi u  ng sinh th  nh  gi m tu i th , đ c thu  tinh th , t n s  xu t hi n các ệ ứ ể ư ả ổ ọ ụ ỷ ể ầ ố ấ ệ

b nh ung th  cao h n bình thệ ư ơ ường. Các b nh ung th  thệ ư ường g p là ung th  ặ ư

máu, ung th  xư ương, ung th  da,  Hi u  ng v  di truy n nh  tăng t n s  ư ệ ứ ề ề ư ầ ố

xu t hi n các đ t bi n v  di truy n, d  t t b m sinh, quái thai [62], [100], ấ ệ ộ ế ề ề ị ậ ẩ[104]. 

Nh ng ngữ ười làm ngh  X quang và YHHN n u không tuân th  các ề ế ủquy t c ATBX s  có th  b  b nh phóng x  m n tính. B nh x y ra khi m i ắ ẽ ể ị ệ ạ ạ ệ ả ỗngày b  chi u x  m t ít, trong nhi u ngày liên ti p. Theo đ nh lu t Blair, m i ị ế ạ ộ ề ế ị ậ ỗ

l n c  th  b  chi u x  dù ít dù nhi u s  có đ  10% t n thầ ơ ể ị ế ạ ề ẽ ộ ổ ương không ph c ụ

h i đồ ược, l n chi u sau s  tích lu  thêm 10% n a và c  nh  v y tích t  d n ầ ế ẽ ỹ ữ ứ ư ậ ụ ầgây nên b nh phóng x  m n tính. B nh s  di n bi n thành 3 giai đo n cũng làệ ạ ạ ệ ẽ ễ ế ạ  

ba m c đ  n ng nh  khác nhau [92], [93]. ứ ộ ặ ẹ

+ Giai đo n 1: b nh nhân có m t s  tri u ch ng chung chung nh  ạ ệ ộ ố ệ ứ ưchán ăn và m t m i. Ki m tra máu th y có gi m sút s  lệ ỏ ể ấ ả ố ượng b ch c u, sau ít ạ ầngày b ch c u l i tr  v  bình thạ ầ ạ ở ề ường. N u th y có bi u hi n đó ph i ng ng ế ấ ể ệ ả ừcông vi c v i b c x  trong vài ba tháng và cho thu c nâng cao s c đ  kháng ệ ớ ứ ạ ố ứ ề

c a c  th  B nh có th  kh i hoàn toàn. ủ ơ ể ệ ể ỏ

+ Giai đo n 2: tình tr ng c a b nh nhân suy kém. Các dòng h ng ạ ạ ủ ệ ồ

c u, b ch c u, ti u c u đ u gi m nh  và r t khó ph c h i. Đã xu t hi n ầ ạ ầ ể ầ ề ả ẹ ấ ụ ồ ấ ệ

ch y máu chân răng, ch y máu mũi, ch y máu dả ả ả ưới da thành t ng v t l mừ ệ ố  

đ m, có th  có ch y máu trong. Có d u hi u suy dinh dố ể ả ấ ệ ưỡng và suy nhượ  c

th n kinh. Đi u tr  theo tri u ch ng, truy n máu  B nh đ  2 là b nh m nầ ề ị ệ ứ ề ệ ộ ệ ạ  tính th t s  các t n thậ ự ổ ương ch  h i ph c đỉ ồ ụ ược m t ph n, b nh nhân b  ộ ầ ệ ị

nh h ng kh  năng lao đ ng. + Giai đo n 3: đây là giai đo n b nh n ng, 

hoàn toàn không ph c h i đụ ồ ược. Trong th c t  v i nh ng ki n th c v  ự ế ớ ữ ế ứ ềATBX và các phương ti n ch n đoán hi n đ i, b nh nhân đ n giai đo n 2ệ ẩ ệ ạ ệ ế ạ  

là đã phát hi n đệ ược, vì v y r t ít trậ ấ ường h p đ  đ n giai đo n 3. ợ ể ế ạ

Nghiên c u c a Tomoyuki Watanabe và CS (2008) [123] t i Nh t ứ ủ ạ ậ

B n cho th y nh ng ngả ấ ữ ười còn s ng sót sau v  n  bom nguyên t    Nh t ố ụ ổ ử ở ậ

