DSpace at VNU: Tình cảm gia đình và tình yêu nam nữ của người Việt qua ca dao, tục ngữ (có so sánh với tiếng Hán)

Trong phạm vi của bản luận văn này, chúng tôi muốn tìm hiểu những đặc điểm của tình cảm gia đình và tình yêu nam nữ của người Việt Nam thông qua loại hình văn học hết sức đặc trưng này..

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

VIỆN VIỆT NAM HỌC & KHOA HỌC PHÁT TRIỂN

-

HOU LIU JIA (HẦU LIỄU GIA)

TÌNH CẢM GIA ĐÌNH VÀ TÌNH YÊU NAM NỮ CỦA NGƯỜI VIỆT QUA CA DAO, TỤC NGỮ

(CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG HÁN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Ngành: Việt Nam học

Mã số: 60 220 113

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

VIỆN VIỆT NAM HỌC & KHOA HỌC PHÁT TRIỂN

-

HOU LIU JIA (HẦU LIỄU GIA)

TÌNH CẢM GIA ĐÌNH VÀ TÌNH YÊU NAM NỮ CỦA NGƯỜI VIỆT QUA CA DAO, TỤC NGỮ

(CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG HÁN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Ngành: Việt Nam học

Mã số: 60 220 113

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS.Nguyễn Thị Việt Thanh

Hà Nội – 2015

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 5

1.1 Khái niệm về ca dao, tục ngữ của Việt Nam 5

1.1.1 Ca dao 5

1.1.2 Tục ngữ 5

1.2 Một số lĩnh vực nội dung cơ bản được thể hiện trong ca dao, tục ngữ 7

1.2.1 Nội dung của ca dao 7 1.2.2 Nội dung của tục ngữ Error! Bookmark not defined 1.3 Giới thiệu ca dao, tục ngữ Hán ( về lịch sử hình thành, hình thức biểu hiện, các nội dung biểu hiện cơ bản) Error! Bookmark not defined 1.3.1 Khái quát của ca dao Hán Error! Bookmark not defined 1.3.2 Tục ngữ trong tiếng Hán Error! Bookmark not defined Tiểu Kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2.TÌNH CẢM GIA ĐÌNH THỂ HIỆN TRONG CA DAO VÀ TỤC NGỮ VIỆT NAM Error! Bookmark not defined.

2.1 Tình cảm cha mẹ - con cái trong ca dao và tục ngữ Việt NamError! Bookmark not defined.

2.2 Tình cảm anh em ruột thị trong ca dao và tục ngữ Việt NamError! Bookmark not defined.

2.3 Các phương thức biểu trưng tiêu biểu thể hiện các dạng tình cảm gia đình Error! Bookmark not defined.

2.4 Các phương thức ngôn ngữ sử dụng phổ biến Error! Bookmark not defined 2.4.1 So sánh Error! Bookmark not defined 2.4.2 Ẩn dụ Error! Bookmark not defined 2.5 So sánh với tiếng Hán tìm hiểu những sự tương đồng và khác biệt giữa hai dân tộc Error! Bookmark not defined.

Tiểu Kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3.TÌNH CẢM, TÌNH YÊU NAM NỮ TRONG CA DAO VÀ TỤC NGỮ VIỆT NAM Error! Bookmark not defined.

3.1.Tình yêu nam nữ trong ca dao và tục ngữ Việt Nam Error! Bookmark not defined 3.1.1 Giai đoạn tỏ tình Error! Bookmark not defined 3.1.2 Giai đoạn tình yêu Error! Bookmark not defined 3.2.Tình cảm vợ chồng trong ca dao và tục ngữ Việt Nam Error! Bookmark not defined 3.3 So sánh với tiếng Hán tìm hiểu những sự tương đồng và khác biệt giữa hai dân tộc (về phương diện nội dung và phương thức biểu hiện) Error! Bookmark not defined 3.3.1 Khái quát của ca dao tục ngữ tiếng Hán liên quan đến tình yêu nam nữ Error! Bookmark not defined.

