DSpace at VNU: Vai trò của khoa học trong quá trình phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay

DSpace at VNU: Vai trò của khoa học trong quá trình phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay tài liệu, giáo án, b...

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

-*** -

NGUYỄN VĂN THẮNG

VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN

KINH TẾ TRI THỨC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SỸ TRIẾT HỌC

Hà nội, năm 2008

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU ………….………….……… 1 Chương 1: Khoa học và một số vấn đề lý luận về kinh tế tri thức …… 9

1.1 Khoa học và vai trò của khoa học trong quá trình phát

triển kinh tế - xã hội… … ……….……….……… 9 1.1.1 Khoa học - một hình thái ý thức xã hội đặc biệt.……… 9 1.1.2 Vai trò của khoa học trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội……… 10 1.2 Một số vấn đề lý luận về kinh tế tri thức… ….….……… 15 1.2.1 Khái niệm, đặc trưng của kinh tế tri thức……… ……….… 15 1.2.2 Kinh tế tri thức - sự phát triển tất yếu của lực lượng

sản xuất trong giai đoạn hiện nay……….……… …… 23 1.3 Khoa học - nhân tố quyết định trong quá trình phát triển

kinh tế tri thức……… ……… … ………….……… 28

Chương 2 : Thực trạng kinh tế - xã hội và yêu cầu khách quan

của việc phát huy vai trò của khoa học trong quá trình phát triển

kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay……….……….……… 31

2.1 Thực trạng kinh tế - xã hội và thực trạng khoa học

Việt Nam hiện nay……….………….……… 31 2.1.1 Thực trạng kinh tế - xã hội nói chung và kinh tế

tri thức nói riêng ở Việt Nam hiện nay….…… ……… 31 2.1.2 Thực trạng khoa học và việc phát huy vai trò của khoa học

trước yêu cầu phát triển kinh tế tri thức ở Việt nam hiện nay….… …….… 42 2.2 Phát huy vai trò của khoa học - yêu cầu khách quan trong

quá trình phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay… … ….… 60 2.2.1 Phát huy vai trò của khoa học đáp ứng yêu cầu

khách quan của quá trình phát triển kinh tế - xã hội……….… … 60 2.2.2 Phát huy vai trò của khoa học đáp ứng yêu cầu khách quan

của quá trình tự động hoá sản xuất và tin học hoá xã hội trong

kinh tế tri thức……… …… 65

Chương 3 : Những giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò

của khoa học đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế tri thức

70

3.1 Đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá

gắn với phát triển kinh tế tri thức……… 70 3.2 Nâng cao hiệu quả về vai trò lãnh đạo của Đảng, sự quản

lý của Nhà nước nhằm phát huy vai trò của khoa học trong

quá trình phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay…….…… …… 72 3.3 Nhanh chóng áp dụng các thành tựu khoa học và công nghệ

đặc biệt là công nghệ thông tin vào thực hiện các mục tiêu

phát triển kinh tế - xã hội……… ………… 79

KẾT LUẬN.……….……… 84 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……….……… 86

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, sự phát triển mạnh mẽ của các cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đã tạo ra những dấu ấn quan trọng trong lịch sử phát triển nền sản xuất xã hội Dưới sự tác động của khoa học và công nghệ, lực lượng sản xuất xã hội đã có những bước phát triển mạnh, tạo ra một xu hướng mới mà ở đó tri thức, đặc biệt là tri thức khoa học và công nghệ ngày càng đóng vai trò quyết định đối với nền sản xuất xã hội, thúc đẩy mạnh mẽ sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế thế giới: từ kinh tế công nghiệp truyền thống sang kinh tế tri thức, đây được xem là một xu hướng phát triển chủ đạo của thế giới trong thế kỷ XXI

Đối với Việt Nam hiện nay, chúng ta đang trong quá trình đẩy mạnh công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và đi sâụ vào tiến trình hội nhập kinh tế thế giới, thì việc phát triển kinh tế tri thức là một yêu cầu khách quan, một nhiệm vụ cơ bản của công cuộc xây dựng và phát triển đất nước

