DSpace at VNU: Vai trò của các công ty xuyên quốc gia trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam

DSpace at VNU: Vai trò của các công ty xuyên quốc gia trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam tài liệu,...

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-

VŨ THỊ HẰNG

VAI TRÕ CỦA CÁC CÔNG TY XUYÊN QUỐC GIA TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA

Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Kinh tế chính trị

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

Người hướng dẫn khoa học: TS Trần Quang Tuyến

Hà Nội - 2016

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Kết cấu của luận văn 3

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ THU HÖT TNCs THAM GIA VÀO QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA 4

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về vai trò của TNCs trong quá trình CNH, HĐH 4

1.2 Cơ sở lý luận về TNCs và quá trình CNH, HĐH Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Một số vấn đề chung về công nghiệp hóa, hiện đại hóa Error! Bookmark not defined.

1.2.1.1 Quan niệm về công nghiệp hóa, hiện đại hóa Error! Bookmark not

defined.

1.2.1.2 Những điều kiện tiền đề cần thiết để đẩy mạnh công nghiệp hóa,

hiện đại hóa Error! Bookmark not defined 1.2.2 Một số vấn đề chung về công ty xuyên quốc gia Error! Bookmark not defined.

1.2.2.1 Khái niệm và đặc điểm của các công ty xuyên quốc gia Error! Bookmark not defined.

1.2.2.2 Lịch sử hình thành và phát triển của các công ty xuyên quốc gia Error! Bookmark not defined.

ii

1.2.3 Vai trò của TNCs trong quá trình CNH, HĐH Error! Bookmark not defined.

1.2.3.1 Tạo nguồn vốn cho CNH, HĐH Error! Bookmark not defined 1.2.3.2 Góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo yêu cầu CNH, HĐH Error! Bookmark not defined.

1.2.3.3 Thúc đẩy mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại Error! Bookmark not defined.

1.2.3.4 Đẩy mạnh phát triển công nghệ và chuyển giao công nghệ Error! Bookmark not defined.

1.2.3.5 Tạo việc làm và phát triển nguồn nhân lực Error! Bookmark not defined.

1.3 Kinh nghiệm một số nước Châu Á trong việc thu hút và phát huy vài trò

của TNCs trong quá trình CNH, HĐH và bài học cho Việt Nam Error! Bookmark not defined.

1.3.1 Kinh nghiệm một số nước Châu Á trong việc thu hút và phát huy vài trò của

TNCs trong quá trình CNH, HĐH Error! Bookmark not defined 1.3.1.1 Kinh nghiệm của Malaysia Error! Bookmark not defined 1.3.1.2 Kinh nghiệm của Trung Quốc Error! Bookmark not defined 1.3.1.3 Kinh nghiệm của Singapore Error! Bookmark not defined 1.3.1.4 Kinh nghiệm của Philipines Error! Bookmark not defined 1.3.1.5 Kinh nghiệm của Thái Lan Error! Bookmark not defined 1.3.2 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Error! Bookmark not defined. Chương 2: PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined.

2.1 Phương pháp luận Error! Bookmark not defined 2.2 Nguồn tài liệu và dữ liệu Error! Bookmark not defined 2.3 Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng Error! Bookmark not defined.

2.3.1 Phương pháp trừu tượng hóa khoa học, phương pháp lịch sử - cụ thể Error! Bookmark not defined.

2.3.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp Error! Bookmark not defined 2.4 Các phương pháp nghiên cứu điển hình của từng chương Error! Bookmark not defined.

2.4.1 Phương pháp sử dụng trong chương 1 Error! Bookmark not defined 2.4.2 Các phương pháp sử dụng trong chương 3 Error! Bookmark not defined 2.4.3 Phương pháp nghiên cứu sử dụng trong chương 4 Error! Bookmark not defined.

ii

Chương 3: PHÂN TÍCH VAI TRÕ CỦA CÁC CÔNG TY XUYÊN QUỐC GIA TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined.

3.1 Khái quát về các công ty xuyên quốc gia và CNH, HĐH ở Việt Nam

Error! Bookmark not defined 3.1.1 Khái quát về hoạt động của TNCs ở Việt Nam Error! Bookmark not defined.

3.1.1.1 TNCs hoạt động ở nhiều lĩnh vực và đến từ nhiều quốc gia Error! Bookmark not defined.

3.1.1.2 Hình thức đầu tư của TNCs rất phong phú và có sự chuyển đổi rõ rệt

Error! Bookmark not defined.

3.1.2 Khái quát về quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam Error! Bookmark not defined.

3.1.2.1 Bối cảnh mới của công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined.

3.1.2.2 Thành tựu và hạn chế của CNH, HĐH ở Việt Nam Error! Bookmark not defined.

3.2 Vai trò của TNCs trong quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Các TNCs góp phần tạo vốn cho CNH, HĐH ở Việt Nam Error! Bookmark not defined.