B n có nguy c  cao b  ung th  Nh ng ngả ơ ị ư ữ ườ ượi đ c sinh ra sau v  n  năm ụ ổ

1945   l a tu i dở ứ ổ ưới 34 có nguy c  cao b  m c các b nh lý ung th  các ơ ị ắ ệ ư

lo i do t n d  ch t phóng x  trong t  nhiên sau v  n  ạ ồ ư ấ ạ ự ụ ổ

1.1.3.3.  nh h Ả ưở ng c a b c x  ion hóa li u th p  ủ ứ ạ ề ấ

*  nh h Ả ưở ng c a b c x  li u th p trên ng ủ ứ ạ ề ấ ườ i 

Đ i v i nh ng ngố ớ ữ ười nh n li u chi u x  th p nh ng trong th i gianậ ề ế ạ ấ ư ờ  dài nh  các NVYT làm vi c trong môi trư ệ ường khoa X quang, x  tr  và ạ ị

YHHN thì có th  b  c  nh ng t n thể ị ả ữ ổ ương s m và hi u  ng mu n gây ra ớ ệ ứ ộ

b i b c x  ion hóa. M c đ  t n thở ứ ạ ứ ộ ổ ương tu  thu c vào nhi u y u t  nh  làỳ ộ ề ế ố ư  

li u chi u x , th i gian chi u và vi c tuân th  các qui t c v  an toàn b c ề ế ạ ờ ế ệ ủ ắ ề ứ

x  t i các c  s  y t  Do m c đ  nh y c m b c x  c a t ng lo i t  bào ạ ạ ơ ở ế ứ ộ ạ ả ứ ạ ủ ừ ạ ế

là khác nhau nên m c đ  t n thứ ộ ổ ương và bi u hi n b nh lý cũng khác nhau ể ệ ệ[108], [109], [115]. 

Trong c  th  s ng t  bào máu, tu  xơ ể ố ế ỷ ương, t  bào sinh d c, niêm ế ụ

m c ru t là nh ng mô r t nh y c m v i tia x  Do v y vi c xét nghi m ạ ộ ữ ấ ạ ả ớ ạ ậ ệ ệcác dòng máu đ  đánh giá m c đ  t n thể ứ ộ ổ ương s m c a NVYT làm vi c ớ ủ ệtrong môi trường có b c x  ion hóa là m t trong nh ng xét nghi m c n ứ ạ ộ ữ ệ ậlâm sàng thường qui và d  th c hi n [20], [85], [117]. ễ ự ệ

Ngoài ra khi chi u x  li u th p ch  có th  x y ra hi u  ng ng u ế ạ ề ấ ỉ ể ả ệ ứ ẫnhiên hay b nh phóng x  m n tính, tăng nguy c  ung th  và đ t bi n gen. ệ ạ ạ ơ ư ộ ế

Nh ng tác đ ng kéo dài c a các g c t  do lên h  th ng mi n d ch có th  ữ ộ ủ ố ự ệ ố ễ ị ể

d n đ n h u qu  làm gi m s c đ  kháng, làm tăng nguy c  m c các b nhẫ ế ậ ả ả ứ ề ơ ắ ệ  

nh  b nh t  mi n, b nh viêm thoái hoá và ung th … Trong quá trình b o ư ệ ự ễ ệ ư ả

v  c  th , chính b ch c u b  ch t và gi i phóng ra hàng lo t g c t  do ệ ơ ể ạ ầ ị ế ả ạ ố ựcũng góp ph n làm suy gi m và sai l ch h  th ng mi n d ch, h u qu  là ầ ả ệ ệ ố ễ ị ậ ảsuy gi m s c đ  kháng c a c  th  [61], [62]. ả ứ ề ủ ơ ể

