Quản lý nhà nước đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang (LV thạc sĩ)

Quản lý nhà nước đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang (LV thạc sĩ)Quản lý nhà nước đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang (LV thạc sĩ)Quản lý nhà nước đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang (LV thạc sĩ)Quản lý nhà nước đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang (LV thạc sĩ)Quản lý nhà nước đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang (LV thạc sĩ)Quản lý nhà nước đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang (LV thạc sĩ)Quản lý nhà nước đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang (LV thạc sĩ)Quản lý nhà nước đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang (LV thạc sĩ)Quản lý nhà nước đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang (LV thạc sĩ)Quản lý nhà nước đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang (LV thạc sĩ)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ …………/………… ……/……

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

TRẦN KIẾM PHONG

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỢP TÁC XÃ

TRONG NÔNG NHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN U MINH THƯỢNG, TỈNH KIÊN GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ CÔNG

TP HỒ CHÍ MINH - NĂM 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ …………/………… ……/……

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

TRẦN KIẾM PHONG

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỢP TÁC XÃ

TRONG NÔNG NHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN U MINH THƯỢNG, TỈNH KIÊN GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ CÔNG

Chuyên ngành: Quản lý công

Mã số: 60 34 04 03

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS HÀ QUANG THANH

TP HỒ CHÍ MINH - NĂM 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi Các số liệu và kết quả nêu trong Luận văn là trung thực và khách quan và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ

rõ nguồn gốc

Tác giả

Trần Kiếm Phong

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Học viện Hành chính Quốc gia, Khoa sau Đại học, Lãnh đạo huyện ủy U Minh Thượng đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi được tham dự và hoàn thành khóa học thạc sĩ chuyên ngành Quản lý công

Luận văn sẽ không hoàn thành được nếu không có sự giúp đỡ nhiệt tình từ thầy TS Hà Quang Thanh đã trực tiếp hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn Tôi xin chân thành cảm ơn thầy TS Hà Quang Thanh cùng các thầy cô trong Học viện Hành chính Quốc gia đã trang bị cho tôi những kiến thức để làm cơ sở cho tôi thực hiện thành công luận văn này

Xin chân thành cảm ơn các đồng chí Lãnh đạo các cơ quan, đơn vị của Huyện, Xã và bạn bè đồng nghiệp… đã giúp đỡ tôi trong quá trình khảo sát, thu thập số liệu và phân tích thực trạng QLNN đối với hợp tác xã trong nông nghiệp trên địa bàn Huyện U Minh Thượng tỉnh Kiên Giang

Xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả luận văn

Học viên Trần Kiếm Phong

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

HTX: Hợp tác xã

MỤC LỤC

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Danh mục từ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 3

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn 6

6 Những đóng góp về khoa học của luận văn 6

7 Kết cấu của luận văn 6

Chương 1 8

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỢP TÁC XÃ TRONG NÔNG NGHIỆP 8

1.1 Những vấn đề chung về HTX trong nông nghiệp 8

1.1.1 Khái niệm HTX 8

1.1.2 Hợp tác xã trong nông nghiệp 10

1.1.3 Vai trò hợp tác xã nông nghiệp 14

1.2 Cơ sở pháp lý của quản lý Nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp 16

1.2.1 Văn bản quản lý nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp 16

1.2.2 Nội dung quản lý Nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp 22

1.2.3 Chủ thể quản lý nhà nước, trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nới đồi với HTX 23

1.3 Kinh nghiệm quản lý nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp tại một số địa phương 26

1.3.1 Kinh nghiệm tại các địa phương 26

1.3.2 Bài học kinh nghiệm 29

Tiểu kết chương 1 31

Chương 2 32

THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỢP TÁC XÃ TRONG NÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN U MINH THƯỢNG TỈNH KIÊN GIANG 32

2.1 Tổng quan về quá trình xây dựng HTX trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang 32

2.1.1 Khái quát về kinh tế - xã hội huyện U Minh Thượng 32

2.1.2 Quá trình xây dựng HTX nông nghiệp 33

2.2 Đánh giá thực trạng về quản lý nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng 42

2.2.1 Về thực hiện và ban hành văn bản pháp lý, quản lý HTX trong nông nghiệp 42

2.2.2 Việc xây dựng bộ máy và tổ chức thực hiện kế hoạch, chương trình chính sách hỗ trợ, ưu đãi đối với HTX 44

2.2.3 Về tổ chức và hướng dẫn đăng ký HTX 47

2.2.4 Về thanh tra, kiểm tra việc thực hiện pháp luật đối với HTX; xử lý các hành vi vi phạm pháp luật của HTX, của cá nhân và tổ chức có liên quan theo quy định của pháp luật 48

2.2.5 Hợp tác quốc tế về phát triển HTX 49

2.3 Đánh giá chung 50

2.3.1 Ưu điểm 50

2.3.2 Hạn chế 51

2.3.3 Nguyên nhân của những hạn chế trên của công tác quản lý nhà

nước trên địa bàn huyện đó gồm: 54

Tiểu kết chương 2 56

Chương 3 57

HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỢP TÁC XÃ TRONG NÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN U MINH THƯỢNG TỈNH KIÊN GIANG 57

3.1 ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ GIA ĐOẠN 2016-2020 57

3.1.1 Quan điểm phát triển 57

3.1.2 Mục tiêu, chỉ tiêu: 58

3.2 CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỢP TÁC XÃ TRONG NÔNG NGHIỆP 58

3.2.1 Hoàn thiện thể chế pháp lý, cơ chế chính sách phát triển HTX 58

3.2.2 Kiện toàn bộ máy quản lý và tăng cường công tác đào tạo bồi dưỡng cán bộ, công chức quản lý HTX 59

3.2.3 Hoàn thiện thủ tục đăng ký hoạt động của HTX nông nghiệp 61

3.2.4 Tăng cường công tác kiểm tra giám sát các cấp 62

3.2.5 Hỗ trợ chính sách để HTX nông nghiệp thích ứng với cơ chế phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế 63

3.2.6 Xây dựng mô hình chuẩn về HTX nông nghiệp 64

Tiểu kết chương 3 66

KẾT LUẬN 67

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 68

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Kinh tế hợp tác mà trọng tâm là hợp tác xã (sau đây viết tắt là HTX)

là hình thức tổ chức thích hợp để góp phần phát triển kinh tế-xã hội, cải thiện đời sống văn hóa, tinh thần cho nhân dân, xóa đói giảm nghèo một cách bền vững, dần đưa tinh thần hợp tác thành văn hóa trong xã hội Thực hiện chiến lược phát triển kinh tế-xã hội giai đoạn 2011- 2020 Chủ trương của Đảng về phát triển kinh tế tập thể mà nòng cốt là HTX là một trong những biện pháp quan trọng để phát huy sức mạnh toàn dân tộc, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ đất nước Tổng kết Nghị quyết Trung ương 5 (khóa IX) về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể, trên cơ sở Nghị quyết của Đảng và thực tiễn hoạt động của HTX kiểu mới theo Luật HTX năm 2003, Quốc hội đã thông qua Luật HTX sửa đổi năm 2012 có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2013