Nhận thức được xu hướng đó Đảng và Nhà nước ta đã xác định, kinh tế tri thức vừa là thời cơ, đồng thời cũng là thách thức đối với nước ta trong quá trình phát triển Chính vì vậy, Đại hội IX đã xác định: “từng bước phát triển kinh tế tri thức” [17, tr 163] và "phát huy sức mạnh vật chất, trí tuệ và tinh thần toàn dân tộc, tạo động lực và nguồn lực phát triển nhanh, bền vững" [17,

tr 165]; dù rằng, sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đang đặt ra những nhiệm vụ lớn Song, chúng ta không thể không tính tới việc phát triển hướng tới kinh tế tri thức theo cách riêng, phù hợp với đặc điểm và trình độ của con người Việt nam

Tuy nhiên, trong kinh tế tri thức, khoa học và công nghệ là nhân tố đóng vai trò quyết định, là động lực trực tiếp thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội Chính vì vậy, Văn kiện Đại hội X đã chỉ rõ nhiệm vụ phát triển khoa học và công nghệ trong những năm tới là: “nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động

của khoa học và công nghệ Phấn đấu đến năm 2010, năng lực khoa học và công nghệ nước ta đạt trình độ của các nước tiên tiến trong khu vực trên một số lĩnh vực quan trọng” [18, tr 98] Đồng thời, trong mục tiêu, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2006 - 2010 đã khẳng định: "Phát triển mạnh khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và phát triển kinh tế tri thức" [18, tr 187]

Vấn đề đặt ra là trong quá trình tiếp cận hướng tới kinh tế tri thức, chúng ta phải có nhận thức đầy đủ và đúng đắn về vai trò của khoa học, từ đó có cơ chế chính sách hợp lý để nhanh chóng xây dựng được đội ngũ đông đảo các nhà khoa học có đủ bản lĩnh, trí tuệ… có thể tiếp thu, làm chủ công nghệ và sáng tạo

ra những tri thức mới; đồng thời, nhanh chóng đưa các thành tựu khoa học và công nghệ vào phục vụ sản xuất và đời sống… đưa khoa học thực sự trở thành động lực trực tiếp thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội

Vậy thực trạng năng lực khoa học và trình độ đội ngũ cán bộ khoa học Việt Nam hiện nay như thế nào, những đòi hỏi, yêu cầu nào đang đặt ra đối với việc phát huy vai trò của khoa học trong quá trình phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay, đây là những vấn đề đặt ra cần phải giải quyết

Từ những vấn đề nêu trên, việc thực hiện các mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2006 - 2010 và tầm nhìn đến năm 2020; trong

đó việc phát huy vai trò của khoa học và công nghệ đóng vai trò quan trọng trong quá trình thực hiện các mục tiêu chiến lược trên càng trở nên có ý nghĩa quan trọng và cấp bách hơn bao giờ hết Xuất phát từ những lý do cơ bản đó,

tác giả chọn đề tài “Vai trò của khoa học trong quá trình phát triển kinh tế tri thức ở Việt nam hiện nay” làm luận văn thạc sỹ chuyên ngành triết học

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Xuất phát từ xu hướng phát triển của kinh tế tri thức cũng như từ vị trí, vai trò của khoa học và công nghệ đối với sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung,

kinh tế tri thức nói riêng; từ những năm cuối thế kỷ XX trở lại đây, nghiên cứu

về kinh tế tri thức và về vai trò của khoa học và công nghệ trong quá trình phát triển kinh tế tri thức đã trở thành một chủ đề lớn, thành tiêu điểm chính trong các cuộc hội thảo, thảo luận, các diễn đàn kinh tế thu hút sự quan tâm chú ý của nhiều nhà lãnh đạo, nhà nghiên cứu trên thế giới, đó cũng là vấn đề đang được quan tâm, nghiên cứu ở Việt Nam

Trên cơ sở phân tích thực tiễn và tổng kết các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học về các vấn đề liên quan, từ những năm 60 của thế kỷ XX, trong quá trình tiến hành công nghiệp hoá ở miền Bắc, Đảng ta đã xác định cách mạng khoa học - kỹ thuật là then chốt Nghị quyết Hội nghị Trung ương 2 khoá VIII đã xác định rõ nhiệm vụ phát triển khoa học và công nghệ trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng Cộng sản Việt Nam về mục tiêu, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm (2006 - 2010) đã khẳng định sự cần thiết phải "Phát triển mạnh khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và phát triển kinh tế tri thức" [18, tr 187]… Có thể thấy rằng, những văn kiện đó đã thể hiện rõ đường lối phát triển khoa học và công nghệ nhằm phục vụ sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội nói chung và phát triển kinh tế tri thức nói riêng của Đảng ta

