DSpace at VNU: Áp dụng phương pháp tính chi phí tổn thất do bệnh tật liên quan đến ô nhiễm môi trường tại làng nghề tái chế giấy Phong Khê - Bắc Ninh

Áp dụng phương pháp tính chi phí tổn thất do bệnh tật liên quan đến ô nhiễm môi trường tại làng nghề tái chế giấy Phong Khê - Bắc Ninh Nguyễn Thị Phương Thảo Trường Đại học Khoa học Tự

Áp dụng phương pháp tính chi phí tổn thất do bệnh tật liên quan đến ô nhiễm môi trường tại làng nghề tái chế giấy Phong Khê - Bắc Ninh

Nguyễn Thị Phương Thảo

Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Luận văn ThS Chuyên ngành: Khoa học môi trường; Mã số: 60 85 02

Người hướng dẫn: PGS.TS Trịnh Thị Thanh

Năm bảo vệ: 2011

Abstract: Nghiên cứu hiện trạng môi trường nước và không khí tại làng

nghề tái chế giấy Phong Khê Phân tích đánh giá về tình hình sức khỏe của các cộng đồng dân cư tại tại làng nghề tái chế giấy Phong Khê Trình bày mối liên quan giữa các hoạt động sản xuất và sức khỏe cộng đồng Ước tính tổn thất kinh tế do bệnh tật liên quan đến ô nghiễm môi trường gây ra

Keywords: Khoa học môi trường; Ô nhiễm môi trường; Làng nghề;

Bệnh tật; Bắc Ninh

Content

Cùng với phát triển kinh tế, ô nhiễm và suy thoái môi trường ngày càng trầm trọng, đặc biệt là ô nhiễm nguồn nước mặt và ô nhiễm không khí ở các khu đô thị, khu công nghiệp và các làng nghề ở khu vực nông thôn Các khu công nghiệp tập trung, cụm công nghiệp đã đi vào hoạt động sản xuất, chất thải không được xử lý triệt để là một trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng môi trường Các nguy cơ mà người lao động tiếp xúc khá cao: 95% người lao động có nguy cơ tiếp xúc với bụi, 85,9 % tiếp xúc với nhiệt, 59,6% tiếp xúc với hóa chất [6] Kết quả khảo sát 52 làng nghề điển hình trong cả nước của đề tài [9] cho thấy trong số đó, 46% làng nghề có môi trường bị ô nhiễm nặng (đối với không khí hoặc nước hoặc đất hoặc cả ba dạng), 27% ô nhiễm vừa

và ô nhiễm nhẹ Các kết quả quan trắc trong thời gian gần đây cho thấy mức độ ô nhiễm của các làng nghề không giảm mà còn có xu hướng gia tăng Sự ô nhiễm của môi trường ảnh hưởng trực tiếp tới sức khoẻ đời sống của con người

Toàn tỉnh Bắc Ninh hiện có 62 làng nghề trong đó có 30 làng nghề truyền thống, 32 làng nghề mới với những sản phẩm nổi tiếng như gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ, sắt thép (Đa Hội, Châu Khê), giấy (Phong Khê, Phú Lâm), rượu (Tam Đa, Đại Lâm), tái chế nhôm (Văn Môn)… Cũng giống như hiện trạng môi trường của các làng nghề trên toàn quốc, kết quả khảo sát điều tra chất lượng môi trường mới nhất tại các làng nghề Bắc Ninh do Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh thực hiện cho thấy tất cả các mẫu nước mặt, nước ngầm, môi trường không khí tại đây đều có dấu hiệu ô nhiễm với mức độ khác nhau