Thực hiện đường lối đổi mới kinh tế hợp tác và HTX của Đảng, hầu hết các địa phương đều đã tập trung chỉ đạo chuyển đổi HTX kiểu cũ sang HTX kiểu mới cho phù hợp với nền kinh tế thị trường và đặc điểm của hộ kinh tế cá thể dựa trên quyền tự chủ sản xuất kinh doanh Xuất phát từ đặc điểm kinh tế xã hội của từng địa phương, sự vận dụng sáng tạo đường lối đổi mới HTX của cấp ủy Đảng, chính quyền các cấp, việc chuyển đổi các HTX đã diễn ra hết sức đa dạng và phong phú Đáng chú ý là đã xuất hiện nhiều mô hình HTX kiểu mới làm ăn có hiệu quả, đáp ứng nguyện vọng và lợi ích của xã viên đặc biệt trong quá trình chuyển đổi sang sản xuất nông nghiệp hàng hóa Do vậy, việc nghiên cứu kinh tế HTX vẫn là vấn đề cấp bách cả về lý luận và thực tiễn

2

U Minh Thượng tỉnh Kiên Giang là huyện nông nghiệp, có điều kiện

tự nhiên và xã hội thuận lợi cho việc phát triển một nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa Từ khi Luật HTX đi vào thực tiễn, cùng với cả nước, HTX trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng đã có những bước phát triển đáng ghi nhận, đáp ứng được một phần nhu cầu của những người lao động, hộ sản xuất kinh doanh nông nghiệp, đóng góp quan trọng vào quá trình phát triển kinh tế-xã hội của địa phương, Tuy nhiên, trong quá trình hoạt động, HTX nông nghiệp ở huyện còn bộc lộ nhiều hạn chế và yếu kém, cụ thể là:

- Cấp ủy chính quyền nhận thức chưa đầy đủ về vị trí, vai trò và tầm quan trọng của HTX nông nghiệp Ở một số xã vẫn coi HTX nông nghiệp như công cụ của chính quyền, chịu sự chỉ đạo trực tiếp của cấp ủy, chính quyền cấp xã, hơn là một tổ chức kinh tế tự chủ, tự chịu trách nhiệm Có nơi cấp ủy và chính quyền can thiệp quá sâu vào hoạt động sản xuất kinh doanh của HTX nông nghiệp, hoặc thiếu sự quan tâm buông lỏng quản lý đối với HTX nông nghiệp, khiến nhiều HTX nông nghiệp hoạt động không hiệu quả, trông chờ vào chính sách ưu đãi của nhà nước

- Tổ chức bộ máy quản lý nhà nước đối với HTX nông nghiệp chưa

có sự phân công rạch ròi; đội ngũ cán bộ theo dõi chuyên trách về HTX nông nghiệp còn thiếu kiến thức, phương pháp và kỹ năng, nghiệp vụ

- Công tác kiểm tra, đôn đốc thực hiện Luật HTX, thực hiện chính sách đối với HTX nông nghiệp, tổng kết kinh nghiệm thực tiễn, tuyên truyền nhân rộng các mô hình hiểu quả chưa được đia phương quan tâm thực hiện đúng mức

Có nhiều nguyên nhân để lý giải cho thực trạng đó, nhưng trong đó

có thể khẳng định, quản lý nhà nước về lĩnh vực này còn nhiều yếu kém như:

3

- Thể chế pháp luật chưa rõ ràng, nhiều quy định chồng chéo khó thực hiện; các văn bản hướng dẫn thực hiện luật HTX ban hành chậm, trên lĩnh vực HTX nông nghiệp chưa có văn bản hướng dẫn thực hiện riêng

- Bộ máy quản lý HTX trong nông nghiệp vừa thiếu, vừa yếu; đầu tư công trình hạ tầng nông nghiệp hạn chế

Từ đó cho thấy, đây là những trở ngại lớn cho phát triển HTX trong nông nghiệp Hướng tới hoàn thiện quản lý nhà nước đối với HTX trong

nông nghiệp, chúng tôi chọn đề tài:"Quản lý nhà nước đối với HTX trong

nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng tỉnh Kiên Giang" làm

luận văn thạc sĩ Quản lý công, nhằm góp phần giải quyết những vấn đề đang đặt ra trong quá trình phát triển kinh tế xã hội ở địa phương

2003 Các tác giả đã tập trung phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn

về kinh tế hợp tác, HTX; sự cần thiết khách quan phải lựa chọn các mô hình kinh tế hợp tác, HTX phù hợp với đặc điểm, điều kiện kinh tế nông nghiệp nông thôn nước ta Từ đó đề xuất những giải pháp phát triển các mô hình kinh tế hợp tác, HTX trong nông nghiệp nông thôn ở Việt nam hiện nay

- Lương Xuân Quỳ, Nguyễn Thế Nhã: "Đổi mới tổ chức và quản lý các HTX trong nông nghiệp, nông thôn", Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, 1999 Trong công trình này, các tác giả đã trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn để

4

phát triển kinh tế hợp tác trong nông nghiệp, nông thôn Việt Nam; khái quát quá trình phát triển các hình thức tổ chức và quản lý HTX giai đoạn trước năm 1986 và từ năm 1986 đến nay Từ thực trạng phát triển mô hình

tổ chức quản lý các HTX ở nông thôn của một số địa phương miền bắc tiêu biểu, các tác giả cũng đã đưa ra những phương hướng và giải pháp cụ thể

để xây dựng mô hình tổ chức và quản lý có hiệu quả các HTX

- Nguyễn Văn Bình, Chu Tiến Quang, Lưu Văn Sùng: "Kinh tế hợp tác, HTX ở Việt Nam-Thực trạng và định hướng phát triển", Nxb nông nghiệp, Hà Nội, 2001 Các tác giả đã hệ thống hóa quá trình hình thành, phát triển các loại mô hình kinh tế hợp tác, HTX trên thế giới và ở Việt Nam với những thành công và tồn tại, từ đó xây dựng những định hướng phát triển phù hợp với đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước trong thời

kỳ quá độ

- Hồ Văn Vĩnh: "Phát triển HTX nông nghiệp trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta", Tạp chí Cộng sản, số 8-2005 Ở bài viết này, tác giả đã bàn đến những cách thức chuyển đổi HTX nông nghiệp kiểu cũ sang HTX nông nghiệp kiểu mới trên cơ sở quán triệt đường lối đổi mới HTX nông nghiệp của Đảng Tác giả cũng đã nêu lên mối quan hệ tác động qua lại giữa HTX nông nghiệp và CNH, HĐH, đồng thời nêu ra những nguyên nhân của sự khó khăn khi phát triển HTX nông nghiệp trong thời kỳ mới và những giải pháp tháo gỡ những khó khăn này