Nghiên c u c a Chang và CS (1999) [73] t i Đài Loan cho th y có ứ ủ ạ ấ

s  thay đ i rõ t n s  bi n đ i nhân t  bào   ngự ổ ầ ố ế ổ ế ở ườ ịi b  chi u tia Gamma ế

li u th p. Cũng m t nghiên c u khác c a tác gi  trên nh ng ngề ấ ộ ứ ủ ả ữ ườ ối s ng trong tòa nhà được xây d ng b ng thép có nhi m phóng x  Cobalt ­ 60 choự ằ ễ ạ  

th y có s  thay đ i v  hi u  ng di truy n t  bào c a nhóm nghiên c u. ấ ự ổ ề ệ ứ ề ế ủ ứ

Nghiên c u c a Chang WP và CS (1999) [73] v  s  thay đ i mi n ứ ủ ề ự ổ ễ

d ch   196 ngị ở ườ ếi ti p xúc v i li u th p b c x  Gamma trong 2 ­ 13 năm ớ ề ấ ứ ạ

v i t ng li u 169 mSv cho th y có s  thay đ i đáng k  v  lớ ổ ề ấ ự ổ ể ề ượng CD3+, CD4+, CD8+   nhóm t  bào Lympho [74]. Nghiên c u c a Katrin Manda ở ế ứ ủ

và CS (2014) [101] t i Đ c và M  v   nh hạ ứ ỹ ề ả ưởng c a b c x  ion hóa li u ủ ứ ạ ề

th p lên t  bào g c bình thấ ế ố ường nh m cung c p cái nhìn t ng quan v  ằ ấ ổ ề

hi u  ng sinh h c c a b c x  ion hóa li u th p (dệ ứ ọ ủ ứ ạ ề ấ ưới 0,5Gy) và li u trungề  bình (0,5 ­ 5Gy) lên t  bào g c. T  đó  ng d ng trong đi u tr  ung th  trênế ố ừ ứ ụ ề ị ư  

b nh nhân. ệ

Nghiên c u c a Mykyta Sokolov và Ronald Neumann (2014) [120] ứ ủ

v   nh hề ả ưởng c a b c x  ion hóa li u th p t  0,01 đ n 0,1Gy lên h  gen ủ ứ ạ ề ấ ừ ế ệ

c a phôi t  bào g c cho th y có m i liên quan tuy n tính v  thay đ i b  ủ ế ố ấ ố ế ề ổ ộgen ngườ ớ ềi v i li u b c x  ion hóa li u th p. Nghiên c u v  nguy c  ung ứ ạ ề ấ ứ ề ơ

th  khi ti p xúc v i b c x  ion hóa li u th p c a Richard (2012) [114]   ư ế ớ ứ ạ ề ấ ủ ởAnh cho th y không có c  s  rõ ràng. Báo cáo ch  ra có tăng t n su t m c ấ ơ ở ỉ ầ ấ ắung th  n u con ngư ế ười ph i nh n li u l n h n 100 mSv, vi c s  d ng ả ậ ề ớ ơ ệ ử ụ

phương pháp ngo i suy s  d ng mô hình tuy n tính không có ngạ ử ụ ế ưỡng li uề  còn gây tranh cãi. 

Trong báo cáo c a Carmel Mothersill (2014) [82] v   nh hủ ề ả ưởng c a ủ

b c x  ion hóa li u th p t i s c kh e con ngứ ạ ề ấ ớ ứ ỏ ười và môi trường cho th y ấxác đ nh  nh hị ả ưởng c a b c x  ion hóa li u th p lên c  th  s ng g p ủ ứ ạ ề ấ ơ ể ố ặnhi u khó khăn do còn ph  thu c vào kh  năng m n c m v i b c x  và ề ụ ộ ả ẫ ả ớ ứ ạ

t ng h p c a nhi u y u t  ô nhi m môi trổ ợ ủ ề ế ố ễ ường khác

*  nh h Ả ưở ng c a b c x  li u th p trên đ ng v t th c nghi m ủ ứ ạ ề ấ ộ ậ ự ệ  

Theo nhi u nghiên c u cho th y, t y xề ứ ấ ủ ương t o máu là m t trong ạ ộ

nh ng c  quan nh y c m nh t v i tia x  M t s  nghiên c u đã mô t  rõ ữ ơ ạ ả ấ ớ ạ ộ ố ứ ả