Tại các làng nghề ở Việt Nam nơi sản xuất đan xen với khu nhà ở, hầu hết dân cư của làng tham gia vào quá trình sản xuất nên nguy cơ ảnh hưởng của điều kiện lao động và chất thải sản xuất đến sức khỏe người dân là rất lớn Do môi trường không khí, nước ngầm và nước mặt, đất đều bị ô nhiễm nên số người dân tại các làng nghề bị mắc các bệnh đường hô hấp, đau mắt, bệnh ngoài da, tiêu hóa, phụ khoa là rất cao Ngoài ra là một số bệnh mang tính nghề nghiệp như bệnh bụi phổi, ung thư, thần kinh, đau lưng, đau cột sống Vậy, ô nhiễm môi trường làm gia tăng chi phí chăm sóc sức khỏe và gánh nặng bệnh tật

Chính vì vậy, đề tài “Áp dụng phương pháp chi phí tính tổn thất do bệnh tật liên quan đến

ô nhiễm môi trường tại làng nghề tái chế giấy Phong Khê – Bắc Ninh” đã được chọn Mục đích của đề tài là: Điều tra, đánh giá tác động của các hoạt động sản xuất, mức độ ô nhiễm môi trường tại làng nghề tái chế giấy Phong Khê tới sức khỏe cộng đồng và ước tính tổn thất kinh tế khi người dân bị bệnh, từ đó tạo cơ sở cho các nghiên cứu sau này để

đề ra các giải pháp nhằm góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống của cộng đồng dân cư các làng nghề

Để đạt được mục đích trên, luận văn tiến hành những nội dung nghiên cứu sau:

- Đánh giá hiện trạng môi trường nước và không khí tại làng nghề tái chế giấy Phong Khê

- Điều tra, đánh giá về tình hình sức khỏe của các cộng đồng dân cư tại tại làng nghề tái chế giấy Phong Khê

- Nghiên cứu mối liên quan giữa các hoạt động sản xuất và sức khỏe cộng đồng

- Ước tính tổn thất kinh tế do bệnh tật gây ra

1 Giới thiệu làng nghề tái chế giấy Phong Khê:

Làng nghề Phong Khê đã có từ rất lâu đời, cách đây khoảng 300 trăm năm Trước đây, làng nghề chủ yếu sản xuất các loại giấy dó (bao gồm giấy lĩnh, giấy sắc, giấy vàng mã )

để vẽ tranh và làm trang trí Bước vào thời kỳ đổi mới, từ 1987-1994 thì Phong Khê chủ yếu sản xuất giấy làm ngòi pháo cung cấp cho các cơ sở sản xuất pháo trong cả nước đặc biệt là cơ sở sản xuất pháo Bình Đà Nhưng đến ngày 1/1/1995, pháo nổ bị cấm sử dụng theo chỉ thị 406/TTg của thủ tướng chính phủ nên việc sản xuất của xã bị ngưng trệ Tuy nhiên, điều đó lại mở ra một bước ngoặt mơí cho hoạt động sản xuất của làng Đảng bộ

và chính quyền xã Phong Khê đã động viên các hộ chuyển sang sản xuất các loại giấy theo dây chuyền công nghiệp Đây là hướng đi rất đúng đắn đáp ứng được nhu cầu của thị trường và khai thác được tiềm năng của nghề giấy Đầu tư 1 họ có thể lãi 10 mà thậm chí còn hơn nữa nên họ càng gia tăng sản xuất Theo số liệu thống kê của UBND xã: Năm 1995 có 20 dây chuyền sản xuất, năm 1997 có 60 cơ sở sản xuất năm 2005 có 150 dây chuyền sản xuất, hiện nay trong xã có khoảng gần 200 dây chuyền sản xuất

Những nét đặc trưng trong sự phát triển của làng nghề tái chế giấy:

- Có đóng góp đáng kể cho tốc độ tăng trưởng kinh tế của làng nghề và nâng cao mức sống của người dân

- Quy mô các cơ sở sản xuất nhỏ, phần lớn chỉ trong phạm vi hộ gia đình Mức độ phân tán lớn, phát triển tự phát, hầu hết rải rác trong địa bàn của các làng nghề nên rất khó khăn để quản lý và theo dõi