Để xây dựng và thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ đó trong thời gian qua rất nhiều các công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố, đáng chú ý là

đề tài cấp nhà nước với mã số KX.08.02: "Xu thế chủ yếu của sự phát triển khoa học, công nghệ, sự hình thành và vai trò của kinh tế tri thức trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI" do GS.TSKH Vũ Đình Cự chủ nhiệm đã được nghiệm thu năm 2005; và đề tài trọng điểm 2001 - 2006: "Một số vấn đề cơ bản về kinh

tế tri thức - cơ hội và thách thức cho Việt Nam" do PGS TS Phí Mạnh Hồng - Khoa Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, cùng một số nhà khoa học thực hiện;

thêm vào đó, rất nhiều công trình nghiên cứu đã được xuất bản như cuốn

"Khoa học và công nghệ - lực lượng sản xuất hàng đầu" của tác giả Vũ Đình

Cự, do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản năm 1994; hay cuốn "Kinh tế tri thức - thời cơ và thách thức đối với sự phát triển của Việt Nam" của tác giả Đặng Hữu do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản năm 2004 và cuốn

"Kinh tế tri thức ở Việt Nam" của tác giả Vũ Trọng Lâm do Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật xuất bản năm 2004… ngoài ra, trong thời gian qua cũng đã

có rất nhiều tài liệu, công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nước ngoài được lựa chọn và dịch sang tiếng Việt, đáng chú ý trong số đó là cuốn "Thời đại kinh tế tri thức" của tác giả Tần Ngôn Trước (Trung quốc) do nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản năm 2001

Bên cạnh đó, trong thời gian qua đã có rất nhiều bài viết của các nhà khoa học về những vấn đề liên quan đăng trên các tạp chí khoa học trong nước, đáng chú ý là các bài viết của các tác giả Phạm Văn Chúc với tiêu đề "Khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp - thực chất và những đặc điểm trong giai đoạn hiện nay", đăng trên Tạp chí cộng sản, số 10 năm 2001 "Kinh tế tri thức

và từng bước phát triển kinh tế tri thức, rút ngắn quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta" của tác giả Đặng Hữu đăng trên Tạp chí Lý luận chính trị, số 6 năm 2001… Ngoài ra còn rất nhiều các bài viết, các báo cáo tham luận… được đăng tải trên nhiều tạp chí khoa học khác nhau, và mới đây Trung tâm Thông tin Tư liệu Khoa học và công nghệ Quốc gia đã tổng hợp những bài viết đó và cho xuất bản 2 cuốn kỷ yếu hội thảo khoa học về kinh tế tri thức… Qua các công trình nghiên cứu trên, các tác giả từ nhiều góc độ phân tích khác nhau đã luận chứng rõ xu thế phát triển của khoa học công nghệ trong thời gian tới, với hạt nhân là những công nghệ cơ bản - cốt lõi cho sự phát triển của lực lượng sản xuất mới - một trong những yếu tố cơ bản để hình thành kinh

tế tri thức Từ đó rất nhiều tác giả đã khẳng định, sự hình thành kinh tế tri thức

là một tất yếu lịch sử; sự dùng dằng hoặc thiếu triệt để trong ứng dụng và phát

triển kinh tế tri thức sẽ trở thành một nguyên nhân mới dẫn đến sự tụt hậu so với tốc độ phát triển chung của thế giới ngày nay

Ngoài ra, trong thời gian qua đã có rất nhiều cuộc hội thảo, nhiều diễn đàn

về các vấn đề liên quan được tổ chức, thu hút sự tham gia tham luận của rất nhiều các nhà khoa học trong và ngoài nước

Lần đầu tiên, một hội thảo khoa học với quy mô quốc gia được tổ chức tại

Hà Nội trong hai ngày 21 – 22/06/2000 do Ban Khoa giáo Trung ương, Bộ Khoa học - Công nghệ và Môi trường, kết hợp với Bộ Ngoại giao tổ chức với

chủ đề: "Kinh tế tri thức và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam'' đã thu hút

sự tham gia của nhiều nhà lãnh đạo, nhà khoa học với nhiều ý kiến tham luận; đưa lại những nhận thức nhất định về kinh tế tri thức

Tiếp đó, trong hai ngày 26 – 27/03/2001, kỳ họp thứ 3, nhiệm kỳ IV của Hội đồng liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật họp tại Hà Nội, tại kỳ họp này các nhà khoa học, nhà nghiên cứu đã nêu lên sự cần thiết phải nghiên cứu kinh tế tri thức và đưa nội dung của nó vào quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá một cách toàn diện hơn, sâu sắc hơn