nh ng ph i nhi m n ng do tai n n phóng x  d n đ n nh ng thay đ i   ữ ơ ễ ặ ạ ạ ẫ ế ữ ổ ở

t y xủ ương và máu ngo i vi. M t s  nghiên c u cho th y khi t  bào b  ạ ộ ố ứ ấ ế ịchi u x  1Gy, có kho ng 1000 t  bào b  gãy đ n (gãy 1 nhánh)   ADN, ế ạ ả ế ị ơ ở

nh ng sau vài gi  s  thư ờ ố ương t n còn l i là vài ch c t  bào. Hi n tổ ạ ụ ế ệ ượng này g i là tái thi t, quá trình này c n có vai trò c a các enzym [81]. ọ ế ầ ủ

Trong báo cáo c a ICRP (2013) [97] m t s  nghiên c u xác đ nh li uủ ộ ố ứ ị ề  chi u x  gây ung th    chu t thí nghi m c a Munley và CS (2011), ế ạ ư ở ộ ệ ủ

Pazzaglia (2009) và Shuryak (2011) xác đ nh m c li u 50 mGy có th  gây ị ứ ề ểung th , t  l  kh i u tuy n tính v i kho ng li u t  50 ­ 500 mGy, các li u ư ỷ ệ ố ế ớ ả ề ừ ềthí nghi m trong nghiên c u c a các tác gi  cao g p kho ng 10 l n li u ệ ứ ủ ả ấ ả ầ ề

ph i nh n trên m t ca ch p trên ngả ậ ộ ụ ười. Nghiên c u v  đ c tính phóng x  ứ ề ộ ạtrên vi khu n bi n trong đi u ki n b  chi u x  c a Kudryasheva và CS ẩ ể ề ệ ị ế ạ ủ(2015) [102]   Nga nh m đánh giá các giai đo n đ c h i và không đ c h i ở ằ ạ ộ ạ ộ ạ

c a b c x  ion hóa li u th p. ủ ứ ạ ề ấ

Đánh giá  nh hả ưởng c a b c x  ion hóa t i s c b n h ng c u tác ủ ứ ạ ớ ứ ề ồ ầ

gi  Zhang và CS (2014) [126] cho th y có s  khác bi t v  kích thả ấ ự ệ ề ước, hình 

d ng và tính ch t c  h c c a h ng c u sau chi u x  trên chu t đ ng   ạ ấ ơ ọ ủ ồ ầ ế ạ ộ ồ ởcác li u chi u x  khác nhau. T  đó đ a ra đề ế ạ ừ ư ược các chi n lế ược m i trong ớđánh giá hi u  ng sinh h c c a b c x  ion hóa và gi i pháp ATBX trong ệ ứ ọ ủ ứ ạ ả

x  tr  Nghiên c u c a Moroni và CS (2011) [106] khi chi u x  lên l n thí ạ ị ứ ủ ế ạ ợ

nghi m v i li u 1,6 ­ 2Gy phát hi n b nh sau 14 ­ 27 ngày chi u x , li u ệ ớ ề ệ ệ ế ạ ề

ch t m t n a sau 30 ngày đế ộ ử ược xác đ nh là 1,7 ­ 1,9 Gy. K t qu  c a ị ế ả ủ

nghiên c u đã làm rõ h n c  ch  t n thứ ơ ơ ế ổ ương b c x  c p tính c a b c x  ứ ạ ấ ủ ứ ạion hóa. 