- Trang thiết bị và phương tiện sản xuất hầu hết là cũ kỹ và lạc hậu, phần lớn đã quá hạn

sử dụng hoặc hết khấu hao Bên cạnh đó, người dân tham gia lao động chủ yếu có trình

độ kỹ thuật không cao, chủ yếu là dựa theo kinh nghiệm Vì vậy, định mức tiêu hao nhiên

liệu lớn cũng là một trong quá trình thường xuyên xảy ra các sự cố làm tăng tính hiệu quả kinh tế trong quá trình tiêu hao nguyên liệu

- Nhận thức của người dân đối với việc bảo vệ môi trường cũng như ý thức về sức khỏe của bản thân chưa cao, chưa ý thức rõ ràng các tác động của các chất gây ô nhiễm do sản xuất ảnh hưởng tới cuộc sống và sinh hoạt của con người

Hiện nay xã có khoảng gần 200 (2010) dây chuyền sản xuất giấy công nghiệp, chuyên sản xuất các mặt hàng chủ yếu như: Giấy Kraft: (giấy bìa, giấy bao xi măng, giấy Duplex, giấy lót kính ), giấy ăn, khăn giấy, giấy vệ sinh, giấy dó, giấy bản, giấy in, giấy viết, giấy vàng mã

2 Giới thiệu xã đối chứng – xã Kim Chân

Kim Chân là một xã thuần nông với hơn 80% các hộ gia đình trong xã còn tham gia sản xuất nông nghiệp Ngoài ra, tại các thôn còn có thêm một số nghề phụ như xây dựng, gò hàn, đi tàu thuyền Các hoạt động dịch vụ cũng được mở rộng, hàng hóa đảm bảo tiêu dùng trong nhân dân Tổng thu nhập toàn xã ước đạt gần 55,3 tỷ đồng, trong đó thu nhập

từ trồng trọt và chăn nuôi chiếm tỷ lệ cao nhất, ước đạt 30,6 tỷ đồng, thu nhập từ ngành nghề thủ công và dịch vụ ước đạt 25,7 tỷ đồng Thu nhập bình quần đầu người đạt 12,7 triệu đồng/năm (≈ 35 000 đồng/người/ngày) [22]

Về môi trường: Qua tìm hiểu thông tin thu thập được từ những buổi trò chuyện và phỏng vấn nhanh cán bộ UBND xã và một số người dân, nhận thấy vấn đề bức xúc hiện nay tại

xã chỉ xung quanh vấn đề rác thải Hiện nay tại xã đã có đội thu gom riêng nhưng do người dân còn thiếu ý thức vứt rác bừa bãi ra các khu vực công cộng như ao, hồ, đường

đi Hoạt động chăn nuôi tại xã tương đối phát triển, tổng đàn bò lên tới gần 300 con, tổng đàn lợn là 3012 con[11], vì vậy vấn đề chất thải trong chăn nuôi cũng khá bức xúc Tuy nhiên gần đây được sự quan tâm của Nhà nước thông qua chương trình Nước sạch và Vệ sinh môi trường mà tỷ lệ chất thải rắn trong chăn nuôi đã được giải quyết thông qua mô hình biogas và tỷ lệ nhà tiêu hợp vệ sinh đã được tăng lên đáng kể đạt gần 85% (1129 hộ

đã xây dựng nhà tiêu tự hoại hợp vệ sinh – theo Quyết định số 08/2005/QĐ-BYT ngày 11/3/2005 của Bộ Y tế)

Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn:

- Phương pháp thu thấp, tổng hợp và phân tích tài liệu, số liệu

- Phương pháp khảo sát thực địa

- Phương pháp phỏng vấn trực tiếp người dân

- Phương pháp xác định vấn đề ưu tiên theo thang điểm cơ bản PBRS (Basic Priority Rating System)