3.3.2 Phương diện nội dung Error! Bookmark not defined

3.3.3 Phương thức biểu hiện Error! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined Kết Luận Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

PHẦN MỞ ĐẦU

I Lý do lựa chọn đề tài

Văn học dân gian luôn là một trong những loại hình văn học phản ánh đặc trưng tư duy, tình cảm của mỗi dân tộc một cách rõ rệt nhất Đối với Việt Nam cũng không phải là ngoại lệ Tìm hiểu tư duy, tình cảm con người Việt Nam thông qua tìm hiểu văn học dân gian là một trong những con đường

Tục ngữ, ca dao là bộ phận phong phú nhất trong văn học dân gian của dân tộc Việt Nam Đây cũng là phần đặc biệt có giá trị về mặt trí tuệ, tình cảm và nghệ thuật biểu hiện Do đặc điểm nội dung và hình thức ngắn gọn, có vần, dễ nhớ nên nó luôn luôn được nhân dân vận dụng, truyền miệng qua nhiều thế hệ Chính vì vậy nó luôn được trau chuốt mà vẫn giữ được cái hồn, cái hình mặc dù có thay đổi một vài từ khi đến "cư trú" ở các địa phương khác nhau

Tục ngữ là lời ăn tiếng nói của nhân dân đã được đúc kết lại dưới những hình thức tinh giản mang nội dung súc tích Tục ngữ thiên về biểu hiện trí tuệ của nhân dân trong việc nhận thức thế giới, xã hội và con người Đồng thời tục ngữ cũng biểu hiện thái độ ứng xử và tình cảm của nhân dân đối với những vấn đề của cuộc sống Tục ngữ thể hiện một phần quan trọng của tư liệu khoa học dân gian và triết lý dân gian Gắn với lao động, với tự nhiên và những thăng trầm của lịch sử, xã hội, nhân dân đã bộc lộ một cách sâu sắc kinh nghiệm sống, lối sống, tư tưởng đạo đức của mình Mỗi câu tục ngữ đều dùng hình ảnh, sự việc, hiện tượng cụ thể để nói lên ý niệm trừu tượng, dùng cái cá biệt để nói lên cái phổ biến

Cũng như tục ngữ và các thể loại văn học dân gian khác, ca dao là tấm gương trung thực về cuộc sống muôn màu, muôn vẻ của nhân dân Việt Nam Đó là cuộc sống cần cù, giản dị và chất phác, đậm đà phong vị dân tộc Đó là tinh thần lạc quan trong khó khăn, tinh thần tương ái giữa những con người lương thiện Đó là nhận thức về mối quan hệ giữa con người trong lao động, trong sinh hoạt gia đình, xã hội, những kinh nghiệm sống và hành động Trong những chủ đề ca dao thường biểu hiện, có thể nói phong phú nhất, sâu sắc nhất là mảng ca dao về tình cảm gia đình

và tình yêu nam nữ Những câu ca dao phản ánh được mọi biểu hiện sắc thái, cung bậc của tình yêu: những tình cảm thắm thiết trong hoàn cảnh may mắn hạnh phúc với những niềm mơ ước, những nỗi nhớ nhung da diết hoặc cảm xúc nảy sinh từ những rủi ro ngang trái, thất bại, khổ đau với những lời than thở oán trách

Ca dao và tục ngữ là những thể loại văn học dân gian có lịch sử lâu dài, do nhân dân lao động sáng tạo ra nhằm tổng kết kinh nghiệm trong những cuộc sống thực tiễn Đây là những loại hình văn học do nhân dân sáng tạo, chủ yếu tồn tại bằng phương thức truyền khẩu nhưng gắn bó mật thiết với cuộc sống nhân dân, có khả năng trực tiếp biểu đạt tình cảm và ý chí nguyện vọng của nhân dân Mặc dù có hình thức thể hiện không giống nhau, như ca dao, tục ngữ đều mang tính khẩu ngữ

và tính thông tục, ngắn gọn, hàm súc về ý nghĩa, giàu hình ảnh, có khả năng phản ánh tâm tư, nguyện vọng và cuộc sống tinh thần và vật chất của nhân dân lao động Nếu tục ngữ thường dừng lại ở nhận thức "cái vốn có" thì ca dao lại thường tiến thêm một bước nữa rất quan trọng là bộc lộ nguyện vọng của nhân dân đối với việc cải tạo hiện thực