T i Vi t Nam, nghiên c u c a Nguy n H u Nghĩa và CS (2009) ạ ệ ứ ủ ễ ữ[44] cho th y sau 20 ngày chi u x  li u t  0,5 ­ 3Gy trên đ ng v t thí ấ ế ạ ề ừ ộ ậnghi m có gi m s  lệ ả ố ượng các dòng máu, đ c bi t là b ch c u h t, b ch ặ ệ ạ ầ ạ ạ

c u lympho. Nghiên c u này cũng ch  ra ch  s  sinh hóa tăng so v i nhóm ầ ứ ỉ ỉ ố ớ

ch ng, các ch  s  v  ch ng g c t  do, ch ng oxy hóa gi m và m c đ  ứ ỉ ố ề ố ố ự ố ả ứ ộ

gi m tả ương quan v i t ng li u chi u x  Có tăng t n su t t n thớ ổ ề ế ạ ầ ấ ổ ương nhi m s c th  và đ t bi n gen trên đ ng v t thí nghi m.ễ ắ ể ộ ế ộ ậ ệ

1.1.4. M t s  nghiên c u, đ nh h ộ ố ứ ị ướ ng phát tri n Y h c lao đ ng ể ọ ộ  

Môi trường lao đ ng nói chung và trong ngành y t  nói riêng luôn ộ ế

ti m  n nhi u y u t  đ c h i  nh hề ẩ ề ế ố ộ ạ ả ưởng đ n s c kh e ngế ứ ỏ ười lao đ ng ộ[3], [48], [89]. Chính vì v y B  Y t  đã đ a ra các qui đ nh v  tiêu chu n ậ ộ ế ư ị ề ẩ

v  sinh lao đ ng, trong đó có qui đ nh rõ tiêu chu n v  sinh lao đ ng trong ệ ộ ị ẩ ệ ộmôi trường đ c h i có ngu n b c x  ion hóa [18]. Căn c  vào qui đ nh, ộ ạ ồ ứ ạ ứ ịcác nghiên c u v  công tác ATVSLĐ đã đánh giá th c tr ng và đ a ra đ nhứ ề ự ạ ư ị  

hướng phát tri n c a lĩnh v c Y h c lao đ ng   Vi t Nam [27], [28], [29]. ể ủ ự ọ ộ ở ệ

Lương Mai Anh (2014) [1] trong bài đánh giá th c tr ng công tác v  ự ạ ệsinh lao đ ng, chăm sóc s c kh e ngộ ứ ỏ ười lao đ ng   Vi t Nam và đ  xu t ộ ở ệ ề ấxây d ng lu t ATVSLĐ có nh n m nh đ n vai trò c a qu n lý nhà nự ậ ấ ạ ế ủ ả ước trong công tác an toàn v  sinh lao đ ng. Nghiên c u đ  c p đ n vai trò c aệ ộ ứ ề ậ ế ủ  

C c Ki m soát và An toàn b c x , h t nhân t i B  Khoa h c và Công ụ ể ứ ạ ạ ạ ộ ọngh  Các nghiên c u nh n m nh vai trò c a công tác ki n toàn b  máy ệ ứ ấ ạ ủ ệ ộ

nh m đ m b o ATVSLĐ, tăng cằ ả ả ường vai trò c a công tác thanh tra và ủcông tác thông tin, tuyên truy n, hu n luy n ATVSLĐ t i c  s  [29], [46], ề ấ ệ ạ ơ ở[56]. Nghiên c u c a Hà T t Th ng và CS (2012) [55] đánh giá th c tr ng ứ ủ ấ ắ ự ạ

th c hi n chính sách, pháp lu t và b o v  quy n l i ngự ệ ậ ả ệ ề ợ ười lao đ ng và an ộtoàn lao đ ng trong các ngành có nguy c  cao t i Vi t Nam. Theo Trí ộ ơ ạ ệ

Thanh (2015) [58], t i k  h p Qu c h i ngày 25/6/2015, v i 88,87% ý ạ ỳ ọ ố ộ ớ

ki n tán thành trên t ng s  448 đ i bi u tham gia bi u quy t, Qu c h i đã ế ổ ố ạ ể ể ế ố ộchính th c thông qua Lu t ATVSLĐ. Đ i tứ ậ ố ượng, ph m vi áp d ng c a ạ ụ ủ

lu t ATVSLĐ r ng h n r t nhi u so v i qui đ nh trậ ộ ơ ấ ề ớ ị ước đây. 