- Ước tính tổn thất kinh tế do bệnh tật liên quan đến ô nhiễm môi trường

Công thức tính tổng chi phí để chữa các bệnh do một yếu tố ô nhiễm nào đó:

COI = (COIi là phí tổn do bệnh i) (2.1)

Công thức tính chi phí chữa bệnh i:

COIi = i pop i vi phealthi (2.2)

Trong đó: i: tỉ lệ bị mắc bệnh i

pop: số dân của vùng tiến hành nghiên cứu

i: tỉ lệ mắc bệnh i do ô nhiễm môi trường

vi: số ngày mắc bệnh i

phealthi: chi phí để chữa bệnh i

Ngoài ra, ta còn phải tính cả tổn thất do nghỉ ốm, không đi làm được:

Công thức tính tổng phí tổn do những ngày bị bệnh (người bị ốm sẽ phải nghỉ làm)

COIP = (2.3)

Công thức tính phí tổn do bệnh i:

COIPi = (2.4)

Trong đó: i: tỉ lệ bị mắc bệnh i

pop: số dân của vùng tiến hành nghiên cứu

i: tỉ lệ mắc bệnh i do ô nhiễm môi trường

dhi: số ngày không đi làm được do mắc bệnh i

ptime: tổn thất kinh tế (tính theo thu nhập mỗi ngày của người bị bệnh)

- Phương pháp luận – Phân tích, đánh giá sức khỏe môi trường bằng mô hình DPSEEA

3 Kết quả nghiên cứu đạt được

- Môi trường nước của làng nghề Phong Khê bị ô nhiễm bởi các chất thải trong quá trình sản xuất

+ Nước thải xeo giấy thường có nhiều màu khác nhau tuỳ thuộc vào đặc trưng, chủng loại giấy Nếu là quá trình sản xuất giấy vệ sinh, giấy trắng thì nước sẽ có màu trắng đục, nếu

có màu nâu đen hoặc màu nâu vàng thì là do quá trình sản xuất giấy Kraft, nếu có màu đỏ hoặc vàng thì đó là do quá trình sản xuất giấy vàng mã Ngoài ra nước thải xeo giấy còn chứa một lượng lớn bột giấy, xơ sợi (do các dây chuyền sản xuất ở đây chưa có hệ thống thu hồi bột giấy để tái sử dụng), các loại hoá chất tẩy trắng, dầu thải Lượng nước này chiếm một khối lượng rất lớn (khoảng 90% lượng nước thải)

+ Nước thải nấu bột giấy thường có màu đen do có hàm lượng lignin (chất hữu cơ phân huỷ từ mô thực vật, tre, nứa ) cao thường gọi là dòng đen Trong loại nước thải này chứa một hàm lượng kiềm dư rất cao (do quá trình tẩy trắng và ngâm cho xác, xơ thực vật mềm ra) các hợp chất CN- cũng như hàm lượng chất rắn lơ lửng rất cao Mặc dù, lượng nước thải này không lớn lắm nhưng do chứa nhiều chất độc hại nên rất nguy hiểm đối với sức khoẻ con người

Do nước thải trong quá trình nấu bột giấy có hàm lượng chất độc cao mà không có hộ nào đầu tư hệ thống xử lý nên chính quyền xã đã yêu cầu các hộ này ngừng sản xuất và đến nay trong toàn xã đã không còn một hộ nào sản xuất bột giấy từ nguyên liệu tre nứa

Một đặc trưng của nước thải làng nghề giấy Phong Khê là hàm lưọng chất hữu cơ rất cao ( COD và BOD5 rất cao) và tăng nhanh do nước thải từ quá trình sản xuất giấy chứa nhiều bột, sợi giấy chưa được xử lý lắng, lọc hoặc thu hồi trước khi đổ ra mương tiêu nước chung của làng Đồng thời vì xã chưa có hệ thống thu gom nước thải sinh hoạt riêng nên hàm lượng coliforrm trong nước thải cũng rất cao Lượng nước đổ thẳng ra sông Ngũ Huyện Khê làm cho nguồn nước của con sông này cũng trở nên ô nhiễm