3.2.2 Các TNCs góp phần tích cực trong việc thực hiện sự dịch chuyển cơ cấu

kinh tế theo yêu cầu CNH, HĐH đất nước Error! Bookmark not defined.

3.2.3 Các TNCs góp phần thúc đẩy sự nghiệp chuyển đổi sang kinh tế thị trường

mở cửa và hội nhập quốc tế của Việt Nam Error! Bookmark not defined.

3.2.4 Các TNCs góp phần chuyển giao công nghệ mới, hiện đại hoá sản xuất,

nhanh chóng thực hiện mục tiêu CNH, HĐH Error! Bookmark not defined.

3.2.5 Các TNCs góp phần giải quyết vấn đề lao động, tham gia phát triển nguồn

nhân lực cho đất nước Error! Bookmark not defined 3.3 Hạn chế của TNCs trong quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam Error! Bookmark not defined.

3.3.1 Sự không thống nhất về mục tiêu Error! Bookmark not defined.

3.3.2 Thao túng và gây hậu quả xấu cho doanh nghiệp, thậm chí gây sức ép với

các cơ quan quản lý Nhà nước Error! Bookmark not defined.

ii

3.3.3 Tạo ra sự phụ thuộc vào các công ty mẹ Error! Bookmark not defined 3.3.4 Du nhập máy móc, khoa học công nghệ lạc hậu Error! Bookmark not

defined.

3.4 Đánh giá chung về vai trò của TNCs trong quá trình CNH, HĐH ở Việt

Nam Error! Bookmark not defined 3.4.1 Thành tựu Error! Bookmark not defined 3.4.2 Hạn chế và nguyên nhân Error! Bookmark not defined 3.4.2.1 Hạn chế Error! Bookmark not defined 3.4.2.2 Nguyên nhân của những hạn chế Error! Bookmark not defined.

i

Chương 4: MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO VAI TRÕ CỦA TNCs TRONG QUÁ TRÌNH CNH, HĐH Ở VIỆT NAMError! Bookmark not defined.

4.1 Mục tiêu và quan điểm của Nhà nước trong việc thu hút các TNCs tham

gia vào quá trình CNH, HĐH Error! Bookmark not defined 4.1.1 Mục tiêu Error! Bookmark not defined.

4.1.2 Quan điểm của Việt Nam trong việc thu hút sự tham gia của các TNCs

Error! Bookmark not defined.

4.1.2.1 Chủ động thu hút sự tham gia của TNCs Error! Bookmark not

defined.

4.1.2.2 Thu hút sự tham gia của TNCs trên cơ sở giữ vững độc lập tự chủ bảo

đảm hài hoà lợi ích hai bên Error! Bookmark not defined.

4.1.2.3 Nội lực hoá ngoại lực, hiện đại hoá nội lực để phát triển bền vững

Error! Bookmark not defined.

4.2 Một số giải pháp nhằm thu hút sự tham gia của TNCs vào quá trình CNH,

HĐH ở Việt Nam Error! Bookmark not defined 4.2.1 Nhóm giải pháp về kinh tế Error! Bookmark not defined.

4.3.1.1 Cải cách thể chế và thúc đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu kinh tế Error!

Bookmark not defined.

4.2.1.2 Tăng cường hiệu lực quản lý vĩ mô của Nhà nước đối với TNCs

Error! Bookmark not defined.

4.2.1.3 Cải thiện chất lượng cơ sở hạ tầng Error! Bookmark not defined 4.2.1.5 Quản lý TNCs phải có tầm nhìn toàn cầu Error! Bookmark not

defined.

4.2.2 Nhóm giải pháp về văn hoá - xã hội Error! Bookmark not defined. KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 1 PHỤ LỤC

ii

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngày nay, hệ thống doanh nghiệp có một ý nghĩa quyết định trong nền kinh tế thị trường Trong điều kiện phát triển hiện đại, với cách mạng khoa học - công nghệ

và quá trình toàn cầu hóa đã hình thành loại hình doanh nghiệp thích ứng, đó là các công ty xuyên quốc gia hiện đại (TNCs) Có thể nói, đó là loại hình doanh nghiệp đặc thù của nền kinh tế hiện đại toàn cầu TNCs đã xâm nhập vào hầu hết các quốc gia, là lực lượng chính phân phối các nguồn lực, chuyển giao công nghệ và lưu chuyển hàng hóa… từ khu vực này đến khu vực khác trên toàn cầu Hoạt động kinh