Cùng một số luận văn, luận án bàn về kinh tế tập thể nói chung, HTX nói riêng

Nhìn chung, các công trình trên đã nghiên cứu, đề cập đến nhiều khía cạnh của kinh tế hợp tác và HTX, song chưa có đề tài, công trình nào nghiên cứu cụ thể về HTX nông nghiệp trong quá trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn và xây dựng nông thôn mới ở một huyện nông nghiệp

lý nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp trên địa bàn huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn có đối tượng nghiên cứu là quản lý nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp trên địa bàn cấp huyện

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện những nhiệm vụ cụ thể, các phương pháp nghiên cứu khoa học chuyên ngành đều được áp dụng gồm:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp gồm các báo cáo, chương trình, kế hoạch về kinh tế tập thể của địa phương

- Phương pháp thống kê các số liệu, đánh giá tình hình kết quả thực hiện quản lý Nhà nước đối với HTX nông nghiệp của địa phương

- Phương pháp so sánh các số liệu HTX nông nghiệp qua các thời kỳ

6 Những đóng góp về khoa học của luận văn

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận văn được kết cấu 3 chương gồm:

Chương 1: cơ sở khoa học của quản lý nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp trên đia bàn huyện;

8

Chương 1

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỢP

TÁC XÃ TRONG NÔNG NGHIỆP 1.1 Những vấn đề chung về HTX trong nông nghiệp

1.1.1 Khái niệm HTX

HTX xuất hiện trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa (giữa thế kỷ XIX), bởi trong nền kinh tế tự do cạnh tranh để có thể tồn tại và phát triển, những người sản xuất nhỏ cần phải hợp sức, hợp vốn với nhau chống lại sự chèn ép, khống chế và bần cùng hóa của tư bản lớn Trên thực tế, ở mỗi nước có những điều kiện kinh tế-xã hội khác nhau, nên sự ra đời và phát triển của các HTX có những đặc điểm khác nhau Có nhiều định nghĩa

về HTX, tiêu biểu là định nghĩa của Liên minh HTX quốc tế (ICA), của Tổ chức lao động quốc tế (ILO)

Liên minh HTX quốc tế (International Cooperative Alliancc-ICA) đã định nghĩa HTX như sau: “HTX là một hình thức tự trị của những người tự nguyện liên hiệp lại để đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung của họ

về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một xí nghiệp cùng sỡ hữu và quản

lý dân chủ” [6, tr.18]

Tổ chức lao động quốc tế (ILO) định nghĩa: HTX là sự liên kết của những người đang gặp phải những khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện liên kết nhau lại trên cơ sở bình đẳng quyền lợi và nghĩa vụ, sử dụng tài sản mà họ đã chuyển giao vào HTX phù hợp với nhu cầu chung và giải quyết những khó đó chủ yếu bằng sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung

Ở nước ta khi bắt đầu công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, chúng ta thường dùng các khái niệm: tổ đổi công, tập đoàn sản xuất, HTX bậc thấp,

9

bậc cao Khái niệm “HTX” ít được đề cập đến, nhiều nhận thức không đúng về kinh tế hợp tác cùng với những lúng túng trong việc tìm tòi, thử nghiệm mô hình HTX kiểu mới đã đặc ra yêu cầu phải đổi mới cả về nội dung và phương thức hoạt động của HTX cho phù hợp với cơ chế kinh tế mới khi đất nước bước vào thời kỳ mới

Trước yêu cầu đó của thực tiễn, tháng 3 năm 1996, tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa IX đã ban hành Luật HTX Theo đó, HTX được định nghĩa: HTX là tổ chức kinh tế tự chủ do những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật

để phát huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và cải thiện đời sống, góp phần phát triển kinh tế- xã hội của đất nước [18, tr.6] Tổng kết 5 năm thực hiện chuyển đổi, thành lập HTX theo Luật HTX năm 1996 Ngày 26-11-2003, tại kỳ họp thứ tư, Quốc hội khóa XI đã thông qua Luật HTX sửa đổi, bổ sung (Luật HTX năm 2003) Theo đó, HTX được định nghĩa:

HTX là tổ chức kinh tế tập thể do cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia HTX, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế-xã hội của đất nước

HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vị vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của HTX theo quy định của pháp luật [22, tr.6]

10

Qua thời gian thực hiện Luật HTX năm 2003, đã bộc lộ những bất cập, để xây dựng và phát triển HTX trong điều kiện tình hình kinh tế mới, ngày 20-11-2012 Quốc hội khóa XI đã ban hành Luật HTX mới Theo luật này, HTX được định nghĩa: HTX là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu,

có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý HTX

1.1.2 Hợp tác xã trong nông nghiệp

1.1.2.1 Các mô hình hợp tác xã nông nghiệp

Trong quá trình hình thành và phát triển HTX trong nông nghiệp đã

có những mô hình khác nhau, từ thấp đến cao Tùy theo điều kiện kinh tế

xã hội, Đảng và Nhà nước có những chủ trương, chính sách để xây dựng và phát triển HTX trong nông nghiệp Qua thực tiễn của nước ta cụ thể là ở các tỉnh phía nam có thể nêu một số mô hình HTX nông nghiệp sau đây:

- Tập đoàn sản xuất nông nghiệp: đây là mô hình hợp tác sản xuất

trong nông nghiệp giai đoạn sau giải phóng năm 1975 đến khoảng năm

1980

Tập đoàn được thành lập theo đơn vị ấp, hoặc xã tùy quy mô số lượng dân số, diện tích đất đai Tất cả nông dân lao động và người lao động làm thuê ở tại chổ (theo khu vực Tập đoàn) có lao động, nghề nghiệp, từ 16 tuổi trở lên tự nguyện xin vào Tập đoàn, thì đều có thể được xét kết nạp vào Tập đoàn Tập đoàn thực hiện tập thể hóa về đất đai, máy móc công cụ, trâu bò cày kéo, phân phối thu nhập theo nguyên tắc công bằng, hợp lý, quản lý dân chủ mỗi hộ, mỗi người lao động cần đăng ký lao động và tự nguyện thực hiện đúng và tốt việc đăng ký lao động đó Tập đoàn tạo mọi điều kiện thực hiện đúng và tốt quản lý lao động có định mức, khoán việc

11

đúng mức, hạch toán công-điều chính xác, kịp thời, đảm bảo ăn chia phân phối công bằng hợp lý