- Môi trường không khí đang có dấu hiện bị ô nhiễm bởi một số chất vượt quá quy định cho phép như: SO2, NO2, bụi… Không khí trong làng còn bị ô nhiễm bởi mùi của hoá chất trong quá trình ngâm tẩy phế liệu (hơi Javen, hơi kiềm, hơi Clo ) và sự phân huỷ các chất trong quá trình sản xuất

Một trong những phương pháp cổ truyền mà hay được người dân ở đây sử dụng để làm giảm lượng chất thải rắn là “đốt” Thành phần chất thải rắn lại chứa một lượng không nhỏ nilon, băng dính, keo những chất này khi cháy sẽ sinh ra nhiều loại khí rất độc như khí điôxin _ là một trong những chất gây ung thư

- Ước tính tổn thất liên quan đến bệnh về đường hô hấp tại xã Phong Khê và xã đối chứng – xã Kim Chân

Như vậy có thể thấy rằng chỉ tính riêng cho bệnh viêm đường hô hấp của yếu tố ô nhiễm môi trường không khí xung quanh cho xã Phong Khê và xã Kim Chân năm 2010 cũng thấy được sự chênh lệch phí tổn do yếu tố môi trường gây nên, gây tổn thất kinh tế cho người dân Chi phí chữa bệnh của xã Phong Khê cao gấp 2,85 lần so với xã Kim Chân (tính trên 1 000 dân) Nếu tính toán cho tất cả các bệnh tật có căn nguyên từ môi trường thì tổng tổn thất sẽ còn lớn hơn rất nhiều Việc ước tính này sẽ giúp cho các nhà hoạch định chính sách cân nhắc ra quyết định phát triển kinh tế xã hội và đầu tư nâng cấp hạ tầng cơ sở phục vụ nhân dân Tuy nhiên phương pháp và cách tính như trên vẫn còn chưa được hoàn thiện và rõ ràng

4 Phân tích vấn đề sức khỏe ưu tiên: bệnh về đường hô hấp

Thứ nhất, hoạt động truyền thông về vấn đề xử lý chất thải sản xuất hợp vệ sinh tại xã Phong Khê chưa hiệu quả

Qua đánh giá nhanh cán bộ chính quyền xã, cán bộ TYT và phỏng vấn người dân trong

xã, hiện tại vấn đề quản lý chất thải trong làng nghề đã có sự quan tâm nhưng chưa được thực hiện hoặc thực hiện thì còn gặp nhiều khó khăn

Qua phỏng vấn người dân chủ yếu tại thôn Dương Ổ và thôn Đào Xá thì hầu hết người dân (75.6%) đều biết tác hại của hoạt động sản xuất tái chế giấy đối với sức khỏe con người nhưng cũng chỉ là những kiến thức rất đơn giản và vì đây lại là nghề chính và đem lại thu nhập cao cho họ nên họ vẫn tiếp tục đánh đổi sức khỏe của mình

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên có thể là do hiện nay ở xã chưa có chương trình truyền thông thống nhất và toàn diện về vấn đề quản lý chất thải Một số hoạt động truyền thông đã được triển khai nhưng chưa đến được với đúng đối tượng Trong các buổi truyền thông tại hội trường UBND xã, thông thường là người già tham gia các buổi truyền thông, trong khi đó đối tượng người lao động và chủ nhà máy sản xuất giấy lại bận nên không tham gia được

Một số hoạt động truyền thông về quản lý chất thải được các đoàn sinh viên thực tập và thanh niên tình nguyện tiến hành, tuy nhiên hoạt động chỉ diễn ra trong một thời gian ngắn, tương ứng với thời gian thực địa và thời gian tình nguyện

