Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)

Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)Pháp luật bảo trợ xã hội Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk (LV thạc sĩ)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ …………/………… ……/……

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

HOÀNG XUÂN HÒA

PHÁP LUẬT VỀ BẢO TRỢ XÃ HỘI - TỪ THỰC TIỄN

TỈNH ĐẮK LẮK

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH

ĐẮK LẮK - NĂM 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ …………/………… ……/……

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH

Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính

Mã số: 60380102

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS HUỲNH VĂN THỚI

ĐẮK LẮK - NĂM 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các số liệu sử dụng phân tích trong luận văn có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định Các kết quả nghiên cứu trong luận văn do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn./

Tác giả luận văn

Hoàng Xuân Hòa

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành cảm ơn PGS TS Huỳnh Văn Thới đã chỉ bảo, hướng dẫn và giúp đỡ tôi rất tận tình trong suốt thời gian thực hiện và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Phân viện Hành chính Tây Nguyên - Học viện Hành chính quốc gia, Sở Lao động Thương binh và Xã hội tỉnh Đắk Lắk đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi thực hiện luận văn

Cuối cùng tôi xin cảm ơn các thành viên trong đại gia đình đã động viên, ủng hộ, chia sẻ và là chỗ dựa tinh thần giúp tôi tập trung nghiên cứu và hoàn thành bản luận văn của mình./

Tác giả luận văn

Hoàng Xuân Hòa

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

Chương 1: LÝ LUẬN NHỮNG VẤN ĐỀ CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO TRỢ XÃ HỘI 7

1.1 Tổng quan về bảo trợ xã hội và pháp luật về bảo trợ xã hội 7

1.2 Khái quát về thực hiện pháp luật về bảo trợ xã hội 18

1.3 Nội dung thực hiện pháp luật về bảo trợ xã hội 35

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO TRỢ XÃ HỘI VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO TRỢ XÃ HỘI TỈNH ĐẮK LẮK 56

2.1 Đặc điểm địa lý - tự nhiên, kinh tế - xã hội của tỉnh Đắk Lắk tác động đến thực hiện pháp luật bảo trợ xã hội 56

2.2 Tình hình thực hiện pháp luật về bảo trợ xã hội tỉnh Đắk Lắk 59

Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO TRỢ XÃ HỘI 97

3.1 Phương hướng pháp luật về bảo trợ xã hội 97

3.2 Giải pháp hoàn thiện pháp luật về bảo trợ xã hội tỉnh Đắk Lắk 101

KẾT LUẬN 118

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BTXH: Bảo trợ xã hội

LĐTBXH: Lao động Thương binh và Xã hội

NCT: Người cao tuổi

NKT: Người khuyết tật

TEMC: Trẻ em mồ côi

NĐT: Người đơn thân

ASXH: An sinh xã hội

QLNN: Quản lý Nhà nước

UBND: Ủy ban Nhân dân

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

2.1 Tổng số đối tượng BTXH hưởng thường xuyên từ năm 2011 - 2015 61 2.2 Tổng hợp đối tượng NCT hưởng BTXH ở tỉnh Đắk Lắk 62 2.3 Tổng số NKT được trợ cấp hàng tháng qua các năm 2011-2015 62 2.4 Tổng số trẻ em được trợ cấp hàng tháng qua các năm 2011-2015 64 2.5 Số người đơn thân được trợ cấp qua các năm 2011-2015 64 2.6 Tổng hợp số liệu cơ sở BTXH trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk 69 2.7 Số liệu đối tượng tại các cơ sở BTXH ở tỉnh Đắk Lắk 70 2.8 Kinh phí trợ cấp thường xuyên tỉnh Đắk Lắk năm 2011-2015 83 2.9 Tổng hợp hỗ trợ đột xuất của tỉnh Đắk Lắk năm 2011-2015 84 2.10 Tổng hợp cứu đói qua các năm từ năm 2011-2015 84

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong một xã hội văn minh, hiện đại sự phát triển của một quốc gia không chỉ đơn thuần được đánh giá bởi nền kinh tế phát triển, mà còn dựa trên cách thức mà quốc gia đó quan tâm, chăm lo cho công dân nước mình Nhà nước

và nhân dân ta hiện đang chăm lo đời sống cho thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sỹ, người và gia đình có công với cách mạng, người về hưu, mất sức lao động, tai nạn lao động gây ra thương tật, người già cả cô đơn, người tàn tật vì rủi ro và bẩm sinh không có khả năng tự lao động nuôi sống mình hoàn toàn, trẻ mồ côi, nhân dân bị khó khăn do thiên tai và dịch họa số lượng này chiếm khoảng 10% dân số cả nước, đây là những nhóm xã hội khác những người bình thường

Bảo trợ xã hội (BTXH) là một chính sách lớn của Đảng và Nhà nước ta, thể hiện tính nhân văn sâu sắc, tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái, “lá lành đùm lá rách” vốn là truyền thống đạo lý tốt đẹp của dân tộc Là một bộ phận của hệ thống chính sách an sinh xã hội, BTXH là sự chăm lo về vật chất, y tế, giáo dục, đào tạo, dạy nghề và giới thiệu việc làm cho các đối tượng yếu thế

cụ thể: người già neo đơn, người tàn tật, trẻ em mồ côi không nơi nương tựa, người nhiễm HIV/AIDS, người mắc bệnh tâm thần hoặc người gặp rủi ro do thiên tai,…nhằm giúp họ vượt qua khó khăn, ổn định cuộc sống, hòa nhập cộng đồng Thời gian qua, chính sách BTXH đã và đang phát huy tác dụng là tấm lưới an toàn cho các đối tượng bảo trợ xã hội, góp phần thực hiện mục tiêu “Tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với thúc đẩy tiến bộ xã hội và công bằng

ở mỗi giai đoạn và trong suốt quá trình phát triển” [23]

Đắk Lắk là một tỉnh của khu vực Tây Nguyên, với khoảng trên 47 dân tộc

từ các địa phương cùng đến sinh sống trên địa bàn, đời sống người dân còn

2

gặp nhiều khó khăn, thường xuyên bị ảnh hưởng của thiên tai và một số yếu

tố khác đã làm cho nhiều đối tượng bảo trợ xã hội cần được trợ giúp rất lớn Với sự nỗ lực thực hiện chăm lo các đối tượng yếu thế, đẩy mạnh hoạt động thực hiện pháp luật về BTXH trên địa bàn, nên hoạt động bảo trợ xã hội đã đạt được những kết quả đáng khích lệ, việc chăm lo cho các đối tượng được quan tâm thực hiện Hiện nay, tỉnh đã chăm lo cho 34.972 đối tượng yếu thế

về tài chính, giáo dục, đào tạo, chăm sóc sức khỏe miễn phí, dạy nghề và giới thiệu việc làm… nhờ vậy các đối tượng yếu thế trên địa bàn phần nào giảm bớt những khó khăn trong cuộc sống, có điều kiện hòa nhập vào xã hội Tuy nhiên, bên cạnh những thành quả đạt được công tác thực hiện pháp luật về BTXH vẫn bộc lộ nhiều hạn chế cần khắc phục như: lực lượng thực hiện hoạt động BTXH còn thiếu và yếu; công tác xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản pháp quy về BTXH chưa thật sự chủ động, còn trông chờ vào hướng dẫn của cấp trên; công tác tuyên truyền phổ biến còn hình thức, các chính sách chưa thật sự đến với người dân cũng như các đối tượng BTXH quản lý đối tượng không thống nhất, kỹ thuật, nghiệp vụ quản lý chưa cao nên thường xảy ra trùng lắp, thực hiện sai đối tượng; hoạt động thanh tra, kiểm tra còn mang nặng tính hình thức, lỏng lẽo, chỉ khi có dư luận mới tiến hành kiểm tra…Những hạn chế trong pháp luật về BTXH đã dẫn đến nhiều yếu kém trong hoạt động như: các đối tượng chưa được chăm lo kịp thời, chính sách tác động chưa cao đến đời sống cộng đồng của các đối tượng, chưa thể

hiện được tính ưu việc của chính sách Chính vì lý do đó, vấn đề “Pháp luật

về bảo trợ xã hội - Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk” được tác giả chọn làm đề tài

nghiên cứu cho luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính Công trình hy vọng sẽ góp phần nhỏ bé vào việc phát triển, hòa nhập đời sống cộng đồng xã hội và đảm bảo thực hiện các quyền của đối tượng bảo trợ xã hội

3

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn

Pháp luật là một trong các lĩnh vực pháp lý cụ thể nói chung và pháp luật

về BTXH đã và đang thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều cơ quan nghiên cứu khoa học, các nhà khoa học pháp lý Một số công trình nghiên cứu

có liên quan đến đề tài này có thể kể đến là:

- Đề tài: “Hoàn thiện pháp luật về quyền của người khuyết tật ở Việt nam hiện nay”, Luận án Tiến sĩ Luật học của Nguyễn Thị Báo, Học viện Chính trị

- Hành chính Quốc gia

- Đề tài: Thực hiện pháp luật về trợ giúp pháp lý cho người nghèo và đối tượng chính sách xã hội khác, Luận văn thạc sĩ luật học của Hoàng Thị Liên,