Trong phạm vi của bản luận văn này, chúng tôi muốn tìm hiểu những đặc điểm của tình cảm gia đình và tình yêu nam nữ của người Việt Nam thông qua loại hình văn học hết sức đặc trưng này Từ góc độ và tư liệu của ca dao, tục ngữ, chúng tôi muốn tìm hiểu những quan niệm truyền thống về gia đình và tình yêu của nhân dân Việt Nam, những biểu hiện của các quan niệm đó trong đời sống Việc nghiên cứu cũng sẽ đạt kết quả tốt hơn nếu được đặt trong sự so sánh, đối chiếu với loại hình văn học tương tự của Trung Quốc, qua đó tìm ra những điểm giống nhau và khác nhau trong việc biểu đạt các dạng thức tình cảm gia đình, tình yêu nam nữ thông qua ca dao tục ngữ, giúp những người nước ngoài, trong đó có người Trung Quốc

có thể hiểu sâu sắc đối với văn học dân gian Việt Nam và văn hóa truyền thống Việt Nam, góp phần tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa hai dân tộc

II Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Ca dao, tục ngữ đều là những sản phẩm văn học do nhân dân lao động sáng tạo

ra, trực tiếp thể hiện tình cảm và ý chí nguyện vọng của nhân dân lao động Ở Việt Nam đã có rất nhiều công trình nghiên cứu ca dao, tục ngữ Bên cạnh những công trình được trình bầy dưới dạng các từ điển về ca dao tục ngữ của Vũ Ngọc Phan, Vũ Ngọc Dung, Vũ Thúy Anh…còn rất nhiều công trình nghiên cứu lấy ca dao tục ngữ làm đối tượng, tiêu biểu là những nghiên cứu của Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên,

Võ Quang Nhơn và rất nhiều học giả khác nữa Tuy vậy, nghiên cứu tình cảm gia đình của người Việt Nam, bao gồm cả tình yêu đôi lứa thông qua nguồn tư liệu là ca dao, tục ngữ với các phương thức, phương tiện biểu thị đặc trưng, đồng thời trong

sự so sánh với hình thức văn học tương tự của Trung quốc thì có thể nói vẫn chưa

có ai thực hiện

Vì những nguyên nhân địa lý và lịch sử, Việt Nam chịu những ảnh hưởng khá đậm nét của tư tưởng truyền thống của Nho giáo Vì vậy, ca dao và tục ngữ của Việt Nam có khá nhiều nét tương đồng với loại hình này ở Trung Quốc Mặc dù cho tới nay, không ít học giả đã có những nghiên cứu sâu sắc về văn học dân gian Việt Nam, trong đó có cả những nghiên cứu về tư tưởng truyền thống và tình cảm của người dân Việt Nam thông qua loại hình ca dao, tục ngữ, song từ góc độ của một người nước ngoài thì thực tế vẫn chưa có những công trình thực hiện một cách hệ thống và toàn diện, trong sự so sánh, đối chiếu với những biểu hiện tương đương của nước ngoài

Ở Trung Quốc, ca dao, tục ngữ cũng là một loại hình văn học dân gian xuất hiện từ rất xa xưa và không ngừng được phát triển Cho tới nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu từ các góc độ văn học, ngôn ngữ học, văn hóa học, về những biểu hiện trong tình càm gia đình, tình yêu nam nữ Các tư liệu này sẽ trở thành tài liệu thích hợp cho chúng tôi khi sử dụng để so sánh với ca dao, tục ngữ Việt Nam

III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những tình cảm gia đình và tình yêu nam

nữ của người Việt Nam được biểu hiện qua ca dao và tục ngữ Từ cách tiếp cận liên ngành, chủ yếu là từ góc độ văn học, ngôn ngữ học, văn hóa học, luận văn muốn tìm hiểu những đặc trưng cơ bản trong biểu hiện tình cảm của người Việt với những giá trị biểu trưng chủ yếu thể hiện trong ca dao, tục ngữ, có so sánh với tiếng Hán nhằm tìm ra những điểm giống nhau và khác nhau để tìm hiểu sâu sắc tình cảm của nhân dân Việt Nam

Nguồn tư liệu khảo sát là các bài ca dao, các câu tục ngữ được thu thập trong kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam đã được chính thức xuất bản

IV Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi lựa chọn phương pháp nghiên cứu liên ngành, bên cạnh đó sử dụng thêm một số phương pháp nghiên cứu chủ yếu của ngôn ngữ học, văn học và văn hóa

V Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, luận văn gồm 3 chương chính:

Chương 1 Cơ sở lý luận

Chương 2 Tình cảm gia đình thể hiện trong ca dao và tục ngữ Việt Nam Chương 3 Tình cảm, tình yêu nam nữ trong ca dao và tục ngữ Việt Nam

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Khái niệm về ca dao, tục ngữ của Việt Nam