Thứ hai: chính quyền địa phương còn thiếu quan tâm đến vấn đề quản lý chất thải tại xã Qua quá trình phỏng vấn cán bộ xã, cán bộ tại xã cũng biết công tác quản lý chất thải sản xuất của xã rất kém và cũng biết chúng có ảnh hưởng đến sức khỏe người dân nhưng lại chưa biết mức độ ảnh hưởng nghiêm trọng thế nào Họ cũng rất mong muốn nhận được một chương trình truyền thông chính thức về tác hại của các chất thải trong quá trình tái chế giấy đối với sức khỏe con người

Thứ 3: Các hộ sản xuất tại làng nghề chưa có hệ thống xử lý nước thải sơ bộ mà đều được

đổ ra kênh dẫn nước thải chung của làng hoặc đổ ra khu vực ao, hồ cạnh khu vực sản xuất

5 Kết luận

1 Số hộ sản xuất giấy công nghiệp sẽ tăng trong một thời gian nữa do một số hộ sẽ chuyển từ sản xuất giấy theo phương thức tiểu thủ công nghiệp hoặc từ sản xuất nông nghiệp sang

2 Chất lượng môi trường nước bị ô nhiễm nghiêm trọng bởi chất hữu cơ (chủ yếu là bột giấy) Hàm lượng oxi hoà tan trong nước thải thường xuyên bằng 0, giá trị BOD5, COD vượt QCVN 08:2008/BTNMT nhiều lần, hàm lượng coliform vượt TCCP hàng nghìn lần

Vì nước thải trong làng nghề chứa một lượng bột giấy rất lớn nên việc xử lý phải thông qua hai giai đoạn: giai đoạn thứ nhất là xử lý sơ bộ tại hộ gia đình, giai đoạn hai là xử lý

tập chung bằng phương pháp chuỗi hồ sinh học hoặc bằng phương pháp tuyển nổi có sự tuần hoàn nước thải và bột giấy

4 Môi trường không khí làng nghề bị ô nhiễm bởi khí thải (chủ yế là SO2, CO, Cl-…) và bụi phát sinh từ quá trình đốt cháy nhiên liệu than trong các lò hơi cũng như trong quá trình sinh hoạt, làm bầu không khí trong làng lúc nào cũng ngột ngạt khó thở

5 Phân tích tình hình bệnh tật của xã Phong Khê và xã Kim Chân đối với các bệnh có căn nguyên từ môi trường cho thấy có sự chênh lệch lớn Tỉ lệ mắc các bệnh của xã Phong Khê năm 2010 đều cao hơn xã Kim Chân Đặc biệt, xã Phong Khê có tỉ lệ mắc các bệnh về hô hấp rất cao, tỉ lệ mắc bệnh tại xã Phong Khê so với Kim Chân năm 2010 cao hơn 2,4 Ngoài ra, tỉ lệ mắc bệnh tiêu chảy xã Phong Khê so với xã Kim Chân năm 2010

là 2,6 lần

Chỉ tính riêng cho bệnh viêm đường hô hấp của yếu tố ô nhiễm môi trường không khí xung quanh cho xã Phong Khê và xã Kim Chân năm 2010 cũng thấy được sự chênh lệch phí tổn do yếu tố môi trường gây nên, gây tổn thất kinh tế cho người dân Chi phí chữa bệnh của xã Phong Khê cao gấp 2,85 lần so với xã Kim Chân (tính trên 1 000 dân) Nếu tính toán cho tất cả các bệnh tật có căn nguyên từ môi trường thì tổng tổn thất sẽ còn lớn hơn rất nhiều

References

Tiếng việt

1 Lê Huy Bá, Độc chất môi trường, NXB Khoa học và Kỹ thuật

2 Lê Huy Bá (2008), Độc học môi trường cơ bản, NXB Đại chọc Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

3 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2007), Báo cáo môi trường quốc gia 2007, Môi trường không khí đô thị Việt Nam

4 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2008), Báo cáo môi trường quốc gia 2008, Môi trường làng nghề Việt Nam