Khoa Luật, Đại học quốc gia Hà Nội, 2015

- Đề tài “Quản lý nhà nước về hoạt động bảo trợ xã hội trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk” của tác giả Nguyễn Tiến Ngọc, Luận văn Thạc sĩ Quản lý công năm 2015

- Đề tài “Quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo trợ xã hội trên địa bàn huyện Bình Chánh - TP Hồ Chí Minh” của tác giả Nguyễn Thị Mỹ Thanh,

Luận văn Thạc sĩ Hành chính công năm 2013

- Đề tài “Đẩy mạnh hoạt động bảo trợ xã hội trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi” của tác giả Trịnh Quang Nghĩa, Luận văn Thạc sĩ Kinh tế năm 2011

Các công trình nghiên cứu nói trên đều có những đóng góp nhất định về mặt lý luận và thực tiễn hoạt động nhân đạo, hoạt động bảo trợ xã hội Tuy nhiên BTXH còn khá mới mẽ ở Việt Nam, ít được quan tâm nghiên cứu, cơ

sở lý luận thực sự chưa nhiều, cần phải kế thừa, vận dụng những kết quả nghiên cứu của các công trình nêu trên Vì vậy, khi nghiên cứu đề tài này tác giả chỉ tập trung các vấn đề pháp luật về BTXH và thực tiễn thực hiện pháp luật về BTXH tỉnh Đắk Lắk, mong tìm ra những nguyên nhân để từ đó đề ra các phương hướng, giải pháp nhằm góp một phần nhỏ bé để hoàn thiện công tác này ở địa phương

đẳng và hòa nhập cộng đồng

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện những mục tiêu đặt ra, luận văn tập trung hoàn thành những nhiệm vụ chủ yếu sau đây:

Một là, hệ thống hóa và khái lược hóa một số nội dung cả về lý luận và thực tiễn liên quan đến BTXH Trên cơ sở đó, hình thành lý luận những vấn

đề của pháp luật về BTXH tỉnh Đắk Lắk, phân tích các hình thức và vai trò pháp luật về BTXH

Hai là, phân tích và đánh giá thực trạng pháp luật về BTXH và thực tiễn thực hiện pháp luật về BTXH tỉnh Đắk Lắk, những kết quả đạt được và hạn chế, thiếu sót, nguyên nhân từ đó rút ra những kinh nghiệm đúc kết pháp luật

về BTXH tỉnh Đắk Lắk

Ba là, đưa ra phương hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về BTXH tỉnh Đắk Lắk Những giải pháp cần được xây dựng mang tính chất tổng thể phù hợp với hoạt động QLNN cũng như hoạt động thực hiện pháp luật ở nước ta hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là pháp luật về BTXH và thực tiễn thực hiện pháp luật về BTXH tỉnh Đắk Lắk

5

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nghiên cứu tác giả chỉ tập trung các vấn đề thực tiễn thực hiện pháp luật về BTXH ở tỉnh Đắk Lắk

- Về mặt thời gian: từ năm 2011 đến năm 2015

- Địa bàn nghiên cứu: tỉnh Đắk Lắk

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

Trong quá trình nghiên cứu, luận văn sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và pháp luật Nhà nước ta về bảo trợ xã hội nhằm đảm bảo tính khoa học và tính thực tiễn của đề tài

Luận văn sử dụng phương pháp thống kê, thu thập số liệu để phân tích, so sánh việc thực hiện chế độ chính sách cho đối tượng bảo trợ xã hội qua các năm Đồng thời, luận văn sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp, tổng kết thực tiễn để tìm hiểu, đối chiếu tình hình thực tế Khi thực hiện đề tài này, tác giả có tham khảo các công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu luật, hành chính, kinh tế học…và một số tài liệu mang tính chất kế thừa của các luận văn tốt nghiệp, các báo cáo về hoạt động bảo trợ xã hội của Trung ương, tỉnh và các tổ chức khác để làm tài liệu tham khảo

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu có hệ thống pháp luật về bảo trợ

xã hội - Từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk và có những đóng góp mới sau đây:

- Làm sáng tỏ lý luận những vấn đề của pháp luật về BTXH

- Đánh giá có hệ thống và khái quát thực trạng pháp luật về BTXH và thực tiễn thực hiện pháp luật về BTXH tỉnh Đắk Lắk Trong đó, có những đánh giá mang tính chất chuyên sâu thực hiện pháp luật về BTXH

- Đưa ra những phương hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về BTXH và

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mục lục, mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn chia thành 3 chương:

Chương 1: Lý luận những vấn đề của pháp luật về bảo trợ xã hội

Chương 2: Thực trạng pháp luật về bảo trợ xã hội và thực tiễn thực hiện pháp luật về bảo trợ xã hội tỉnh Đắk Lắk

Chương 3: Phương hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về bảo trợ xã hội

1.1.1.1 Quan niệm về bảo trợ xã hội

Thuật ngữ “bảo trợ xã hội” còn khá mới mẻ và chỉ xuất hiện gần đây qua những tài liệu nghiên cứu và các thảo luận chính sách trên thế giới Phần lớn các tài liệu này chưa lý giải một cách toàn diện và đầy đủ khái niệm BTXH

mà chỉ phân tích những khía cạnh cơ bản của khái niệm BTXH Đặc biệt với các nước đang phát triển thuật ngữ này mới được nhắc đến rộng rãi gần đây Khái niệm này vẫn còn khá mơ hồ, chủ yếu là do có nhiều cách định nghĩa và cách giải thích khác nhau

Theo tổ chức lao động quốc tế (ILO) “BTXH là quyền tiếp nhận lợi ích từ chính phủ của cá nhân, hộ gia đình nhằm bảo vệ họ trước tình trạng mức sống thấp hay đang bị suy giảm, đặc biệt khi phải hứng chịu những rủi ro, nhờ đó đáp ứng được các nhu cầu cơ bản” [32] Tổ chức này muốn nhấn mạnh về khía cạnh bảo hiểm và mở rộng tạo việc làm cho những đối tượng ở khu vực kinh tế không chính thức Định nghĩa này có xu hướng nghiên về mức sống

và quyền con người Cơ quan này thiên về những giả thuyết gắn với điều kiện lao động

Theo Quỹ nhi đồng của Liên hiệp quốc (UNICEF) định nghĩa “BTXH là một tập hợp các hành động và chính sách nhằm giúp đỡ các cá nhân hay hộ gia đình giảm bớt tác động của rủi ro hay các cú sốc, đặc biệt là để bảo vệ quyền của những đối tượng dễ gặp rủi ro, dễ bị tổn thương và nghèo đói kinh niên nhất”[32] Cách hiểu này thể hiện hành động che chở, bảo vệ quyền của những người nghèo đói, dễ bị tổn thương, họ cần được giúp đỡ để giảm bớt các tác động của rủi ro

8

Đối với Ngân hàng thế giới (WB) “BTXH là một tập hợp các biện pháp nhằm cải thiện và bảo vệ vốn con người, bao gồm sự can thiệp vào thị trường lao động, chương trình bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp bắt buộc Sự can thiệp của bảo vệ xã hội giúp các cá nhân, hộ gia đình, hay cộng đồng quản lý một cách tốt hơn những rủi ro thu nhập khiến những đối tượng này bị tổn thương” [32] Định nghĩa này nhấn mạnh sự kiềm chế nguy cơ là cơ sở của BTXH; BTXH vừa là mạng lưới an toàn, vừa là bàn đạp thông qua sự phát triển nguồn vốn con người Tính dễ bị tổn thương được nhìn nhận theo những nguy cơ liên quan đến sự mất ổn định thu nhập và tiêu dùng

Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) “BTXH là tập hợp các chính sách và các chương trình được thiết kế để giảm nghèo và sự tổn thương bằng cách thúc đẩy thị trường lao động hiệu quả, giảm sự phơi nhiễm của người dân trước các rủi ro, và nâng cao năng lực để họ có thể chống lại các mối nguy hiểm và sự gián đoạn/mất thu nhập [22] Định nghĩa này nhấn mạnh tính dễ tổn thương nếu người dân không có BTXH và tác hại của thiếu BTXH đối với người khác, tập trung vào khía cạch cải thiện thu nhập; hoàn thiện thể chế thị trường lao động và nâng cao năng lực của người dân

Viện nghiên cứu phát triển hải ngoại (ODI) “BTXH là những hành động công ích, nhằm giảm thiểu tính dễ tổn thương, nguy cơ gây sốc và sự bần cùng hóa, là những điều không thể chấp nhận được về mặt xã hội [22] Định nghĩa này nhấn mạnh tính dễ tổn thương và bần cùng hóa, do vậy BTXH hướng vào người nghèo hoặc những người khó khăn nhất thuộc tầng lớp không ai mong muốn nhất trong xã hội

Ở Việt Nam, thuật ngữ này cũng mới chỉ được dùng trong những năm gần đây, đất nước ta vừa thoát ra khỏi nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp sang một nền kinh tế thị trường, mở cửa hội nhập với thế giới Viện nghiên cứu phát triển xã hội định nghĩa BTXH là (i) sự hỗ trợ trực tiếp