tế quốc tế chủ yếu do TNCs tiến hành - lực lượng chi phối toàn cầu hóa Sự hoạt động của TNCs đã và đang có vai trò ngày càng quan trọng trong nền kinh tế thế giới, đặc biệt đối với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) của các nước đang phát triển Với số lượng đến nay khoảng trên 69.000 TNCs mẹ và trên 700.000 chi nhánh nước ngoài, chiếm 80% công nghệ mới và 90% vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trong nền kinh tế thế giới [24, tr01] TNCs là lực lượng cơ bản đối với

sự vận động của luồng tư bản quốc tế trên phạm vi toàn cầu

Trong xu thế toàn cầu hóa không một quốc gia nào có thể tách rời với nền kinh tế thế giới Do vậy, sự phát triển của các quốc gia luôn chịu sự chi phối ở các mức độ khác nhau bởi TNCs, mà đặc biệt là đối với các nước đang phát triển Nguồn vốn và công nghệ là chìa khóa hàng đầu đối với quá trình phát triển kinh tế -

xã hội ở các nước đang phát triển Việt Nam để hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực, thực hiện thành công sự nghiệp CNH, HĐH đất nước thì vai trò của nguồn vốn và công nghệ của TNCs càng trở nên có ý nghĩa quan trọng, cần thiết

Thực tế đó đã buộc chúng ta phải nhận thức đúng về vai trò cũng như hạn chế của các công ty này trong quá trình tiến lên phía trước của nền kinh tế đất nước Xu hướng hội nhập nền kinh tế quốc gia vào nền kinh tế thế giới, tích cực thu hút và sử dụng TNCs trong quá trình phát triển kinh tế xã hội trở thành xu hướng khách quan Việt Nam cũng đã dần dần thay đổi quan điểm của mình về TNCs Đã nhìn nhận khách quan hơn về vai trò của TNCs trong quá trình phát triển đất nước Tuy nhiên,

2

do hạn chế về nhiều mặt, đặc biệt là về thể chế kinh tế thị trường, về năng lực, phẩm chất của bộ máy lãnh đạo và quản lý, về lực lượng lao động có kỹ năng…, Việt Nam chưa tận dụng được hết những ưu thế của TNCs

Vậy thực tế TNCs đã có ảnh hưởng gì đối với sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam? Những vấn đề gì này sinh và những giải pháp cần thiết nào để TNCs đáp ứng được kỳ vọng về mặt nhân tố hiện đại tham gia vào quá trình thay đổi và phát triển của nền kinh tế Việt Nam nói chung và quá trình CNH, HĐH nói riêng? Đó

chính là lý do tác giả đã chọn đề tài: “Vai trò của các công ty xuyên quốc gia

trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam” làm đề tài luận văn

thạc sỹ chuyên ngành Kinh tế Chính trị

Câu hỏi nghiên cứu của đề tài là: TNCs có vai trò như thế nào trong quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam và Việt Nam cần làm gì để TNCs đóng góp nhiều hơn cho tiến trình CNH, HĐH?

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích vai trò của TNCs trong quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam và qua đó đề xuất một số gợi ý chính sách nhằm phát huy tốt hơn vai trò và hạn chế những mặt trái của TNCs trong quá trình CNH, HĐH

ở Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Phân tích và hệ thống hóa các vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế về vai trò củaTNCs trong việc tạo tiềm lực cho CNH, HĐH

- Phân tích thực trạng hoạt động của TNCs ở Việt Nam và tác động của nó đối với quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam

- Đề xuất những quan điểm và giải pháp cơ bản trong việc thu hút sự tham gia tích cực của TNCs vào quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Phân tích vai trò của TNCs trong quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam

3

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Không gian: Việt Nam

Thời gian: Giai đoạn nghiên cứu thực hiện từ năm 2005 - 2014 Sở dĩ luận văn chọn mốc thời gian này vì đây là thời gian từ khi Quốc Hội ban hành Luật Doanh nghiệp sửa đổi đến nay

Nội dung: Đánh giá vai trò của TNCs trong tiến trình CNH, HĐH ở Việt Nam

4 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục bảng biểu, danh mục các chữ viết tắt,

đề tài gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về thu hút TNCs tham gia vào quá trình CNH, HĐH

Chương 2: Phương pháp luận và thiết kế nghiên cứu

Chương 3: Phân tích vai trò của TNCs trong quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam Chương 4: Mục tiêu, quan điểm và một số giải pháp nâng cao vai trò của TNCs trong quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam

4

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ THU HÖT TNCs THAM GIA VÀO

QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về vai trò của TNCs trong quá trình CNH, HĐH

Với sự phát triển rộng khắp và vai trò to lớn đối với nền kinh tế thế giới TNCs đã trở thành chủ đề thu hút sự quan tâm của không chỉ các học giả, mà cả các doanh nhân và chính khách của hầu hết các quốc gia Đã có nhiều công trình cả trong và ngoài nước nghiên cứu trên nhiều phương diện khác nhau và đã đạt được những kết quả nhất định Liên quan trực tiếp đến phương diện TNCs và CNH, HĐH

có thể kể đến các công trình sau:

Daniel Chudnovsky (1993) đã tập trung phân tích vai trò của TNCs đối với

từng ngành công nghiệp và mức độ đóng góp của TNCs đối với từng quốc gia; đồng thời làm rõ vấn đề TNCs và chiến lược chính sách CNH; các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ đóng góp của TNCs đối với nước sở tại Thứ nhất là, CNH dựa trên tài nguyên: TNCs thúc đẩy quá trình khai thác và xử lý tài nguyên, hỗ trợ về kỹ thuật

và công nghệ Đối với các ngành công nghiệp dựa nhiều vào lao động phổ thông (may mặc…): TNCs góp phần giải quyết việc làm cho lao động phổ thông thông qua sản xuất xuất khẩu, tuy nhiên mức lương trong ngành này lại thấp Đồng thời, TNCs cũng có vai trò trong việc thúc đẩy các ngành công nghiệp thay thế nhập khẩu; thúc đẩy quá trình cạnh tranh sàng lọc các doanh nghiệp trong nước: các doanh nghiệp không đủ sức cạnh tranh sẽ không thể tiếp tục, muốn tồn tại, doanh nghiệp phải áp dụng các phương thức sản xuất hiệu quả hơn Với các ngành công nghiệp định hướng xuất khẩu: ngoại trừ Singapore, nơi phần lớn các hàng xuất khẩu đều do TNCs, tại Đài Loan, Hàn Quốc, Hồng Kong, TNCs chiếm tỷ trọng hàng xuất khẩu ít hơn so với Mỹ La Tinh Tác giả cũng chỉ ra rằng, sự đóng góp vào quá trình CNH tại nước sở tại của TNCs phụ thuộc vào quy mô thị trường, giai đoạn phát

5

triển của nước sở tại, tầm quan trọng và chất lượng của các doanh nghiệp trong nước, thành phần tài nguyên thiên nhiên, cơ sở hạ tầng viễn thông, sự phát triển của thương mại, công nghiệp và chính sách công nghệ mà nước sở tại theo đuổi Sau khi nghiên cứu, phân tích và dựa vào những minh chứng thực tiễn, tác giả khẳng định, TNCs đóng vai trò khác nhau ở các nước Ở Hàn Quốc, TNCs đóng vai trò hạn chế trong quá trình CNH Hàn Quốc theo đuổi chính sách tổ chức vĩ mô, không khác mấy so với chính sách của Nhật trước đó Chính phủ Hàn Quốc thích hình thức hợp tác liên doanh hơn trong quá trình xây dựng các ngành công nghiệp thay thế nhập khẩu Trong sự phát triển này, TNCs chỉ đóng vai trò cần biên Tuy nhiên, trong những năm gần đây, các doanh nghiệp nước ngoài đóng vai trò quan trọng thúc đẩy các sản phẩm điện tử Chiến lược CNH phụ thuộc tương đối ít vào TNCs của Hàn Quốc xuất phát từ một chiến lược phát triển lớn hơn, qua đó chính phủ nhằm mục tiêu làm chủ công nghệ bằng nội lực trong những ngành sản xuất chủ lực trên cơ sở những hỗ trợ có chọn lọc của chính phủ Ở Đài Loan thì FDI vẫn còn rất ít và tập trung vào hàng xuất khẩu Các mối quan hệ với các doanh nghiệp nước ngoài đóng góp nhiều hơn cho xuất khẩu Thực tế là TNCs đóng vai trò quan trọng tại các nước CNH tương đối thành công như Hồng Kong, Singapore, Brazil, Mexico trong khi TNCs lại tham gia rất ít tại những nước có nền công nghiệp kém như Ấn Độ Hơn thế nữa, sự tham gia mạnh mẽ của TNCs ở một số nước có quá trình CNH kém (như một số nước Châu Phi và Mỹ La Tinh) đã cho thấy rằng, chính sách của các nước sở tại đã thất bại trong việc tạo điều kiện thu hút TNCs Trái ngược với Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan, TNCs lại đóng vai trò trung tâm trong quá trình CNH

ở Singapore Tác động tích cực của nó đã được thừa nhận trong các bài báo, như trong nghiên cứu của P.Fong đã nói: sự kết hợp của ưu đãi đầu tư, ổn định chính trị

và uy tín chính phủ về tính hiệu quả đã tạo ra một môi trường hấp dẫn thu hút FDI

Từ các nghiên cứu, rõ ràng có thể thấy rằng cùng với chiến lược CNH, chính sách thương mại cũng ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách thức TNCs thâm nhập và hoạt động tại các nước đang phát triển Tuy nhiên, các nhân tố khác như ổn định chính trị và kinh tế, sự phát triển kinh tế, chính sách ngành và chuyển giao công nghệ cũng tác