- Về mô hình HTX nông nghiệp: chia làm hai loại HTX nông

nghiệp kiểu cũ và HTX kiểu mới

HTX nông nghiệp kiểu cũ, là mô hình HTX nông nghiệp trước khi

có Luật HTX hay nói cách khác đây là mô hình HTX nông nghiệp trước khoán 10 của Bộ Chính trị Thành viên của HTX nông nghiệp theo mô hình này chỉ là gồm các cá nhân, sở hữu cá nhân của người nông dân không được thừa nhận, sở hữu của các gia đình bị xóa bỏ, chỉ thừa nhận chế độ sở hữu tập thể về tư liệu sản xuất, người nông dân vào HTX phải góp ruộng dất, trâu bò, công cụ sản xuất chủ yếu Quan hệ xã viên với HTX là quan hệ phụ thuộc, xã viên bị tách rời tư liệu sản xuất trở thành người lao động làm công theo sự điều hành của HTX, tính chất HTX đích thực trong HTX không còn, mọi hoạt động sản xuất kinh doanh, hạch toán lỗ lãi, phân phối, giá cả của HTX đều theo sự chỉ huy của cơ quan quản lý cấp trên theo kế hoạch của Nhà nước Chế độ phân phối mang nặng tính bình quân bao cấp, chủ yếu phân phối theo công lao động, việc phân phối theo vốn góp gần như không thực hiện

HTX nông nghiệp kiểu mới, là mô hình HTX nông nghiệp khi có

Luật HTX năm 1996 và sau đó sửa đổi bổ sung Luật năm 2003 và hiện nay

là Luật HTX năm 2012

Theo mô hình HTX kiểu mới, thành viên HTX gồm cá nhân, hộ gia đình và pháp nhân (người lao động, cán bộ, công chức, các hộ sản xuất kinh doanh, trang trại, doanh nghiệp nhỏ và vừa thuộc các thành phần kinh tế ) là người có ít vốn và người có nhiều vốn có nhu cầu tự nguyện cùng lập ra và tự chịu trách nhiệm về hoạt động của mình theo quy định của pháp luật về HTX Trong HTX, sở hữu tập thể và sở hữu cá nhân của các

tư cách pháp nhân trong cơ chế thị trường, bình đẳng trước pháp luật như các doanh nghiệp, tự quyết định và tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ, đảm bảo hoàn thành nghĩa vụ đối với nhà nước và trách nhiệm đối với thành viên

HTX kiểu mới quy mô và phạm vi hoạt động của HTX không còn bị giới hạn như HTX kiểu cũ Mỗi HTX có thể hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau, không giới hạn địa giới hành chính mô hình hợp tác linh hoạt,

đa dạng về hình thức, phù hợp với đặc điểm của từng vùng, từng ngành với nhiều trình độ phát triển khác nhau từ thấp đến cao, từ làm dịch vụ đầu vào, đầu ra phục vụ cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, của các thành viên, đến

mở mang ngành nghề, vươn lên kinh doanh tổng hợp và hình thành các doanh nghiệp trực thuộc; Từ HTX phát triển thành các liên hiệp HTX

HTX đăng ký hoạt động theo Luật HTX năm 2012, tuy vẫn còn mang tính xã hội, nhưng trước hết là một tổ chức kinh tế HTX chỉ thực hiện nghĩa vụ xã hội trên cơ sở hoạt động kinh tế có hiệu quả Những chăm

lo về mặt xã hội trước hết cũng dành cho các thành viên HTX Đây cũng là đặc điểm mới mà chính quyền các cấp phải lưu ý trong khi thực hiện chức năng quản lý Nhà nước đối với HTX

- Về mô hình liên HTX, đây là tổ chức kinh tế tập thể đồng sở hữu,

có tư cách pháp nhân, do ít nhất 4 HTX tự nguyện thành lập và HTX tương

13

trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của các HTX thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẵng, dân chủ trong trong quản lý liên HTX

Liên hiệp HTX phát triển đến trình độ cao hơn thì sẽ hình thành các doanh nghiệp của HTX, liện hiệp HTX, doanh nghiệp của HTX hoạt động theo Luật doanh nghiệp

- HTX không thể là một sự áp đặt duy ý chí từ trên xuống mà là sự tự nguyện của nông dân khi nảy sinh nhu cầu kinh tế khách quan trong quá trình phát triển sản xuất kinh doanh

- Do những đặc thù của sản xuất nông nghiệp mà HTX trong nông nghiệp, về cơ bản không phải là các HTX sản xuất (làm ăn tập thể) mà là các HTX làm chức năng dịch vụ phục vụ cho sản xuất còn việc trực tiếp sản xuất là các hộ tự chủ

- Trên thực tế đã tồn tại rất đa dạng các loại hình HTX với quy mô rất khác nhau, tất cả đều phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất vào điều kiện cụ thể của từng nơi Mỗi nông dân có thể tham gia nhiều HTX

14

- Về cơ bản, các HTX được hình thành không phải trên cơ sở tập thể hóa mà theo con đường góp vốn và phân chia lợi ích Nó không động chạm đến quyền sở hữu của từng hộ gia đình (nông trại) nhưng lại tạo điều kiện tăng thêm năng lực sản xuất, lợi ích của từng hộ Chính điều này là cho người nông dân dễ dàng chấp nhận tự nguyện tham gia

- Các HTX thường liên kết với nhau thành lập các hiệp hội ở từng địa phương và ở trong cả nước Nhà nước tác động, kiểm tra, kiểm soát các HTX theo quy định chung của pháp luật Nhà nước không can thiệp vào các hoạt động kinh doanh của các HTX Các liên minh HTX ở cấp toàn quốc có quyền thay mặt xã viên HTX ngành mình để tham gia với nhà nước trong việc nghiên cứu ban hành các chính sách bảo vệ quyền lợi của các nông trại và các HTX

1.1.3 Vai trò hợp tác xã nông nghiệp

HTX nông nghiệp có vai trò cụ thể dưới đây:

Thứ nhất, là một tổ chức kinh tế như tổ chức kinh tế khác, nó tham gia vào các hoạt động kinh tế và đem lại lợi ích cho các thành viên, xã hội

và nhà nước, góp phần tích cực vào công việc phát triển kinh tế ở địa phương, đặc biệt thông qua hoạt động cho vay tín dụng của nó làm đòn bẩy cho nền kinh tế phát triển Các HTX nông nghiệp là kênh dẫn vốn, huy động vốn quan trọng tạo huyết mạch cho nền kinh tế, đặc biệt là ở vùng địa phương điều kiện phát triển còn nhiều khó khăn, hạn chế

Thứ hai, thu hút đa phần cá nhân và hộ gia đình tại một địa phương tham gia HTX nông nghiệp phát triển góp phần duy trì và nâng cao mức sống của thành viên Nó góp phần duy trì và ổn định trật tự xã hội trên địa bàn, đặc biệt thông qua các hoạt động kinh doanh và sinh hoạt của HTX nông nghiệp, các mối quan hệ xã hội trên các giá trị tinh thần đoàn kết, tình làng nghĩa xóm, tương thân tương ái, giúp đỡ lẫn nhau thông qua HTX