9

cho các hộ gia đình nghèo và dễ tổn thương, (ii) bảo hiểm xã hội và (iii) các hoạt động khác nhằm giảm tính dễ bị tổn thương gây ra bởi những nguy cơ như thất nghiệp tuổi già và khuyết tật Định nghĩa trên chú trọng vào các cá nhân, nhóm người nghèo và bị đẩy ra ngoài lề của xã hội, ủng hộ sự định hướng như một hình thức BTXH thích hợp và không bao gồm những nhóm khá giả trong dân chúng; Định nghĩa này cần thiết cho việc đẩy mạnh hỗ trợ

xã hội cho các cải cách kinh tế hiện nay, mục tiêu hướng đến là đảm bảo cuộc sống công bằng trong xã hội đối với mọi đối tượng BTXH

Theo nghĩa hẹp, BTXH là một chính sách xã hội của nhà nước nhằm cung cấp tài chính cho cuộc sống và sinh hoạt của những người hưu trí, mất sức lao động, ốm đau, những người không có khả năng lao động, thất nghiệp, cơ nhỡ

và những người hoặc hộ gia đình có công đặc biệt đối với đất nước BTXH bao gồm bảo hiểm xã hội (hưu trí, mất sức, tai nạn lao động, thất nghiệp), trợ cấp xã hội (thương binh, gia đình thương binh liệt sĩ, gia đình có công với cách mạng) và cứu trợ xã hội (cơ nhỡ, thiên tai, tệ nạn xã hội) trong đó bảo hiểm xã hội là bộ phận quan trọng nhất; Khái niệm trên chỉ nêu khía cạnh cung cấp tài chính cho một số đối tượng, nó thiên về bảo hiểm xã hội, đóng góp để được hưởng trợ cấp lúc khó khăn

Nói chung, trong tất cả các định nghĩa về BTXH, cho dù theo định nghĩa nào thì trong đó cũng thể hiện tính dễ bị tổn thương và bần cùng hóa Tuy nhiên tính dễ bị tổn thương lại được diễn đạt theo nhiều cách khác nhau Xét về một khía cạnh nào đó, BTXH tương đồng với trợ giúp xã hội hay cứu trợ xã hội, là một bộ phận của an sinh xã hội; Một số tài liệu nghiên cứu cũng cho rằng các thuật ngữ này tương tự nhau Ở Việt Nam, trước đây một

số văn bản pháp luật, nghiên cứu thường sử dụng thuật ngữ “cứu trợ xã hội”, nhưng những năm gần đây thay đổi sang thuật ngữ “bảo trợ xã hội” Nhưng thực chất, nếu hiểu theo cách đơn giản BTXH được ghép từ bảo hiểm xã hội

10

và trợ giúp xã hội Song, do đề tài chỉ giới hạn ở những người yếu thế thuộc đối tượng trong Nghị định 67/2007/NĐ-CP; Nghị định 13/2010/NĐ-CP của Chính phủ ngày 27/02/2010 về sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị định 67/2007/NĐ-CP ngày 13/4/2007 của Chính phủ về chính sách trợ giúp các đối tượng BTXH và Nghị định số 136/2013/NĐ-CP ngày 21/10/2013 của Chính phủ quy định chính sách trợ giúp xã hội đối với đối tượng bảo trợ xã hội và các văn bản pháp luật có liên quan nên luận văn chỉ đề cập đến vấn đề trợ giúp mà không có bảo hiểm xã hội Đề tài nghiên cứu này sẽ nhìn ở một góc

độ tương đối hẹp là BTXH đồng nghĩa với cứu trợ xã hội, hay trợ giúp xã hội

Qua nghiên cứu có thể đưa ra khái niệm về BTXH như sau: BTXH là hệ thống các chính sách, chế độ, những hành động chủ yếu của Nhà nước và cộng đồng xã hội bằng các hình thức khác nhau nhằm giúp các đối tượng yếu thế giảm nhẹ và kiềm chế nguy cơ dễ bị tổn thương, bần cùng hóa, hòa nhập với cộng đồng, có điều kiện tiếp cận các dịch vụ xã hội, thúc đẩy công bằng

và góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển

1.1.1.2 Đặc điểm bảo trợ xã hội

Từ những quan niệm về BTXH có thể rút ra một số đặc điểm sau:

- Về đối tượng: Tham gia vào quan hệ BTXH bao gồm nhà nước, các đối tượng bảo trợ và các chủ thể khác như tổ chức, cá nhân khác trong hoạt động chung mang tính nhân đạo này Trong đó:

+ Thứ nhất, đối tượng bảo trợ là mọi người dân trong xã hội không phân biệt vị thế và thành phần xã hội khi gặp phải khó khăn, thiếu thốn, lâm nạn,

cơ nhỡ,…hoặc vì nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn đến cuộc sống thường ngày hoặc lâu dài của họ bị đe dọa Dưới góc độ kinh tế thì đó là những thành viên có mức sống thấp hơn mức tối thiểu của xã hội hoặc gặp khó khăn, rủi ro cần có sự nâng đỡ về vật chất Dưới góc độ xã hội thì họ thuộc nhóm người

“yếu thế” trong xã hội, với những nguyên nhân khác nhau mà rơi vào vị thế

11

bất lợi, thiệt thòi, có ít cơ may trong cuộc sống như người bình thường và không có khả năng tự lo liệu, đảm bảo cho cuộc sống của gia đình và bản thân Ngoài ra dưới góc độ nhân đạo, đó có thể là những đối tượng nghiện hút, lang thang, xin ăn…

+ Thứ hai, nhà nước với tư cách là một chủ thể trong quan hệ BTXH, đã xác định được nghĩa vụ của mình và mối quan hệ hợp tác giữa các cơ quan, tổ chức, cá nhân,…trong hoạt động BTXH Hoạt động BTXH, ngoài trách nhiệm của Bộ LĐTBXH còn là trách nhiệm của các bộ, ban ngành khác như

Bộ y tế, Bộ giáo dục,… và toàn thể các thành viên xã hội

- Về nội dung: Chế độ BTXH được xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau Nếu căn cứ vào phạm vi đối tượng sẽ có chế độ bảo trợ đối với từng nhóm cụ thể như người già cô đơn không nơi nương tựa, người tàn tật, trẻ em mồ côi,…Nếu căn cứ vào tính ổn định hay nhất thời của trợ cấp thì sẽ có chế độ trợ cấp thường xuyên và chế độ trợ cấp đột xuất Trong đó, chế độ trợ cấp thường xuyên có tính ổn định, lâu dài hơn, còn chế độ trợ cấp đột xuất thì có tính chất nhất thời, được thực hiện một lần với các hình thức đa dạng và linh hoạt Còn nếu căn cứ vào hình thức của chế độ bảo trợ sẽ có BTXH về vật chất với các khoản tiền trợ cấp, phương tiện sinh sống,…và BTXH về tinh thần bằng các hoạt động tư vấn sức khỏe, tâm lý, giáo dục,…

Theo quy định của pháp luật hiện hành, chế độ BTXH bao gồm hai nội dung chính là chế độ bảo trợ thường xuyên và chế độ bảo trợ đột xuất Việc phân loại này chỉ có ý nghĩa đưa ra mức hưởng và hình thức bảo trợ cho phù hợp với từng nhóm đối tượng

- Về mục đích của BTXH không nhằm bù đắp thu nhập thường xuyên bị giảm hoặc mất hay đảm bảo ổn định đời sống, suy tôn công trạng, đền ơn đáp nghĩa những người có công,…mà chỉ hỗ trợ, giúp đỡ cho những người lâm vào tình trạng thực sự khó khăn, túng quẫn, cần có sự giúp đỡ về vật chất mới

12

có thể vượt qua được hoàn cảnh hiện tại Do đó, mức hưởng thường là thấp và linh hoạt, phụ thuộc nhiều vào khả năng tài chính của Nhà nước, khả năng huy động nguồn lực và tình trạng thực tế của đối tượng…Ngoài hai chế độ bảo trợ thường xuyên và đột xuất, ở phạm vi rộng, hoạt động BTXH còn được thực hiện với các chương trình xóa đói giảm nghèo, chăm sóc sức khỏe toàn dân, chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, những người lầm lỡ mắc tệ nạn xã hội,…

1.1.1.3 Vai trò bảo trợ xã hội

Mục tiêu hướng tới của mỗi quốc gia trên thế giới đều là đạt được sự tiến

bộ xã hội Nghĩa là vừa phải bảo đảm tăng trưởng kinh tế, vừa bảo đảm phát triển xã hội Thước đo của sự phát triển xã hội là việc giải quyết các vấn đề xã hội nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế Trong đó, có chăm sóc cho dân

cư khó khăn, giải quyết các vấn đề bất bình đẳng trong xã hội BTXH là một trong những công cụ quản lý của Nhà nước và có vai trò chính sau [24]:

Thứ nhất, BTXH thực hiện chức năng bảo đảm an sinh xã hội (ASXH) của Nhà nước: Thông qua luật pháp, chính sách, các chương trình BTXH, Nhà nước can thiệp và tác động giữ ổn định xã hội, ổn định chính trị, phân hóa giàu nghèo và giảm phân tầng xã hội, tạo sự đồng thuận xã hội giữa các nhóm

xã hội trong quá trình phát triển Kinh tế thị trường càng phát triển thì xu hướng phân hóa giàu nghèo, phân tầng xã hội và bất bình đẳng càng gia tăng