5 Bộ Y tế, Kế hoạch hành động ứng phó với Biến đổi khí hậu của ngành Y tế giai đoạn 2010 – 2015

6 Đặng Thị Kim Chi (2004), Nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc xây dựng các chính sách và biện pháp giải quyết vấn đề môi trường tại các làng nghề Việt Nam, trường Đại học Bách Khoa Hà Nội, Viện Khoa học và Cộng nghệ Môi trường

7 Nguyễn Thế Chinh (2003), Giáo trình kinh tế và quản lý môi trường, Bộ môn Kinh tế và quản lý môi trường, trường Đại học Kinh tế quốc dân

8 Nguyễn Gia Khánh (2009), Bài giảng nhi khoa, tập 1, NXB Y học, Hà Nội

9 Nguyễn Huy Nga (2010), Sức khỏe môi trường, NXB Y học, Hà Nội

10 Niên giám thống kê (2009), Tình hình kinh tế xã hội thành phố Bắc Ninh, Bắc Ninh

11 Sở Tài nguyên và Môi trường Bắc Ninh (2008), Báo cáo hiện trạng môi trường năm 2009, Bắc Ninh

12 Sở Tài nguyên và Môi trường Bắc Ninh (2007), Dự án cải thiện môi trường lưu vực sông Ngũ Huyện Khê, Bắc Ninh

13 Trạm Y tế xã Kim Chân (2010), Báo cáo tổng kết công tác khám chữa bệnh năm

2010, Kim Chân, Bắc Ninh

14 Trạm Y tế xã Phong Khê (2010), Báo cáo tổng kết công tác khám chữa bệnh năm

2010, Phong Khê, Bắc Ninh

15 Trịnh Thị Thanh (2003), Độc học, môi trường và sức khỏe con người, NXB Đại chọc Quốc Gia Hà Nội

16 Trịnh Thị Thanh (2008), Dân số và sức khỏe môi trường, NXB Đại học Quốc gia

Hà Nội, Hà Nội

17 Trịnh Thị Thanh (2008), Hướng dẫn kỹ thuật tổ chức điều tra và đánh giá ảnh hưởng của môi trường lên sức khỏe người dân, Hà Nội

18 Lê Thị Hồng Trân (2008), Đánh giá rủi ro môi trường, NXB Khoa học và Kỹ thuật

19 Trung tâm Chăm sóc sức khỏe sinh sản, Báo cáo tình hình suy dinh dưỡng của trẻ dưới 5 tuổi, Bắc Ninh

20 Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh Bắc Ninh (2010), Báo cáo công tác Nước sạch và Nhà tiêu hộ gia đình năm 2010, Bắc Ninh

21 Trường Đại học Y tế công cộng (2008), Bài giảng quản lý y tế, Hà Nội

22 UBND xã Kim Chân (2010), Báo cáo tình hình Kinh tế xã hội năm 2010, Kim Chân, Bắc Ninh

23 UBND xã Phong Khê (2010), Báo cáo tình hình Kinh tế xã hội năm 2010, Phong Khê, Bắc Ninh

Tiếng anh

24 WB (2008), Economic impact of sanitation in Vietnam, A five – country study conducted in Cambodia, Indonesia, Lao PDR, the Philippines and Vietnam under the Economic of Sanitation Initiative (ESI), Jakarta

25 WHO (2000), Considerations in evaluating the cost effectiveness of environmental health interventions, Protection of the Human Environment, Geneva

26 Katherine Bolt, Giovanni Ruta, Maria Sarraf (2005), Estimating the cost of environmental degradation

27 WHO (2002), Global Burden of Disease in 2002: data sources, methods and results

28 WHO (1997), Health and environment in a sustainable environment, Earth Summit

29 WHO (2006), Preventing disease through healthy environments, Towards estimate

of the environmental burden of disease

30 WHO (2002), Reducing Risks, Promoting Healthy Life