15

nông nghiệp vì thế cần được giữ gìn và tôn trọng để các giá trị về đạo đức

xã hội của HTX nông nghiệp được bảo tồn và phát huy, góp phần tạo ra một xã hội dân chủ, công bằng và phồn thịnh

Thứ ba, gắn bó với người dân địa phương và cũng trở thành yếu tố tinh thần không thể thiếu được của địa phương, những nét văn hóa, truyền thống tốt đẹp như tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái được tiếp tục duy trì, chăm sóc và phát triển trong các HTX nông nghiệp

Thứ tư, thông qua HTX nông nghiệp mà các thành viên có thể tương trợ, giúp đỡ được cho nhau, có điều kiện tiếp cận với các loại thị trường (thị trường nguyên, nhiên, vật liệu đầu vào, thị trường dịch vụ, sản phẩm đầu ra) nhờ có mô hình kinh tế HTX nói chung và thông qua mô hình HTX nông nghiệp nói riêng, các thành viên đã có điều kiện tiếp cận với các sản phẩm và dịch vụ của thị trường tín dụng, ngân hàng Như vậy các thành viên sẽ được hưởng các sản phẩm dịch vụ mà tổ chức tín dụng hợp tác của

họ tạo ra và cung cấp một cách kịp thời, thuận tiện với mức giá chấp nhận được với tư cách là khách hàng Thành viên cũng được tư vấn, thông tin, trao đổi kinh nghiệm thông qua HTX nông nghiệp, vì đó cũng thường là nơi tập hợp kiến thức, hiểu biết, kinh nghiệm làm ăn của cả địa phương, họ

sẽ tự tạo ra công ăn, việc làm cho bản thân và có thể cho lao động khác ở địa phương nữa Họ cũng được hưởng những quyền lợi từ HTX nông nghiệp với tư cách là chủ sở hữu như được chia cổ tức, được quyền tham gia biểu quyết, quyết định các chính sách kinh doanh của HTX nông nghiệp thông qua các bộ máy, cơ quan lãnh đạo để HTX nông nghiệp ngày càng phục vụ họ đắc lực hơn và tốt hơn Qua sự hỗ trợ này mà các hoạt động kinh tế, sản xuất, kinh doanh của các thành viên đã được hỗ trợ thiết thực, cuộc sống của họ được cải thiện và có những tích lũy

16

Thứ năm, cung cấp các dịch vụ tín dụng, ngân hàng cho dân cư trên địa bàn hoạt động Bất kể người dân nào cũng sẽ được hưởng các sản phẩm, dịch vụ của HTX nông nghiệp với tư cách là khách hàng Qua hoạt động của HTX nông nghiệp, ý thức tiết kiệm và tích lũy của người dân được nâng cao Những đồng vốn nhàn rổi được huy động đưa vào đầu tư phục vụ cho phát triển, giảm sự lãng phí tài nguyên HTX nông nghiệp vừa

là người quản lý tài sản của thành viên, dân cư, vừa là nhà đầu tư trên địa bàn Đó cũng là nơi học nghề cho nhiều người, trình độ và nhận thức của người dân trên địa bàn cũng sẽ được nâng cao thông qua các hoạt động tư vấn, thông tin của bản thân HTX nông nghiệp, góp phần nâng cao trình độ dân trí, trình độ ứng dụng khoa học kỹ thuật cho người dân Khi địa phương có HTX nông nghiệp hoạt động góp phần xóa đói giảm nghèo, hỗ trợ địa phương chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp, vật nuôi, cây trồng

Thứ sáu, HTX nông nghiệp đóng góp một cách đáng kể vào các khoản thuế hàng năm của địa phương, thông qua hoạt động sản xuất, kinh doanh HTX nông nghiệp góp phần xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế-xã hội cho địa phương Các HTX nông nghiệp là những tổ chức hoạt động tại địa phương bám sát địa bàn, tham gia vào các chương trình phát triển kinh tế-

xã hội của địa phương, hỗ trợ đắc lực nhất cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ một cách kịp thời, tạo ra nhiều việc làm và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế của địa phương

1.2 Cơ sở pháp lý của quản lý Nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp

1.2.1 Văn bản quản lý nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp

- Sau nhiều năm tiến hành củng cố, hoàn thiện tổ chức và quản lý khu vực HTX bằng các văn bản Chỉ thị, Nghị quyết của Đảng và chính phủ Hiến pháp năm 1992, trên cơ sở những chủ trương, đường lối lớn của

17

Đảng đã khẳng định: kinh tế tập thể do công dân góp vốn, góp sức hợp tác sản xuất, kinh doanh HTX được tổ chức với nhiều hình thức trên nguyên tắc tự nguyện, dân chủ và cùng có lợi Nhà nước tạo điều kiện để củng cố

và mở rộng các HTX hoạt động có hiệu quả Điều đó là kết quả của một thời gian dài vận động thực tiễn và tổng kết lý luận của Đảng và Nhà nước

ta về HTX Sự khẳng định của Hiến pháp năm 1992 đã tạo đà cho sự đổi mới không ngừng về cơ chế quản lý phát triển HTX của Nhà nước Trên cơ

sở những quy định về kinh tế tập thể tại Hiến pháp năm 1992 Ngày

20-3-1996 tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa IX Luật HTX được thông qua Năm

1996 Luật HTX ra đời và có hiệu lực thi hành từ ngày 1-1-1997 đã đặt cơ

sở pháp lý đầu tiên cho quá trình đổi mới mạnh mẽ tư duy về bản chất của loại hình tổ chức kinh tế này Điều cơ bản nhất mà Luật HTX năm 1996 là

đã đổi mới tư duy về bản chất HTX được thông qua định nghĩa: “HTX là tổ chức kinh tế tự chủ do những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật để phát huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ và cải thiện đời sống, góp phần phát triển kinh tế xã hội của đất nước ”

Định nghĩa này khẳng định những người lao động có nhu cầu và tự nguyện tuân thủ các nguyên tắc HTX đều có thể thành lập và tham gia HTX Các nguyên tắc cơ bản để thành lập và phát triển HTX là: tự nguyện gia nhập và ra HTX; quản lý dân chủ và bình đẳng; tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi; hợp tác và phát triển cộng đồng

Với sự khẳng định HTX là “Tổ chức kinh tế tự chủ” thì HTX được hiểu là tổ chức kinh tế của chính những người lập ra và tham gia là xã viên, HTX không phải do Nhà nước hoặc các tổ chức chính trị xã hội nào đó lập

ra Sự khẳng định này đã từng bước giúp các HTX cũ thoát khỏi tư duy

18

xem HTX nặng về chức năng xã hội, đồng thời giúp các HTX được giải phóng khỏi những can thiệp hành chính và không đúng của các cơ quan Đảng và chính quyền vào công việc nội bộ của nó Luật HTX ra đời còn thúc đẩy đổi mới tư duy không coi các bộ, ngành, chính quyền địa phương các cấp là “Các cơ quan chủ quản HTX”, sự vận động và phát triển của HTX được điều chỉnh bởi khung luật pháp chặt chẽ, trong đó quy định rõ

về nguyên tắc tổ chức, các quan hệ nội bộ và vị trí của HTX trong quan hệ với các tổ chức kinh tế khác