Để tạo ra sự phát triển bền vững, đòi hỏi Nhà nước càng phải phát triển mạnh

mẽ BTXH để điều hòa các mâu thuẫn xã hội phát sinh trong quá trình phát triển BTXH sẽ giúp cho việc điều tiết, hạn chế nguyên nhân nẩy sinh mâu thuẫn xã hội, bất ổn của xã hội

Thứ hai, BTXH thực hiện chức năng tái phân phối lại của cải xã hội, với chức năng này BTXH sẽ điều tiết phân phối thu nhập, cân đối, điều chỉnh nguồn lực để tăng cường cho các vùng nghèo, vùng chậm phát triển, tạo nên

13

sự phát triển hài hòa giữa các vùng, giảm bớt sự chênh lệch giữa các vùng; giữa các nhóm dân cư

Thứ ba, BTXH có vai trò phòng ngừa rủi ro, giảm thiểu và khắc phục rủi ro

và giải quyết một số vấn đề xã hội nẩy sinh, BTXH trực tiếp giải quyết những vấn đề liên quan đến giảm thiểu rủi ro, hạn chế tính dễ bị tổn thương và khắc phục hậu quả của rủi ro thông qua các chính sách và chương trình cụ thể nhằm giúp cho các thành viên xã hội ổn định cuộc sống, tái hòa nhập cộng đồng, bảo đảm mức sống tối thiểu cho dân cư khó khăn

Đồng thời, trong thế giới hiện đại do khai thác tài nguyên quá mức để phát triển kinh tế, chiến tranh, bệnh dịch, tác động khách quan của các quy luật kinh tế, ảnh hưởng chủ quan trong quá trình quyết định của các chủ thể quản lý…đã dẫn đến nẩy sinh các vấn đề xã hội và gia tăng người nghèo, NTT, TEMC, NCT cô đơn…Bộ phận dân cư này thường chịu nguy cơ tổn thương cao, không tự chủ quyết định cuộc sống và phụ thuộc vào sự hỗ trợ của xã hội, Nhà nước Các chính sách trợ cấp xã hội, cấp thẻ bảo hiểm y tế, hỗ trợ giáo dục… đối với người tàn tật, người cao tuổi, trẻ em mồ côi, người nghèo, dân tộc thiểu số sẽ giúp cho bộ phận dân cư giảm bớt khó khăn, ổn định an ninh trật tự xã hội

Trong bối cảnh hội phập quốc tế, bên cạch “cơ hội” cũng có nhiều “thách thức”, “rủi ro”, khi nói đến cơ hội, đến sự thuận lợi mang lại từ hội nhập quốc

tế thường là cơ hội cho phát triển kinh tế, ngược lại sự thách thức, rủi ro lại là vấn đề xã hội như bất bình đẳng gia tăng, phân hóa giàu nghèo, phân tầng xã hội, nghèo đói, bần cùng hóa và ô nhiễm môi trường Do vậy, kinh tế thị trường càng phát triển mạnh thì vai trò của BTXH càng lớn, có như vậy mới bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát triển xã hội trong từng bước đi và giai đoạn phát triển của đất nước BTXH tốt sẽ góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững; vì ngay cả các nhà đầu tư không chỉ

14

chú ý đến các yếu tố kinh tế mà còn chú ý đến các yếu tố của an toàn, ổn định

xã hội Một xã hội ổn định giúp các nhà đầu tư phát triển lâu dài, tạo cho kinh

tế tăng trưởng nhanh và ổn định, ngược lại một xã hội không ổn định sẽ dẫn đến đầu tư ngắn hạn, làm ăn theo kiểu “chộp giật” làm cho kinh tế tăng trưởng không bền vững Mặt khác bản thân sự phát triển BTXH cũng là một lĩnh vực dịch vụ tạo ra nguồn tài chính cho phát triển kinh tế Đồng thời tăng trưởng tạo ra nguồn lực để giải quyết các vấn đề xã hội, góp phần ổn định xã hội và tạo ra sự phát triển bền vững về kinh tế

1.1.2 Pháp luật về bảo trợ xã hội

1.1.2.1 Khái niệm pháp luật về bảo trợ xã hội

Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật về bảo trợ xã hội được thể chế hóa trong một số luật như: Luật người cao tuổi năm 2009; Luật người khuyết tật năm 2010; Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, Luật phòng, chống HIV/AIDS, Luật phòng chống bạo lực gia đình, Luật phòng, chống buôn bán người v.v và được cụ thể hóa trong các văn bản dưới luật, đặc biệt

là Nghị định số 67/2007/NĐ-CP ngày 13/4/2007 của Chính phủ về chính sách trợ giúp các đối tượng bảo trợ xã hội; Nghị định số 13/2010/NĐ-CP ngày 27/02/2010 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 67/2007/NĐ-CP; Thông tư liên tịch số 24/2010/TTLT-BLDTBXH-BTC ngày 18/8/2010 hướng dẫn thi hành một số điều của Nghị định 67 và Nghị định 13; Nghị định số 68/2008/NĐ-CP ngày 30/5/2008 của Chính phủ quy định điều kiện, thủ tục thành lập, tổ chức, hoạt động và giải thể cơ sở bảo trợ xã hội; Nghị định số 06/2011/NĐ-CP ngày 14/01/2011 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật người cao tuổi; Nghị định số 28/2012/NĐ-

CP ngày 10/4/2012 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật người khuyết tật; Nghị định 136/2013/NĐ-CP ngày 21/10/2013 của

15

Chính phủ quy định chính sách trợ giúp xã hội đối với đối tượng bảo trợ xã hội và các văn bản pháp luật khác có liên quan

Nhìn chung, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã cơ bản đảm bảo cơ

sở pháp lý cho chính sách bảo trợ xã hội, đáp ứng được đòi hỏi tình hình thực tiễn trong quá trình triển khai chính sách Việc xác định đối tượng, chế độ, chính sách, nguồn lực, cơ chế tổ chức, bộ máy triển khai thực hiện chính sách

đã được quy định cụ thể, thủ tục và chi phí hành chính từng bước được cắt giảm, tạo điều kiện thuận lợi cho cơ sở cũng như đối tượng tiếp cận chính sách nhà nước

Như vậy, pháp luật về bảo trợ xã hội là tổng thể các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành quy định các đối tượng, điều kiện, chế độ trợ cấp cụ thể và trách nhiệm của nhà nước cộng đồng trong việc góp phần đảm bảo và ổn định cuộc sống cho các thành viên trong xã hội gặp rủi ro, khó khăn, bất hạnh

1.1.2.2 Đặc trưng cơ bản của pháp luật về bảo trợ xã hội

Thứ nhất, đối tượng tham gia quan hệ xã hội bao gồm nhà nước, tổ chức và

cá nhân trong và ngoài nước Không giống như chế độ bảo hiểm xã hội, những người tham gia hỗ trợ kinh phí vào việc đảm bảo cho quan hệ bảo trợ

xã hội được thực hiện chủ yếu là sự đóng góp của nhà nước cùng với sự ủng

hộ, quyên góp của cộng đồng

Thứ hai, đối tượng hưởng chế độ BTXH là mọi thành viên trong xã hội khi

có các sự kiện pháp lý xảy ra do nguyên nhân khách quan, chủ quan khác nhau Nếu như đối tượng hưởng bảo hiểm xã hội là những người lao động theo nghĩa rộng, tham gia bảo hiểm xã hội bao gồm người già cô đơn không nơi nương tựa, trẻ em mồ côi, người khuyết tật, người nhiễm HIV, người gặp khó khăn do hậu quả thiên tai hoặc những lý do bất khả kháng khác

Thứ ba, mức hưởng trợ cấp BTXH phụ thuộc vào hoàn cảnh thực tế của từng đối tượng, mức độ rủi ro mà không tính đến sự đóng góp của đối tượng

16

được thụ hưởng Có thể nói, BTXH là hoạt động mang tính chất từ thiện giúp cho các đối tượng yếu thế trong xã hội lâm vào hoàn cảnh khó khăn hay gặp rủi ro, bất hạnh Do đó, người được hưởng chế độ BTXH trên cơ sở trách nhiệm của cộng đồng mà không có bất cứ sự đóng góp nào miễm là thỏa mãn các điều kiện để thụ hưởng

Thứ tư, tính chất của chế độ BTXH mang tính linh hoạt, đa dạng phụ thuộc vào ngân sách nhà nước, phụ thuộc vào sự ủng hộ, quyên góp của cá nhân, tổ chức và cộng đồng tại thời điểm trợ cấp Do đó, tùy từng đối tượng khác nhau

mà có chế độ trợ cấp khác nhau

1.1.2.3 Các quy định của pháp luật về bảo trợ xã hội

- Chế độ bảo trợ xã hội thường xuyên

Chế độ BTXH thường xuyên là sự hỗ trợ, giúp đỡ về mặt vật chất và tinh thần mang tính lâu dài cho những người thuộc diện BTXH nhằm giúp đỡ họ

ổn định cuộc sống, hòa nhập vào cộng đồng Tùy từng đối tượng BTXH khác nhau mà pháp luật quy định chế độ trợ cấp cụ thể