Ca dao và tục ngữ đều là một bộ phận rất quan trọng của nền văn học dân gian Việt Nam Đó là những sản phẩm do nhân dân lao động Việt Nam sáng tạo, truyền miệng qua thời gian lâu dài mà được bảo tồn qua nhiều thế hệ người dân Việt Nam

1.1.1 Ca dao

Ca dao, theo “ Từ điển tiếng Việt”, được giải tích như sau: thứ nhất, thơ ca dân

gian truyền miệng dưới hình thức những câu hát, không theo một điệu nhất định; thứ hai, thể loại văn vần, thường làm theo thể lục bát, có hình thức giống như ca

dao cổ truyền” Nhưng trong Văn học dân gian, tập II ( Lịch sử văn học Việt Nam),

có chú thích như sau: “Trong Kinh thi, phần Ngụy phong bài Viên hữu đào có câu:

“Tâm chi ưu hĩ, ngã ca thả dao”(lòng ta buồn, ta ca và dao) Sách Mao truyện viết:

“Khúc hợp nhạc viết ca, đô ca viết dao” (khúc hát có nhạc đệm theo lời gọi là ca, còn hát trơn thì gọi là dao) Trong sách Cổ dao ngạn, bài Phàm lệ lại phân biệt thêm: “Ca và dao khác nhau ở chỗ dao có thể là lời của nhiều bài ca ” Theo ý kiến của Vũ Ngọc Phan, cao dao Việt Nam có những câu bốn chữ năm chữ, sáu tám hay hai bảy sáu tám, đều có thể ngâm được nguyên câu, không cần tiếng đệm như người ta ngâm thơ vậy.1 Ca dao là những bài ít có tính địa phương, dù nội dung ca dao có nói về một địa phương nào thì cũng vẫn được phổ biến rộng rãi Nội dung

ca dao chủ yếu là trữ tình, tức biểu hiện nội tâm của tác giả, cảm xúc của tác giả trước ngoại cảnh Nhiều bài ca dao vẫn giữ nguyên nội dung

Nói chung, ca dao là do nhân dân lao động sáng tạo tập thể và truyền miệng, có tác dụng trực tiếp phục vụ cho các sinh hoạt cộng đồng Đây là những bài văn vần

do nhân dân sáng tác tập thể, được lưu truyền bằng miệng và được phổ biến rộng rãi trong nhân dân, có khi từ địa phương này sang địa phương khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác, đồng thời có thể chấp nhận một số dị bản giữa các vùng, địa phương, thời kỳ

1.1.2 Tục ngữ

Nói đến tục ngữ, từ xưa đến nay có rất nhiều định nghĩa về tục ngữ Việt Nam

1

.[12, tr.410]

Trước Cách mạng Tháng Tám, những sách sưu tập tục ngữ, ca dao đều xếp lẫn lộn tục ngữ và thành ngữ

Trong quyển Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm, tục ngữ được

định nghĩa như sau: “ Một câu tục ngữ tự nó phải có một ý nghĩa đầy đủ, hoặc khuyên răn, hoặc chỉ bảo điều gì.”

Trong bài “ Đạo lý trong tục ngữ ”, Nguyễn Đức Dân đã nói: “ Tục ngữ là những câu nói ổn định về cấu trúc, phản ánh những tri thức, kinh nghiệm và quan niệm (dân gian) của một dân tộc về thế giới khách quan, tự nhiên cũng như xã hội.” Hoàng Tiến Tựu trong công trình “ Văn học dân gian Việt Nam ” tập 2 năm

1999 đã định nghĩa: “ Tục ngữ là thể loại văn học dân gian nhằm đúc kết kinh nghiệm, tri thức, nêu lên những nhận xét, phán đoán, lời khuyên răn của nhân dân dưới hình thức những câu nói ngắn gọn, giản dị, súc tích, có nhịp điệu, dễ truyền ”

Trong sách “ Văn học dân gian Việt Nam ” do Đinh Gia Khánh, Chu Xuân

Diên, Võ Quang Nhơn biên soạn, Nxb Giáo dục phát hành năm 1998 đã định nghĩa như sau: “ Tục ngữ là những câu nói ngắn, gọn, có ý nghĩa hàm súc, do nhân dân lao động sáng tạo nên và lưu truyền qua nhiều thế kỷ.”2

Qua các ý kiến trên, có thể thấy tục ngữ là một câu tự nó diễn trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm, một luân lý, một công lý, có khi là một sự phê phán