Để thực hiện Luật HTX năm 1996, Chính phủ đã ban hành một loạt các văn bản dưới luật như: (1) Nghị định 15/1997/NĐ-CP ngày 21-1-1997 quy định chính sách khuyến khích phát triển HTX; (2) Nghị định 16/1997/NĐ-CP ngày 21-2-1997 về xử lý công nợ của HTX cũ chuyển đổi sang hoạt động theo luật; (3) Thông tư 14/1997/TT-BKHĐT ngày 29-3-

1997 của Bộ Kế hoạch và đầu tư về hướng dẫn việc chuyển đổi và đăng ký HTX v.v

- Đút kết rút ra từ thực tiễn sau một thời gian thực hiện Luật HTX năm 1996, ngày 26/11/2003, Luật HTX đã được sửa đổi và được Quốc hội khóa XI thông qua tại kỳ họp thứ tư và có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7-

2004

Luật HTX năm 2003, tạo khung pháp lý phù hợp hơn cho các HTX tiếp tục phát triển trong điều kiện mới, đã có nhiều thay đổi tích cực hơn so với Luật năm 1996, Luật năm 2003 đã làm rõ hơn các nguyên tắc tổ chức

và quản lý HTX, đồng thời xác định HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có nghĩa là các HTX được tổ chức theo những quy định đặc thù của loại hình kinh tế đang mang tính dân chủ và tập thể rất cao, nhưng hoạt động thì phải tuân thủ các quy luật thị trường, chấp nhận cạnh tranh như các doanh nghiệp khác để không ngừng vươn lên nâng cao hiệu quả về

Nếu chỉ xét riêng lĩnh vực Nông nghiệp, khu vực có nhiều HTX nhất, thì hầu hết các HTX đã đảm nhiệm nhiều dịch vụ nông nghiệp phục

vụ các hộ xã viên và cạnh tranh với các cơ sở dịch vụ khác trên cùng địa bàn Bên cạnh đó các HTX đã không chỉ giới hạn phạm vi hoạt động của mình trong nội bộ ngành mà đã mở rộng sang cung cấp dịch vụ tổng hợp cho các xã viên của mình và cho thị trường

Qua những năm đầu triển khai tổ chức thực hiện, Luật HTX năm

2003 đã mang lại một số kết quả đáng ghi nhận, song bên cạnh đó cũng bộc

lộ những hạn chế Để tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh

tế tập thể Dự án Luật HTX trình Quốc hội tại kỳ họp thứ 8 Quốc hội khoá XII, kỳ họp thứ 3 Quốc hội khoá XIII và tại kỳ họp thứ 4 Quốc hội khoá XIII (Tháng 11-2012) đã thông qua dự án Luật HTX (Sửa đổi)

- Luật HTX năm 2012 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2013 Để hướng dẫn thi hành Luật HTX, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 193/2013/NĐ-CP, ngày 21 tháng 11 năm 2013, quy định chi tiết một số điều của Luật HTX, có hiệu lực thi hành từ ngày 27/01/2013; Chỉ thị số 19/CT-TTg, ngày 24/7/2015 của Thủ tướng Chính phủ về đẩy mạnh triển khai thi hành Luật HTX; Quyết đinh số 2261/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chương trình hỗ trợ phát triển HTX giai đoạn 2016-

2020 Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã ban hành Thông tư số BKHĐT, hướng dẫn đăng ký HTX và chế độ báo cáo tình hình hoạt động của HTX Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn đã ban hành Quyết đinh

03/2014/TT-20

số 710/QĐ-BNN-KTHT, ngày 10/4/2014 về kế hoạch đổi mới phát triển các hình thức tổ chức kinh tế hợp tác trong nông nghiệp Thông báo số 24/TB-VPCP ngày 29.1.2016 của Văn phòng Chính phủ về kết luận của Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải tại cuộc họp triển khai Kết luận số 56-KL/TW của Bộ Chính trị và Chỉ thị 19/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ

về việc đẩy mạnh triển khai thi hành luật HTX; Quyết định số 445/QĐ-TTg ngày 21.3.2016 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thí điểm hoàn thiện, nhân rộng mô hình HTX kiểu mới tại Vùng đồng bằng sông Cữu Long giai đoạn 2016-2020; Quyết định số 3951/QĐ-BNN-KTKT ngày 26.9.2016 của Bộ Nông nghiệp phát triển nông thôn phê duyệt kế hoạch triển khai, thực hiện Quyết định số 445/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ; Thông tư số 340/2016/TT-BTC ngày 29.2.2016 của Bộ Tài chính hướng dẫn về mức hỗ trợ và cơ chế tài chính hỗ trợ bồi dưỡng nguồn nhân lực của HTX, thành lập mới HTX, tổ chức lại hoạt động của HTX theo chương trình hỗ trợ phát triển HTX giai đoạn 2015-2020; Công văn 464/BKHĐT-HTX ngày 17.01.2017 của Bộ Kế hoạch và đầu tư về việc hỗ trợ phát triển HTX giai đoạn 2016-2020

Luật HTX năm 2012 có nhiều điểm mới mang tính đột phá, nhằm định huớng cho các HTX hoạt động và phát triển theo đúng bản chất của HTX

Luật HTX năm 2012 không xác định HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp mà là tổ chức kinh tế tập thể, do các thành viên có chung nhu cầu, lợi ích tự nguyên hợp tác, thành lập và tự quản lý nhằm tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh tạo điều kiện cho thành viên tham gia cùng phát triển HTX được thành lập để hợp tác tương trợ lẫn nhau trong sản xuất kinh doanh, quản lý theo nguyên tắc đối nhân, khác với doanh nghiệp hoạt động với mục tiêu tối đa lợi nhuận và quản lý

21

theo nguyên tắc đối vốn HTX phải hoạt động hiệu quả, có lãi, nhưng còn phải tuân theo mục tiêu cao hơn là đáp ứng nhu cầu chung về sản phẩm, dịch vụ của thành viên

Tuy nhiên, khi HTX, liên HTX phát triển đến trình độ cao hơn thì sẽ hình thành các doanh nghiệp của HTX, liên hiệp HTX hoạt động theo Luật Doanh nghiệp

Luật HTX năm 2012 đã làm rõ hơn về các chính sách hỗ trợ, ưu đãi của Nhà nước bao gồm 6 danh mục chính sách hỗ trợ; 02 danh mục chính sách ưu đãi chung cho các loại hình HTX; đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, diêm nghiệp, ngoài các chính sách hỗ trợ,