+/ Đối tượng hưởng chế độ bảo trợ xã hội thường xuyên

Không phải tất cả các đối tượng bất hạnh, rủi ro không thể tự lo liệu cuộc sống đều là đối tượng hưởng chế độ BTXH thường xuyên, chỉ những đối tượng thỏa mãn các điều kiện thuộc diện BTXH mới được hưởng chế độ trợ cấp này, đối tượng BTXH thuộc diện trợ cấp hàng tháng do xã phường, thị trấn quản lý

+/ Mức trợ cấp bảo trợ xã hội thường xuyên

Quy định mức chuẩn để xác định mức trợ cấp xã hội hàng tháng là 270.000 đồng (hệ số 1); khi mức sống tối thiểu của người dân thay đổi thì mức chuẩn trợ cấp xã hội cũng được điều chỉnh theo cho phù hợp

Nguồn kinh phí trợ giúp thường xuyên tại cộng đồng, kinh phí nuôi dưỡng, kinh phí hoạt động bộ máy, kinh phí đầu tư xây dựng cơ bản của các cơ sở

17

BTXH, nhà xã hội tại cộng đồng thuộc cấp nào thì do ngân sách cấp đó đảm bảo theo phân cấp hiện hành của Luật Ngân sách Nhà nước và các văn bản hướng dẫn Luật Ngân sách nhà nước

- Chế độ bảo trợ xã hội đột xuất

Chế độ BTXH đột xuất là sự hỗ trợ, giúp đỡ về vật chất, tinh thần cho những người gặp rủi ro do thiên tai và những lý do bất khả kháng khác nhằm giúp họ vượt qua hoàn cảnh hiểm nghèo, khắc phục hậu quả rủi ro để ổn định cuộc sống

+/ Đối tượng hưởng chế độ bảo trợ xã hội đột xuất

Chế độ BTXH đột xuất thường gắn liền với những rủi ro, thiên tai hoặc những lý do bất khả kháng khác do đó đối tượng BTXH đột xuất bao gồm: Đối tượng được trợ giúp đột xuất (một lần) là những người, hộ gia đình gặp khó khăn do hậu quả thiên tai hoặc lý do bất khả kháng khác gây ra; Ủy ban nhân dân cấp xã, bệnh viện, cơ quan đơn vị đứng ra tổ chức mai táng cho người gặp rủi ro ngoài vùng cư trú bị chết, gia đình không biết để mai táng +/ Mức trợ cấp bảo trợ xã hội đột xuất

BTXH đột xuất là sự giúp đỡ mang tính chất tạm thời cho các đối tượng thuộc diện bảo trợ do đó các mức BTXH đột xuất chủ yếu là một lần đối với

hộ gia đình, cá nhân, đối với người gặp rủi ro ngoài vùng cư trú bị chết, gia đình không biết để mai táng… tùy vào từng đối tượng mà nhà nước quy định mức trợ cấp BTXH đột xuất cụ thể

Nguồn kinh phí thực hiện chế độ BTXH đột xuất bao gồm: Ngân sách địa phương tự cân đối; trợ giúp của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước hỗ trợ trực tiếp cho địa phương hoặc thông qua Chính phủ, các đoàn thể xã hội; Trường hợp các nguồn kinh phí trên không đủ để thực hiện BTXH đột xuất thì Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương báo cáo Bộ

18

LĐTBXH và Bộ Tài chính để tổng hợp đề xuất trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định hỗ trợ từ ngân sách trung ương

1.2 Khái quát về thực hiện pháp luật về bảo trợ xã hội

1.2.1 Khái niệm thực hiện pháp luật về bảo trợ xã hội

Để tìm hiểu khái niệm thực hiện pháp luật về BTXH, trước hết cần làm

rõ khái niệm thực hiện pháp luật

Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung, do

cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ

xã hội Hệ thống các quy phạm này tạo khuôn khổ cho hoạt động xã hội, chứa đựng các quy tắc cấm đoán hoặc bắt buộc chung và tác động, điều chỉnh tới các quan hệ xã hội Vì vậy, hoạt động thực hiện pháp luật không chỉ là sự quan tâm của nhà nước mà còn là của mỗi cá nhân bởi kết quả của quá trình đó tác động mạnh mẽ tới mọi mặt của đời sống xã hội Việc

tự giác thực hiện các quy phạm pháp luật gắn chặt với yêu cầu của các cơ quan trong bộ máy nhà nước, là mục tiêu và là đòi hỏi các tổ chức, cá nhân trong xã hội tôn trọng, thực hiện chính xác, đầy đủ pháp luật Như vậy, hoạt động thực hiện pháp luật là hành vi (hành động hoặc không hành động) của con người phù hợp với quy định của luật pháp [20]

Thực hiện pháp luật là bước tiếp theo sau khi văn bản pháp luật được ban hành để đưa các quy phạm pháp luật trở thành các quy tắc xử sự của các chủ thể pháp luật làm cho các yêu cầu, quy định của văn bản pháp luật trở thành hiện thực Về pháp lý thì thực hiện pháp luật là hành vi hợp pháp, hành vi đó không trái, không vượt ra ngoài các quy định của pháp luật Thực hiện pháp luật có thể là hành vi của mỗi cá nhân nhưng cũng có thể là hoạt động của các

cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội [21]

Nghiên cứu các tài liệu hiện hành cho thấy hiện nay có một số quan niệm

về thực hiện pháp luật sau:

Theo Giáo trình lý luận nhà nước và pháp luật của Trường Đại học Luật Hà Nội thì: "Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực

tế, hợp pháp của các chủ thể pháp luật" [31, tr.461]

Từ những quan niệm thực hiện pháp luật nêu trên cho thấy:

- Các định nghĩa đều thống nhất về thực hiện pháp luật là hoạt động có mục đích nhằm thực hiện những yêu cầu của pháp luật

- Thực hiện pháp luật là các hoạt động thực tế, hợp pháp, làm cho những quy định của pháp luật trở thành hoạt động thực tế trong cuộc sống con người

- Thực hiện pháp luật là một quá trình của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật

Như vậy, theo tác giả khái niệm thực hiện pháp luật được hiểu như sau: Thực hiện pháp luật là một quá trình của chủ thể pháp luật nhằm mục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế, hợp pháp của các chủ thể pháp luật Thực hiện pháp luật về BTXH là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật về BTXH đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế, hợp pháp trong mối quan hệ giữa quyền của đối tượng BTXH với quyền của các

20

chủ thể khác nhau khi tham gia quan hệ pháp luật

Với tư cách chủ thể quản lý, nhà nước đã sử dụng pháp luật làm phương tiện quan trọng nhất để tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội Khi ban hành các văn bản quy phạm pháp luật nhà nước mong muốn các văn bản đó phải được tôn trọng và thực thi có hiệu quả trong thực tế Thực hiện pháp luật

là quá trình hoạt động có mục đích, định hướng nhằm hiện thực hoá nội dung các quy định của pháp luật bằng các hành vi thực tế của các chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp luật

Dưới góc độ pháp lý, chỉ những hành vi xử sự phù hợp với các quy định của pháp luật về BTXH của các chủ thể có đầy đủ khả năng nhận thức được yêu cầu của quy phạm pháp luật, có khả năng tự chịu trách nhiệm và gánh chịu những hậu quả bất lợi do hành vi của họ gây ra thì được coi là quá trình thực hiện pháp luật về BTXH

Như vậy, thực hiện pháp luật về BTXH là hoạt động có mục đích của các chủ thể mà các chủ thể đó có thể là cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, các cá nhân được nhà nước trao quyền nhằm làm cho các quy định của pháp luật về BTXH trở thành những hành vi trong thực tế bảo vệ và bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp đối với đối tượng BTXH

1.2.2 Đặc điểm thực hiện pháp luật về bảo trợ xã hội

Thực hiện pháp luật về BTXH mang đầy đủ đặc điểm của quá trình thực hiện pháp luật nói chung Với bản chất là hoạt động xã hội của con người, thực hiện pháp luật về BTXH hàm chứa những đặc điểm chung của các hoạt động xã hội khác đồng thời với bản chất pháp lý của mình, thực hiện pháp luật về BTXH đã tạo nên những đặc điểm nổi trội và đặc thù sau đây:

Thứ nhất, thực hiện pháp luật về BTXH bao giờ cũng thông qua những hành vi cụ thể của con người Đời sống xã hội của con người bao giờ cũng được bộc lộ thông qua các hành vi cụ thể trong các mối quan hệ xã hội Hành

21

vi cũng chính là các phương thức tồn tại của con người, chính vì lẽ đó, việc thực hiện pháp luật về BTXH thường tồn tại là những dạng hành động tích cực là chủ yếu và phổ biến của các cá nhân hoặc cơ quan trong bộ máy nhà nước Kết quả của việc thực hiện các hành vi đó trên thực tế không phải lúc nào cũng hợp pháp, cũng bảo vệ và mang lại lợi ích đối với đối tượng BTXH

mà có thể do nhiều nguyên nhân dẫn tới hoặc trái pháp luật hoặc mục đích bảo vệ và bảo đảm quyền lợi cho đối tượng BTXH không thể đạt được