Gần đây nhất, ngày 28/03/2007 tại Hà Nội đã diễn ra cuộc Hội thảo với chủ đề: "Nhà nước và khoa học trong một nền kinh tế tri thức hiệu quả" do Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức, với sự tài trợ của Viện KAS (Đức), cùng sự tham dự của rất nhiều nhà khoa học đến từ Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Công nghệ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư tại cuộc hội thảo, các nhà khoa học đã

đi từ những quan niệm cơ bản về kinh tế tri thức để phân tích làm rõ vai trò to lớn của tri thức, đặc biệt là tri thức khoa học và công nghệ trong việc xây dựng

và phát triển kinh tế tri thức – một xu thế mới của thời đại hiện nay Từ đó, các nhà khoa học đã đi đến kết luận thống nhất rằng, Việt nam cần tiến hành cải cách có hiệu quả trên tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là cải cách giáo dục và hệ

thống khoa học công nghệ để nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng của nền kinh

tế, nhằm hướng tới hình thành và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam

Có thể nói rằng qua các công trình nghiên cứu, các cuộc hội thảo đó, các tác giả, các nhà nghiên cứu… đã khắc hoạ được những nội dung nhất định về kinh tế tri thức, đề cập đến những vấn đề, những khía cạnh khác nhau do kinh

tế tri thức đặt ra; trong đó mỗi đề tài, mỗi công trình nghiên cứu, mỗi cuộc hội thảo đã ít nhiều đề cập tới vấn đề vai trò của khoa học trong quá trình phát triển kinh tế tri thức

Tuy nhiên, cho đến nay việc nghiên cứu và chỉ ra vai trò của khoa học, thực trạng của việc phát huy vai trò của khoa học ở Việt Nam; những đòi hỏi, yêu cầu nào mà kinh tế tri thức đang đặt ra đối với khoa học và việc phát huy vai trò của khoa học trong quá trình phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam còn ít được đề cập tới, cũng như có rất ít tác giả nghiên cứu vấn đề này như một công trình khoa học chuyên khảo Đây là vấn đề đặt ra mà người viết nhận thấy cần phải đi sâu nghiên cứu; vì vậy luận văn tập trung nghiên cứu, bổ sung những nội dung cơ bản đó

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích: Trên cơ sở khái quát một số vấn đề lý luận về kinh tế tri thức

và vai trò của khoa học trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội nói chung và phát triển kinh tế tri thức nói riêng; luận văn tập trung đi sâu làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về kinh tế tri thức, về thực trạng việc phát huy vai trò của khoa học Việt Nam trước yêu cầu phát triển kinh tế tri thức; từ đó đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò của khoa học đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay

- Nhiệm vụ: để đạt được mục đích trên, luận văn thực hiện một số nhiệm vụ

chủ yếu sau :

+ Khái quát một số vấn đề lý luận về kinh tế tri thức, về khoa học và vai

trò của khoa học trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội nói chung và phát triển kinh tế tri thức nói riêng

+ Chỉ ra thực trạng khoa học và việc phát huy vai trò của khoa học trước

yêu cầu phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay

+ Đề xuất một số giải pháp cơ bản để phát huy có hiệu quả năng lực khoa học

và nâng cao trình độ khoa học công nghệ Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế tri thức

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của luận văn là vai trò của khoa học và thực trạng của sự phát triển khoa học, cũng như việc phát huy vai trò của khoa học trong quá trình phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay

- Phạm vi nghiên cứu của luận văn: nghiên cứu khái lược về vai trò của khoa học trong lịch sử, từ đó chỉ ra xu hướng hình thành kinh tế tri thức trên cơ

sở cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện nay Từ đó tập trung khảo sát trình

độ khoa học và thực trạng việc phát huy vai trò của khoa học ở Việt Nam trước yêu cầu phát triển kinh tế tri thức

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Việc nghiên cứu luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các văn kiện của Đảng và Nhà nước Việt Nam về vai trò của khoa học và chiến lược phát triển khoa học và công nghệ; đồng thời,

kế thừa kết quả từ các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài của các nhà khoa học trong và ngoài nước

Trong quá trình thực hiện, luận văn chủ yếu sử dụng các phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu khoa học như: phân tích - tổng hợp, lôgíc - lịch sử, so