ưu đãi trên HTX còn được thêm 5 mục ưu đãi nữa về đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng; giao đất, cho thuê đất để phục vụ hoạt động; tín dụng; vốn; giống khi gặp khó khăn do thiên tai, dịch bệnh; những chính sách này sẽ được Chính phủ quy đinh cụ thể

Luật HTX năm 2012 quy định Nhà nước công nhận và bảo hộ quyền

sở hữu tài sản, vốn, thu nhập, các quyền và lợi ích hợp pháp khác của HTX, liên hiệp HTX, bảo đảm môi trường sản xuất kinh doanh bình đẳng giữa HTX, liên hiệp HTX với các loại hình doanh nghiệp và tổ chức kinh tế khác; bảo đảm quyền tự chủ; tự chịu trách nhiệm và không can thiệp vào hoạt động hợp pháp của HTX, liên hiệp HTX Chính phủ thống nhất quản

lý Nhà nước về HTX; Bộ Kế hoạch và Đầu tư giúp Chính phủ thống nhất quản lý Nhà nước về HTX, liên hiệp HTX trên phạm vi cả nước; đồng thời quy định riêng về kiểm tra., thanh tra, giám sát việc thi hành Luật HTX để nâng cao tầm quan trọng của công tác kiểm tra, giám sát thi hành luật Luật cũng quy định về Liên minh HTX tổ chức đại diện của HTX hoạt động trên nguyên tắc tự nguyện, tự chủ và theo điều lệ hoạt động được cơ quan Nhà nước phê duyệt

- Ban hành, phổ biến hướng dẫn và tổ chức thực hiện các văn bản pháp luật về HTX, liên hiệp HTX và văn bản pháp luật có liên quan

- Xây dựng bộ máy và tổ chức thực hiện kế hoạch, chương trình, chính sách hỗ trợ, ưu đãi đối với HTX, liên hiệp HTX

- Tổ chức và hướng dẫn đăng ký HTX, liên hiệp HTX

- Thanh tra, kiểm tra việc thực hiện pháp luật đối với HTX, liên hiệp HTX; xử lý các hành vi vi phạm pháp luật của HTX, liên hiệp HTX, của cá nhân và tổ chức có liên quan theo quy định của pháp luật

- Hợp tác quốc tế về phát triển HTX, liên hiệp HTX

Chi tiết quản lý Nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp ở cấp huyện bao gồm các nội dung sau đây:

Một là, việc xây dựng các chương trình, kế hoạch để phát triển và quản lý HTX nông nghiệp trong từng giai đoạn; việc tổ chức thực hiện các văn bản pháp luật, các quy định, hướng dẫn của Chính phủ, Bộ ngành Trung ương và của tỉnh

Hai là, phân công chức năng nhiệm vụ cho các phòng ban và bố trí cán bộ phụ trách tham mưu cho UBND trong quản lý Nhà nước đối với HTX nông nghiệp; vận dụng tổ chúc triển khai thực hiện các chính sách của Trung ương, của tỉnh trong hỗ trợ ưu đãi đối với HTX nông nghiệp

Ba là, tổ chức hướng dẫn và đăng ký HTX, hướng dẫn việc thành lập mới, chuyển đổi và giải thể HTX

23

Bốn là, thanh tra, kiểm tra việc thực hiện pháp luật đối với HTX liên HTX, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật của HTX liên HTX, của cá nhân

và tổ chức có liên quan theo quy định của pháp luật

Năm là, có chính sách tạo điều kiện cho HTX liên doanh liên kết với các doanh nghiệp trong và ngoài nước Tổ chức cho các HTX học tập rút kinh nghiệm những HTX làm ăn có hiệu quả để áp dụng và nhân rộng trên địa bàn huyện

1.2.3 Chủ thể quản lý nhà nước, trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nới đồi với HTX

- Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước đối với HTX Bộ Kế hoạch

và đầu tư được giao nhiệm vụ giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước

Chủ trì xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch, chương trình, chính sách hỗ trợ, ưu đãi đối với HTX, Liên hiệp HTX; chủ trì việc tổng kết, xây dựng kế hoạch, chương trình, chính sách hỗ trợ, ưu đãi đối với HTX, Liên hiệp HTX;

Chủ trì công tác hợp tác quốc tế về phát triển HTX, Liên hiệp HTX Chủ trì hoặc tham gia nghiên cứu, tổng kết việc thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đối với HTX, Liên hiệp HTX

Phối hợp với các cơ quan tài chính các cấp hướng dẫn và kiểm tra, thanh tra việc thực hiện chế độ tài chính đối với HTX, Liên hiệp HTX theo quy định của pháp luật

Phối hợp với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các thành viên Mặt trận

Tổ quốc tổ chức thi hành pháp luật về HTX Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên của Mặt trận tuyên truyền, vận động nhân dân tham gia xây dựng và phát triển HTX, Liên hiệp HTX; tham gia với cơ quan nhà nước trong việc xây dựng chính sách và giám sát thi hành pháp luật về HTX; triển khai các chương trình, dự án phát triển HTX, Liên hiệp HTX

- Các Bộ, cơ quan ngang Bộ trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm thực hiện quản lý nhà nước đối với HTX, Liên hiệp HTX:

Phối hợp với Bộ kế hoạch và đầu tư trong việc thực hiện hoàn thiện các quy định pháp luật về HTX, xây dựng chiến lược, chính sách, chương trình, kế hoạch phát triển HTX, Liên hiệp HTX

Chỉ đạo kiểm tra việc thực hiện các nhiệm vụ quản lý nhà nước của

cơ quan quản lý nhà nước về HTX trên địa bàn

Chỉ đạo xây dựng và tổ chức thực hiện chương trình, kế hoạch phát triển HTX trên địa bàn

Thực hiện công tác tuyên truyền, vận động nhân dân, tổ chức tham gia và thành lập HTX

Ban hành các biện pháp, chính sách hỗ trợ HTX, Liên hiệp HTX theo thẩm quyền

Tạo điều kiện thuận lợi cho HTX, Liên hiệp HTX tham gia các chương trình mục tiêu, chương trình phát triển kinh tế-xã hội của địa phương

Phối hợp, hỗ trợ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên ở các cấp, các tổ chức xã hội khác trong khu vực Tổ chức thi hành pháp luật về HTX, Liên hiệp HTX; Tuyên truyền, phổ biến pháp luật về HTX, Liên hiệp HTX; triển khai các chương trình, dự án phát triển HTX, Liên hiệp HTX; khuyến khích thành viên của tổ chức mình tham gia HTX