Thứ hai, thực hiện pháp luật về BTXH là hành vi phù hợp với pháp luật về BTXH Đó là những hành vi cụ thể của con người song thực hiện pháp luật về BTXH có đặc điểm là phải phù hợp với các quy định hiện hành liên quan tới đối tượng BTXH Việc phù hợp ở đây được hiểu là pháp luật cấm điều gì làm ảnh hưởng tới quyền và lợi ích hợp pháp của đối tượng BTXH thì chủ thể không làm, pháp luật có những quy định bắt buộc gì nhằm tạo điều kiện và bảo vệ quyền lợi của đối tượng bảo trợ xã hội, quyền tiếp cận đời sống xã hội của đối tượng BTXH thì chủ thể tích cực tham gia và pháp luật cho phép làm

gì thì các chủ thể đưa ra quyết định để thực hiện hành vi hoặc không thực hiện hành vi phù hợp

Nói đến việc thực hiện pháp luật về BTXH bao giờ các chủ thể cũng quan tâm tới việc thực hiện cái gì? Nói cách khác là thực hiện nội dung gì liên quan tới đối tượng BTXH và cách thức, hình thức thực hiện bằng hình thức nào? Như vậy, tính hợp pháp trong quá trình thực hiện pháp luật về BTXH bao gồm thực hiện cả những quy phạm về nội dung và những quy phạm về hình thức, quy trình và thủ tục Chỉ có sự đảm bảo và phù hợp cả về nội dung và hình thức thì quá trình thực hiện pháp luật về bảo trợ xã hội mới làm cho các hành vi và quan hệ pháp luật phát sinh trong thực tế hợp pháp và tích cực bảo

vệ việc thực hiện pháp luật về BTXH

Thứ ba, thực hiện pháp luật về BTXH là một quá trình có mục đích, nó bao

22

gồm nhiều hoạt động kế tiếp nhau Để biến những quyền và nghĩa vụ pháp lý bảo vệ đối tượng BTXH thành những hành vi xử sự trong thực tế thì cần thiết phải thông qua hàng loạt các hoạt động cụ thể của con người mà các hoạt động đó phải có mục đích, mục tiêu cụ thể

Các hoạt động cụ thể đó bao gồm: Chủ thể tìm hiểu các quy định của pháp luật có nội dung cụ thể như thế nào? Xem xét vị trí, chức năng vai trò của bản thân, ra các quyết định về cách thức, thời gian hoạt động cụ thể Tất cả các hoạt động đó phải cần thiết xác định mục tiêu cụ thể là bảo vệ và bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của đối tượng BTXH thông qua việc thực hiện các quy phạm cụ thể Tính mục đích có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong quá trình thực hiện pháp luật nói chung Đối với quá trình thực hiện pháp luật về BTXH có ý nghĩa vô cùng quan trọng bởi đối tượng BTXH là đối tượng yếu thế trong xã hội Như vậy, đòi hỏi tính mục tiêu, mục đích không chỉ có ý nghĩa trong việc thiết lập, xây dựng các quy phạm pháp luật cụ thể mà còn là đòi hỏi đối với các chủ thể trong quá trình thực hiện pháp luật về BTXH

Thứ tư, quá trình thực hiện pháp luật về BTXH được bảo đảm bằng các

biện pháp của nhà nước để pháp luật thật sự đi vào đời sống xã hội thì quá trình thực hiện pháp luật cần thiết phải được bảo đảm từ phía nhà nước chính đặc điểm này tạo ra sự khác biệt cơ bản giữa pháp luật với đạo đức Đối với nước ta pháp luật về bảo trợ xã hội thể hiện ý chí của nhà nước nhằm bảo vệ

và bảo đảm cho đối tượng BTXH tiếp cận với đời sống xã hội, do vậy thực hiện pháp luật về bảo trợ xã hội không chỉ là mong muốn của quản lý hành chính nhà nước mà còn là nguyện vọng chung của đa số nhân dân lao động Chính sự bảo đảm của nhà nước mới làm cho pháp luật về BTXH được thực thi trong môi trường thực hiện bình đẳng bảo đảm cho việc việc thụ hưởng các lợi ích hợp pháp của đối tượng bảo trợ xã hội Trong trường hợp các chủ thể tham gia các quan hệ pháp luật liên quan tới đối tượng BTXH không thực

23

hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các yêu cầu thì nhà nước bằng quyền lực của mình sử dụng các biện pháp bắt buộc hoặc các biện pháp cưỡng chế nhằm yêu cầu các chủ thể thực hiện hành vi hợp pháp với đối tượng BTXH Nhà nước sử dụng các hình thức bảo đảm pháp lý, sử dụng các tổ chức xã hội hoặc các thiết chế khác nhau phù hợp với từng nhóm đối tượng BTXH

Thứ năm, thực hiện pháp luật về BTXH vừa mang tính thực hiện quyền lực nhà nước, vừa mang tính xã hội rộng rãi Thực hiện pháp luật về BTXH thông qua các hình thức riêng có của mình làm cho những quy phạm pháp luật về bảo trợ xã hội đi vào cuộc sống Những quy phạm này chính là hệ thống quy tắc xử sự chung do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận và bảo đảm thực hiện

để điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong lĩnh vực BTXH Đó chính là hệ thống các quy phạm quy định về các giải pháp bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của đối tượng BTXH trong việc tiếp cận các hoạt động về chính trị, kinh

tế, văn hoá, xã hội, tổ chức, về các đảm bảo khác trong lĩnh vực quản lý nhà nước về BTXH Những quy phạm này có tính bắt buộc chung đối với mọi công dân, mọi chủ thể tham gia quan hệ pháp luật về BTXH Việc thực hiện nghiêm chỉnh hệ thống quy phạm này cũng chính là thực hiện quyền lực nhà nước trong lĩnh vực BTXH Mặt khác, đối tượng BTXH là bộ phận dân cư quan trọng, là bộ phận không thể tách rời của đời sống xã hội Việc tiếp cận với đời sống xã hội của bộ phận dân cư yếu thế này như thế nào có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống cộng đồng Vì lẽ đó, để thực hiện pháp luật về BTXH

có hiệu quả cần phải phát huy sức mạnh tối đa của các chủ thể, các cá nhân, tổ chức và toàn xã hội trong chấp hành, tuân thủ, sử dụng và áp dụng pháp luật

về bảo trợ xã hội Do đó, thực hiện pháp luật có tính xã hội rộng lớn [27]

1.2.3 Nguyên tắc thực hiện pháp luật về bảo trợ xã hội

Các quy phạm pháp luật liên quan đến BTXH được quy định trong rất nhiều văn bản pháp luật khác nhau Việc thực hiện đầy đủ các văn bản pháp

24

luật này đòi hỏi có sự thống nhất và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan trong

hệ thống các cơ quan quản lý nhà nước Căn cứ vào tính chất và đặc điểm hoạt động thực hiện pháp luật về BTXH có thể chia nguyên tắc thực hiện pháp luật về BTXH bao gồm:

- Tuân thủ hệ thống chính trị: Thực hiện pháp luật về BTXH được xây dựng trên cơ sở quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế xã hội của từng thời kỳ

- Đảm bảo tính khoa học: Cơ sở khoa học của các chính sách ban hành và thực hiện phải được nghiên cứu một cách khác quan, tuân thủ cơ sở lý luận và thực tiễn, chính sách đưa ra phải khả thi và được cuộc sống chấp nhận

- Đảm bảo tính hiệu lực: Thực hiện nguyên tắc này là việc xem xét thiết lập mục tiêu chính sách pháp luật để đạt như mong muốn của Nhà nước Cụ thể như xác định phạm vi ảnh hưởng của chính sách Đồng thời tính toán cân đối,

dự báo nguồn lực, điều kiện để thực hiện mục tiêu, bao gồm cả các yếu tố ảnh hưởng của quá trình thực thi chính sách pháp luật

- Bảo đảm tính hiệu quả: Tính hiệu quả đòi hỏi chính sách pháp luật phải được thực hiện đạt kết quả mong muốn với mức chi phí hợp lý nhất trong phạm vi có thể Trong bối cảnh nhu cầu BTXH lớn, đối tượng yếu thế đông

và nguồn ngân sách có hạn đòi hỏi cần xác định được nhóm ưu tiên và mức

hỗ trợ hợp lý nhất, để vừa hướng tới mục tiêu mở rộng đối tượng và nâng dần chất lượng chính sách pháp luật

- Đảm bảo tính công bằng: Đặc thù chính sách pháp luật về BTXH có nhiều đối tượng, mỗi loại đối tượng lại có hoàn cảnh, mức độ khó khăn khác nhau

Vì vậy, ngay từ khi nghiên cứu, xây dựng chính sách pháp luật về BTXH phải đảm bảo sự công bằng ngay trong các nhóm đối tượng hưởng lợi Tránh sự cào bằng chính sách đối với tất cả các nhóm đối tượng Đồng thời phải phù hợp với các chính sách pháp luật khác Tránh không có sự chênh lệch quá lớn

25

về các mức chính sách trong hệ thống chính sách xã hội

- Đảm bảo tính công khai, minh bạch: Đây vừa là yêu cầu của đối tượng hưởng lợi và cũng là đòi hỏi của cấp bách trong quá trình thực thi chính sách Minh bạch, công khai ngay từ khi hoạch định chính sách, trình tự thủ tục hồ

sơ xét duyệt chính sách, giám sát kết quả

- Bảo đảm sự ổn định bền vững: Thực hiện pháp luật về BTXH là một tất yếu, khách quan do vậy chính sách pháp luật về BTXH là chính sách lâu dài, đòi hỏi sự ổn định của chính sách pháp luật trong thời gian nhất định