Các nghiên c u v  th c tr ng công tác ATVSLĐ t i các c  s  y t  ứ ề ự ạ ạ ơ ở ế

có s  d ng ngu n b c x  ion hóa t i Thái Nguyên và Th a Thiên Hu  ch  ử ụ ồ ứ ạ ạ ừ ế ỉ

ra được đi u ki n làm vi c, các y u t  vi khí h u và su t li u b c x  t i ề ệ ệ ế ố ậ ấ ề ứ ạ ạ

m t s  c  s  ch a đ m b o [37], [40]. Nguy n Văn Kính và CS (2011) ộ ố ơ ở ư ả ả ễ[42] ti n hành tri n khai thí đi m mô hình an toàn v  sinh lao đ ng và ế ể ể ệ ộphòng ch ng b nh ngh  nghi p cho nhân viên y t  t i Thái Nguyên năm ố ệ ề ệ ế ạ

2010 cho th y có 78,9% s  b nh vi n có thành l p h i đ ng b o h  lao ấ ố ệ ệ ậ ộ ồ ả ộ

đ ng; 89,5% NVYT có h  s  s c kh e, 89,8% NVYT độ ồ ơ ứ ỏ ược khám s c ứ

đ ng trong công vi c c a mình. ộ ệ ủ

1.1.5. Th c tr ng ATBX t i các c  s  y t ự ạ ạ ơ ở ế 

Trên th  gi i, đã có nhi u nghiên c u c a các tác gi  đ  c p đ n ế ớ ề ứ ủ ả ề ậ ế

th c tr ng công tác ATBX t i các c  s  y t  Căn c  vào các khuy n cáo ự ạ ạ ơ ở ế ứ ế

c a ICRP, m i qu c gia có nh ng quy đ nh riêng sao cho phù h p v i đi uủ ỗ ố ữ ị ợ ớ ề  

ki n, hoàn c nh m i nệ ả ỗ ước [95], [96], [97]. Đã có m t s  báo cáo v  th c ộ ố ề ự

tr ng và xu hạ ướng th c hi n công tác ATBX hi n nay trên th  gi i, đ ng ự ệ ệ ế ớ ồ

th i đ a ra m t s  gi i pháp b o v  NVYT t i các c  s  b c x  [112], ờ ư ộ ố ả ả ệ ạ ơ ở ứ ạ[113], [119]. 

Ngày càng có nhi u thi t b  phát b c x  ion hóa đề ế ị ứ ạ ượ ức  ng d ng ụtrong ngành y t  đ c bi t t i các nế ặ ệ ạ ước phát tri n. Theo báo cáo c a ể ủ

Stephen Amis và CS (2007) [121] t i M  nh n m nh đ n s  gia tăng c a ạ ỹ ấ ạ ế ự ủcác thi t b  và k  thu t s  d ng ngu n b c x  ion hóa trong y h c.   M  ế ị ỹ ậ ử ụ ồ ứ ạ ọ Ở ỹnăm 1980 m i có kho ng 3000 máy ch p c t l p và 7000 lớ ả ụ ắ ớ ượ ứt  ng d ng ụ

k  thu t h t nhân thì đ n năm 2005 con s  máy ch p c t l p là 60.000 và ỹ ậ ạ ế ố ụ ắ ớ

có 20.000 lượ ứt  ng d ng k  thu t h t nhân. Năm 1987  ng d ng c a các ụ ỹ ậ ạ ứ ụ ủ

k  thu t X quang và YHHN   M  chi m dỹ ậ ở ỹ ế ưới 15%, ph n còn l i là do ầ ạ

b c x  Radon và các ngu n phóng x  khác, sau kho ng 2 th p niên t  l  ứ ạ ồ ạ ả ậ ỷ ệnày tăng lên rõ r t. Theo báo cáo c a c  quan B o v  b c x  và h t nhân ệ ủ ơ ả ệ ứ ạ ạ

Úc (2015) [68], riêng năm 2011 t i vùng Medicare có 27000 ca ch p CT ­ ạ ụ