Về hình thức ngữ pháp, tục ngữ dù ngắn đến đâu cũng là một câu hoàn chỉnh Có người gọi tục ngữ là ngạn ngữ, nghĩa là lời nói đã lưu thành từ xưa (chữ ngạn có nghĩa là lời nói của người xưa) Như vậy, tục ngữ đã được cấu tạo trên cơ sở những kinh nghiệm về sinh hoạt, về sản xuất trong lâu đời, là những câu đúc kết những nhận xét đã được nhiều người thừa nhận dựa theo kinh nghiệm, dựa theo luân lý và công lý để nhận xét về con người và xã hội, hay dựa theo trí thức để nhận xét về con người và vũ trụ

Tục ngữ cung cấp cho ngôn ngữ nói cũng như ngôn ngữ văn học một hình thức biểu hiện súc tích, giàu hình ảnh và do đó có tác dụng truyền cảm và thuyết phục mạnh mẽ, để nói lên những tư tưởng thâm trầm, những khái quát rộng rãi Những câu tục ngữ ngắn gọn có thể thay thế một cách có ý nghĩa những lời thuyết lý dài dòng và dễ quên

2

[12, tr 244]

Qúa trình lao động là quá trình phát triển khoa học và văn nghệ Trong lao động, lý trí của con người phát triển cảm quan thẩm mỹ được tôi luyện; những sáng tác dân gian truyền miệng sản sinh trên cơ sở của lao động sản xuất Lao động nhằm biến thiên nhiên phục vụ cho mình, nên con người phải có những hiểu biết tối thiểu

về quy luật của thiên nhiên Thời xưa, tuy chưa có khoa học, nhưng bằng kinh nghiệm, tổ tiên chúng ta cũng nắm được trong một chừng mực nhất định quy luật của thiên nhiên Những kinh nghiệm ấy thông qua tập thể, được đúc kết bằng những câu xuôi tai hoặc vần vè và được phổ biến trong dân gian Đó là những câu tục ngữ

về thời tiết, về cày cấy, về trồng trọt, về chăn nuôi Trong quan hệ xã hội giữa người với người, xuất hiện những câu tục ngữ đúc rút trong sinh hoạt, có tính chất nhận xét, giải thích, khuyên răn, theo một luận lý và một thế giới quan nhất định

Xét về cả hai mặt nội dung, và hình thức, theo các nhà nghiên cứu, tục ngữ là một loại văn học dân gian đã phát triển trước ca dao, vì những lý do sau đây: tục ngữ là những câu ngắn, có câu chỉ là một lời nói xuôi tai, không vần vè, nhiều câu

có thể xuất hiện vào thời tiếng nói của ta chưa phát triển mấy Còn ca dao, ngay ở những bài học hiện những hình ảnh diễn biến, tiến lên từng cung bậc một, theo cử chỉ, hành động của người hái củi, đủ tả hết tình ý của anh ta trong lúc “một mình thui thủi” ở rừng sâu Về mặt khác, ca dao thiên về tình cảm, biểu lộ tính tình của con người về muôn mặt, nên chỉ có thể phát triển vào thời mà đời sống xã hội đã phức tạp

1.2 Một số lĩnh vực nội dung cơ bản đƣợc thể hiện trong ca dao, tục ngữ

1.2.1 Nội dung của ca dao

Ca dao Việt Nam là những bài tình tứ, là khuôn thước cho lối thơ trữ tình Tình yêu của người lao động Việt Nam biểu hiện trong ca dao về nhiều mặt: tình yêu giữa đôi bên trai gái, yêu gia đình, yêu xóm làng, yêu đồng ruộng, yêu đất nước, yêu lao động, yêu giai cấp, yêu thiên nhiên, yêu hòa bình Không những thế, ca dao còn biểu hiện tư tưởng đấu tranh của nhân dân Việt Nam trong cuộc sống xã hội, trong những khi tiếp xúc với thiên nhiên và ca dao còn biểu hiện sự trưởng thành của tư tưởng ấy qua các thời kỳ lịch sử

Như vậy, ngoài sự biểu hiện đời sống tình cảm, đời sống vật chất của con người, ca dao còn phản ánh ý thức lao động, sản xuất của nhân dân Việt Nam, những quan hệ xã hội thời xa xưa Do ở cảm xúc mà cấu tạo nên lời ca, nên tính tư