- Bảo đảm sự chia sẻ trách nhiệm: Xác định vai trò của Nhà nước và vai trò của tư nhân, tách bạch giữa thương mại và không thương mại Nhà nước quy định và thực hiện chính sách, tư nhân cung cấp dịch vụ, đồng thời đẩy mạnh

xã hội hóa để giảm bớt gánh nặng ngân sách nhà nước [27]

1.2.4 Các yếu tố tác động đến thực hiện pháp luật về bảo trợ xã hội

Việc phân tích các yếu tố tác động đến thực hiện pháp luật về BTXH là cần thiết, để tìm ra những nguyên nhân, bài học cho thành công và thất bại của thực hiện pháp luật về BTXH, để từ đó từng ra những phương hướng, giải pháp hoàn thiện phù hợp

1.2.4.1 Yếu tố kinh tế

Yếu tố kinh tế bao gồm tổng thể các điều kiện, hoàn cảnh kinh tế - xã hội,

hệ thống các chính sách kinh tế, chính sách xã hội và việc triển khai thực hiện, áp dụng chúng trong thực tế xã hội Nền kinh tế - xã hội phát triển năng động, bền vững sẽ là điều kiện thuận lợi cho hoạt động thực hiện pháp luật về BTXH, tác động tích cực đến việc nâng cao hiệu lực pháp luật, ý thức pháp luật của tầng lớp xã hội Ngược lại, nền kinh tế xã hội chậm phát triển, kém năng động và hiệu quả sẽ có thể ảnh hưởng tiêu cực tới việc thực hiện pháp luật về BTXH của các chủ thể pháp luật Yếu tố kinh tế là nền tảng cho nhận

Khi kinh tế phát triển, đời sống tinh thần, vật chất được cải thiện, các cán

bộ, công chức Nhà nước, các tầng lớp nhân dân có điều kiện mua sắm các phương tiện nghe, nhìn, có điều kiện thỏa mãn các nhu cầu thông tin pháp luật

đa dạng và cập nhật Các chương trình phổ biến, giáo dục pháp luật sẽ dễ dàng đến được với đông đảo cán bộ và nhân dân; nhu cầu tìm hiểu, trang bị thông tin, kiến thức pháp luật trở thành nhu cầu tự giác, thường trực trong suy nghĩ và hành động của họ Điều đó giúp cho hoạt động thực hiện pháp luật của các chủ thể mang tính tự giác, tích cực Còn khi kinh tế chậm phát triển, thu nhập thấp, tình trạng thất nghiệp gia tăng, lợi ích kinh tế không được đảm bảo, đời sống của cán bộ, nhân dân gặp nhiều khó khăn thì tư tưởng sẽ diễn biến phức tạp, cái xấu có cơ hội nảy sinh, tác động tiêu cực đến thực hiện pháp luật, đi ngược lại các giá trị, chuẩn mực pháp luật như tệ quan liêu, cửa quyền, nhũng nhiễu, tham nhũng trong cán bộ, buôn lậu, trốn thuế, trộm cắp, cướp giật…trong các thành phần xã hội bất hảo

27

Cơ chế kinh tế cũng có ảnh hưởng tới việc thực hiện pháp luật về BTXH

Cơ chế tập trung quan liêu, bao cấp trước đây đã tạo ra cơ chế thụ động, ỷ lại

Do đó, nhận thức pháp luật và hoạt động thực hiện pháp luật thường mang tính phiến diện, một chiều theo kiểu mệnh lệnh - phục tùng Cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay với những mặt tích cực của nó

sẽ tạo ra tư duy năng động, sáng tạo, coi trọng uy tín, chất lượng, hiệu quả của hoạt động kinh tế Từ đó tác động tích cực hơn tới ý thức pháp luật và hành

vi thực hiện pháp luật của các chủ thể trong các hoạt động sản xuất, kinh doanh, sinh hoạt và tiêu dùng Nhưng mặt trái của tâm lý thị trường sẽ tạo ra tâm lý sùng bái đồng tiền, coi tiền là tất cả, bất chấp các giá trị đạo đức, pháp luật đồng thời sẽ tạo ra những quan niệm, hành vi sai lệch trong thực hiện pháp luật, lấy đồng tiền làm thước đo đánh giá các quan hệ giữa người với người Đây là nguyên nhân phát sinh các hành vi trái pháp luật, là môi trường cho các loại tội phạm nảy sinh và phát triển

Việc thực hiện tốt pháp luật về BTXH, đảm bảo các nguyên tắc của công bằng xã hội là điều kiện cần thiết cho sự ổn định chính trị, tăng cường pháp chế và đoàn kết mọi tầng lớp nhân dân trong xã hội; củng cố ý thức của con người về cái chung trong các lợi ích, lý tưởng của họ, khơi dậy thái độ tích cực của quần chúng đối với việc tham gia quản lý Nhà nước, quản lý xã hội bằng pháp luật; nhờ đó ý thức tôn trọng, chấp hành pháp luật cũng được nâng lên một bước và việc thực hiện pháp luật của các chủ thể trở nên tự giác và chủ động hơn

1.2.4.2 Yếu tố chính trị - hành chính

Yếu tố chính trị là toàn bộ yếu tố tạo nên đời sống chính trị của xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, bao gồm môi trường chính trị, hệ thống các chuẩn mực chính trị, chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và quá trình

tổ chức, thực hiện chúng; các quan hệ chính trị và ý thức chính trị, hoạt động

28

của hệ thống chính trị Cùng với đó là nền dân chủ xã hội và bầu không khí chính trị - xã hội Yếu tố chính trị có ảnh hưởng mạnh mẽ tới hiệu quả của hoạt động thực hiện pháp luật về BTXH của các chủ thể pháp luật, đặc biệt là các cá nhân, cơ quan Nhà nước có thẩm quyền áp dụng pháp luật Một đất nước có môi trường chính trị ổn định là điều kiện thuận lợi đối với hoạt động thực hiện pháp luật về BTXH, bởi nó củng cố niềm tin của người dân, để họ tin và đi theo Đảng Một đất nước bất ổn về chính trị sẽ luôn khiến người dân hoang mang, lo lắng, dao động…và dẫn đến việc thực hiện pháp luật không tốt Nhận thấy đây là một trong những yếu tố quan trọng cho việc thực hiện pháp luật hiệu quả, chính xác Hiện nay Đảng ta luôn quan tâm chỉ đạo sâu sát đối với việc tuyên truyền và phổ biến kiến thức nhằm nâng cao ý thức chính trị cũng như hiểu biết pháp luật cho các Đảng viên và đã đạt được kết quả tốt đẹp, để các Đảng viên luôn là những người đi trước, gương mẫu thực hiện pháp luật, từ đó tăng được lòng tin của quần chúng nhân dân

Môi trường chính trị - xã hội của đất nước ta trong những năm qua luôn ổn định, phát triển bền vững chính là điều kiện thuận lợi đối với hoạt động thực hiện pháp luật, vì nó củng cố ý thức và niềm tin chính trị của cán bộ, Đảng viên và quần chúng nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng, gia tăng lập trường chính trị - tư tưởng của các cá nhân có thẩm quyền áp dụng pháp luật Thực tiễn lịch sử chứng minh rằng, trong thập kỷ cuối cùng của thế kỷ XX, khi mà Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu suy thoái, tan rã, một bộ phận không nhỏ cán bộ, Đảng viên, nhân dân có sự hoang mang, dao động về tư tưởng, tâm lý; nhưng nhờ môi trường chính trị ổn định dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam nên chúng ta đã vượt qua thử thách một cách thành công

Cương lĩnh chính trị, đường lối lãnh đạo của Đảng có ảnh hưởng rất quan trọng tới hoạt động thực hiện pháp luật Ở nước ta, sự vận hành của hệ thống

29

pháp luật trên các phương diện xây dựng, thực hiện và áp dụng pháp luật luôn được đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Đảng ta nhận thức sâu sắc rằng muốn xây dựng được một bộ máy Nhà nước trong sạch, vững mạnh vận hành trên các cơ sở nguyên tắc, quy định của pháp luật thì vấn đề thực hiện pháp luật một cách nhất quán, nghiêm chỉnh từ phía cán bộ, Đảng viên và nhân dân phải được đặt lên trên vị trí hàng đầu Muốn cho pháp luật được tôn trọng và thực hiện nghiêm túc thì cán bộ, Đảng viên phải là những người đi trước, gương mẫu thực hiện và có “năng lực tổ chức và vận động nhân dân thực hiện đường lối của Đảng , pháp luật của Nhà nước, công tâm, thạo việc, tận tụy với nhân dân, biết phát huy sức dân” Chính vì vậy, Đảng ta luôn quan tâm và chỉ đạo sâu sắc đối với các hoat động pháp luật, trong đó có thực hiện pháp luật

Ý thức chính trị cũng có ảnh hưởng không nhỏ tới hoạt động thực hiện pháp luật Nó phản ánh các quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội giữa các giai cấp, các dân tộc và các quốc gia cũng như thái độ của các giai cấp đối với quyền lực Nhà nước, thể hiện trực tiếp và tập trung nhất lợi ích giai cấp Ở nước ta,

hệ thống chính trị được thể hiện trong cương lĩnh, đường lối chính trị của Đảng cũng như trong các chính sách, pháp luật của Nhà nước dựa trên nền tảng của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội, thể hiện và vì lợi ích của đông đảo các giai cấp, tầng lớp nhân dân lao động Trong hoạt động thực hiện pháp luật, ý thức chính trị thể hiện trước hết ở việc các chủ thể có chức năng áp dụng pháp luật quán triệt, thấm nhuần nhiệm vụ chính trị của mình, lãnh đạo, chỉ đạo thường xuyên, sâu sát quá trình thực hiện, áp dụng pháp luật, giữ nghiêm kỷ cương, phép nước Điều đó sẽ giúp cho hoạt động thực hiện pháp luật thực sự đạt được chất lượng, hiệu quả cao, khơi dậy ý thức, trách nhiệm chính trị của các chủ thể khác trong thực hiện pháp luật

1.2.4.3 Yếu tố pháp luật

Yếu tố pháp luật là tổng thể các yếu tố tạo nên đời sống pháp luật của xã hội ở từng giai đoạn nhất định bao gồm hệ thống pháp luật, các quan hệ pháp luật… Bản thân pháp luật được sinh ra là để điều chỉnh các quan hệ xã hội là

cơ sở để các chủ thể thực hiện pháp luật Song chính các mặt, khía cạnh khác nhau của các chuẩn mực pháp luật cũng có ảnh hưởng nhất định đến hoạt động thực hiện pháp luật về BTXH

Văn hóa pháp luật được hình thành từ tổng thể các hoạt động xã hội - pháp luật trên cả phương diện lý luận và thực tiễn, văn hóa pháp luật là hệ thống các giá trị, chuẩn mực pháp luật được kết tinh từ trí thức pháp luật, tình cảm, niềm tin đối với pháp luật và hành vi pháp luật; có ảnh hưởng sâu rộng tới các hình thức pháp luật từ tuân thủ chấp hành sử dụng cho tới áp dụng pháp luật Văn hóa pháp luật được thể hiện ra trong đời sống pháp luật thông qua quá trình thực hiện pháp luật Giữa văn hóa pháp luật và hoạt động thực hiện pháp luật có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Văn hóa pháp luật là cơ sở, nền tảng, khuôn mẫu tư duy và chuẩn mực hành vi của hoạt động thực hiện pháp luật,

31

có định hướng đúng đắn Ngược lại, hoạt động thực hiện pháp luật có tác dụng bổ sung làm phong phú thêm cho các giá trị chuẩn mực của văn hóa pháp luật

Các yếu tố truyền thống cũng có ảnh hưởng không nhỏ đối với hoạt động thực hiện pháp luật trong giai đoạn hiện tại Sự quản lý Nhà nước bằng pháp luật là nhằm khắc phục tính thiển cận, cục bộ trong quá trình phát triển, sản xuất, xây dựng làng xã trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội Thông qua pháp luật, Nhà nước nhắc nhở, duy trì mọi nghĩa vụ của người dân và làng xã đối với Nhà nước và xã hội Trong quá trình phát triển Nhà nước thừa nhận làng có lệ riêng của mình sao cho không trái với nguyên tắc quy định của pháp luật Hệ thống tự quản chủ yếu dựa vào dư luận xã hội, uy tín của các vị chức sắc và đặc biệt vai trò của lệ làng Cần kết hợp cả hai hình thức quản lý này trong hoạt động thực hiện pháp luật

Sự tồn tại dai dẳng của pháp luật do các chế độ cũ để lại có ảnh hưởng nhất định tới hoạt động thực hiện pháp luật Một số người có quan niệm sai lầm cho rằng pháp luật chỉ chủ yếu là công cụ trừng phạt, do thiếu hiểu biết họ có tâm lý sợ hãi pháp luật Tâm lý lo sợ đó khiến cho hành vi của con người thiếu ổn định do đó khó có thể dẫn đến hành vi xử sự tích cực trước pháp luật

và đối với pháp luật

Tình trạng thờ ơ trước pháp luật hoặc coi thường pháp luật ở một số người tác động tiêu cực đến việc thực hiện pháp luật của những người khác Vẫn còn tồn tại tình trạng không tuân thủ pháp luật, thờ ơ coi thường pháp luật Điều này không chỉ ảnh hưởng xấu đến việc thực hiện pháp luật mà còn có tác động không nhỏ tới xã hội cộng đồng

Ý thức, niềm tin đối với pháp luật của con người có ảnh hưởng quan trọng tới việc thực hiện pháp luật Bởi lẽ, nếu thiếu sự tin tưởng vào pháp luật,

1.2.4.4 Yếu tố truyền thống, lịch sử, văn hóa, xã hội

Các yếu tố văn hóa - đời sống bao giờ cũng thuộc về một môi trường văn hóa xã hội nhất định gắn liền vói một phạm vi không gian xã hội nhất định, nơi các cá nhân và cộng đồng người tổ chức các hoạt động sống, sinh hoạt, cùng nhau tạo dựng, thừa nhận và chia sẻ các giá trị văn hóa, lối sống, phong tục tập quán, lễ nghi…Với những mặt, những khía cạnh biểu hiện của mình, các yếu tố văn hóa có ảnh hưởng mạnh mẽ đến hoạt động thực hiện pháp luật, thể hiện trên các điểm sau:

Các phong tục tập quán trong cộng đồng xã hội có ảnh hưởng nhất định tới hoạt động thực hiện pháp luật của các tầng lớp nhân dân, thể hiện đặc biệt rõ nét ở khu vực nông thôn Bên cạnh những ưu điểm rất căn bản, các phong tục tập quán ở nông thôn cũng đang bộc lộ những nhược điểm nhất định như việc

tổ chức hội hè, đình đám, ma chay, giỗ chạp nhiều lúc nhiều nơi còn cồng kềnh, tốn kém và lãng phí; những hủ tục lạc hậu, lỗi thời còn tồn tại; trình độ dân trí còn thấp; thói hư tật xấu và tệ nạn xã hội phát sinh; tính tích cực chính trị - xã hội của người dân còn hạn chế…Tại một số làng xã, chính quyền và người dân đứng ra tổ chức lễ hội ồn ào, kéo dài, ảnh hưởng đến sản xuất và sinh hoạt, bán vé và thu phí sai nguyên tắc tài chính, sự chỉ đạo thiếu sâu sát,

để cho một số người lợi dụng lễ hội để hành nghề mê tín dị đoan Trong khi một số thói hư tật xấu và tệ nạn xã hội như nạ cờ bạc, số đề, mê tín dị đoan, mại dâm…đang xâm nhập vào nông thôn, thì có những người, thay vì tích cực

33

đấu tranh, ngăn chặn, phòng ngừa lại tiếp tay hoặc trực tiếp tham gia vào những thói xấu đó Những hiện tượng trên đây gây khó khăn cho việc thực hiện đúng đắn pháp luật, đồng thời là những hành vi vi phạm pháp luật, coi thường kỷ cương, phép nước, cần phải có biện pháp xử lý nghiêm minh, thích đáng Lối sống đô thị và lối sống nông thôn có ảnh hưởng khác nhau tới hoạt động thực hiện pháp luật Đặc trưng nổi bật của lối sống đô thị là tích cực chính trị - xã hội ở đô thị cao Cư dân đô thị có nhiều điều kiện tiếp xúc với các thông tin chính trị - xã hội và tích cực tham gia vào các hoạt động xã hội lớn mà phần nhiều được tổ chức tại các đô thị Các phong trào có sức huy động quần chúng ở các đô thị thường diễn ra nhanh hơn so với ở nông thôn Đây cũng là điều dễ hiểu vì đô thị thường là nơi tập trung nhiều thành phần xã hội có trình độ học vấn tương đối cao Tại các thành phố, phạm vi giao tiếp về

xã hội cơ bản tương đối rộng, cường độ giao tiếp cao và mang tính ẩn danh trong giao tiếp Đây là điều kiện thuận lợi cho sự hình thành và phát triển ý thức pháp luật và các hình thức thực hiện pháp luật Mặt khác, đô thị là nơi tập trung phần lớn bộ phận không thể thiếu trong dân cư đô thị thường được gọi dưới cái tên “những phần tử ngoài lề xã hội” Về phương diện xã hội, đây

là môi trường phát sinh nhiều loại tệ nạn xã hội và tội phạm nhiều tới mức đáng báo động, gây khó khăn cho công tác quản lý xã hội và hoạt động thực thi, bảo vệ pháp luât

Lối sống nông thôn là lối sống mang tính cộng đồng rất cao và rất chặt chẽ, liên kết cả thành viên trong làng xã lại với nhau, mỗi người đều hướng tới những người khác Điều đó thể hiện ở mối quan hệ gắn bó, sự quan tâm giúp

đỡ lẫn nhau giữa các thành viên trong gia đình, dòng họ, lối xóm ở nông thôn Người dân nông thôn thường sống đoàn kết gắn bó với quê hương làng xóm, rất coi trọng tình làng nghĩa xóm Đây là một biểu hiện rất riêng, rất đặc thù của lối sống nông thôn Việt