26

Chính phủ quy định cụ thể việc phân công, phân cấp giữa các Bộ, cơ quan ngang Bộ và địa phương trong quản lý nhà nước đối với HTX, Liên hiệp HTX như trên là để thực hiện quản lý nhà nước đối với HTX, Liên hiệp HTX một các thống nhất, tránh chồng chéo chức năng nhiệm vụ, thẩm quyền hoặc buông lỏng trong quản lý để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, tạo điều kiện thuận lợi cho HTX, Liên hiệp HTX hoạt động và phát triển

1.3 Kinh nghiệm quản lý nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp tại một số địa phương

1.3.1 Kinh nghiệm tại các địa phương

1.3.1.1 Tại tỉnh Tiền Giang

Củng cố bộ máy hiện có như Sở Kế hoạch đầu tư là cơ quan đầu mối giúp UND tỉnh quản lý nhà nước đối với HTX, thành lập một phòng chuyên trách theo dõi, quản lý HTX, các Sở ngành cấp tỉnh bố trí một cán

bộ chuyên trách theo dõi HTX trong lĩnh vực ngành quản lý Cấp huyện nhiệm vụ quản lý nhà nước về HTX đưa về một đầu mối là giao cho Phòng Tài chính kế hoạch huyện và đảm bảo có cán bộ chuyên trách theo dõi HTX lĩnh vực ngành phụ trách Ở cấp xã bố trí một cán bộ chuyên trách hoặc kiêm nhiệm tùy quy mô, số lương HTX tại địa phương giúp cho các ngành, địa phương nắm chắc được tình hình hoạt động của các HTX trên địa bàn, lĩnh vực phụ trách từ đó làm tham mưu cho UBND các cấp thực hiện tốt chức năng quản lý nhà nước về HTX, cũng như kịp thời giải quyết những khó khăn vướng mắc của các HTX, giúp các HTX hoạt động đúng Luật và có hiệu quả

Các Sở, ban ngành, UBND các cấp tổ chức tập huấn, bồi dưỡng kiến thức về kinh tế tập thể, bản chất HTX kiểu mới cho cán bộ, công chức quản

lý nhà nước về kinh tế tập thể; việc tham gia các lớp tập huấn này mang

27

tính bắt buộc, xem như một tiêu chí đánh giá cán bộ hàng năm; tổ chức sơ kết, tổng kết, đánh giá tình hình kinh tế tập thể trên địa bàn, nhân rộng những mô hình HTX kiểu mới, hoạt động có hiệu quả, đồng thời giải quyết những khó khăn vướng mắc của các HTX, xử lý những vi phạm, tạo điều kiện thuận lợi để các HTX hoạt động đúng quy định của pháp luật về HTX

Có cơ chế kiểm tra, thanh tra, giám sát trong việc thực hiện các quy định của pháp luật cũng như xây dựng chế tài xử lý trong trường hợp các

cơ quan chức năng không thực hiện hoặc thực hiện không đúng trách nhiệm của mình

1.3.1.2 Tại tỉnh Vĩnh Long

Thực hiện Kết Luận 56-KL/TW, ngày 21-2-2013, của Bộ Chính trị

về “Đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể”, Tỉnh ủy Vĩnh Long tổ chức triển khai, quán triệt nội dung Kết luận trong toàn Đảng bộ với 6.726 cuộc cho 196.990 lượt cán bộ, đảng viên và nhân dân tham dự; đồng thời ban hành Kế hoạch số 85-KH/TU cụ thể hóa Kết luận số 56-KL/TW cùng với Quyết định số 780-QD/TU, ngày 30-12-2014, về việc kiện toàn Ban Chỉ đạo phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2011-2015 Đến nay, tỉnh đã tổ chức được 20 lớp tập huấn, bồi dưỡng về kinh tế tập thể cho 2.371 lượt cán

bộ, công chức các cấp, cán bộ chủ chốt các HTX, ban quản lý các tổ hợp tác; 72 cuộc kiểm tra Luật HTX năm 2012 cùng với các nghị định của Chính phủ và thông tư của các bộ, ngành Trung ương về hướng dẫn thực hiện Luật cho 2.736 lượt cán bộ, công chức, thành viên Hội đồng quản trị, ban kiểm soát, thành viên các HTX, Liên hiệp HTX tham dự Tỉnh đã ban hành một số chính sách để hỗ trợ, khuyến khích các đơn vị kinh tế tập thể phát triển; xem xét điều chỉnh, bổ sung một số chính sách hỗ trợ, khuyến

Nhiều HTX trong lĩnh vực nông nghiệp đã được tập trung củng cố để nâng cao chất lượng hoạt động, chất lượng dịch vụ cung cấp cho thành viên, mạnh dạn đầu tư vốn, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm với các doanh nghiệp; hoạt động sản xuất gắn kết với thương mại dịch vụ; tham gia các chương trình khuyến nông, đầu tư sản xuất sạch theo tiêu chuẩn VietGap, GlobalGap, đăng ký thương hiệu sản phẩm

1.3.1.3 Tại tỉnh Đồng Tháp

Đồng Tháp đang thúc đẩy kinh tế hợp tác, ban hành nhiều cơ chế, chính sách hỗ trợ HTX Tỉnh đã lập Quỹ hỗ trợ HTX để tạo điều kiện cho các HTX tiếp cận được nguồn sản xuất kinh doanh Ngoài ra, chú trọng nâng cao năng lực quản trị cho đội ngũ lãnh đạo và các chức danh khác của HTX Đặc biệt có chương trình đào tạo cán bộ ngành nông nghiệp; sinh viên tốt nghiệp các ngành liên quan đến nông nghiệp, quản trị kinh doanh được biệt phái về xã đảm nhận chức danh Phó giám đốc HTX trong thời gian 3-5 năm

Hiện nay, Đồng Tháp đã thu hút được nhiều doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn Đã có nhiều doanh nghiệp đầu tư theo hướng liên kết bền vững, đầu tư công nghệ mới, tiên tiến trong sản xuất

29

nông nghiệp Đã có nhiều doanh nghiệp tham gia mua cổ phần trong các HTX để gắn bó lâu bền hơn với người nông dân Đó là tín hiệu mới, cho thấy ý thức cùng chịu trách nhiệm, cùng chia sẽ lợi nhuận và rũi ro giữa các tác nhân tham gia chuỗi ngành hàng đã hình thành

Đối với HTX chuyển đổi theo Luật HTX năm 2012, sẽ được hỗ trợ kiện toàn nhân lực cho các HTX, giúp các HTX xây dựng chiến lược phát triển dài hạn Bên cạnh đó tỉnh cũng sẽ hỗ trợ hình thành các "doanh nghiệp nông nghiệp" khi đủ điều kiện

Đồng Tháp tham gia Dự án do Ngân hàng Thế giới tài trợ, tổng vốn tài trợ cho Đồng Tháp thực hiện Dự án khoảng 340 tỷ đồng Để thực hiện tốt Dự án, tỉnh đã chọn 6 địa phương tham gia thực hiện gồm: Tân Hồng, Hồng Ngự, Thanh Bình, Tam Nông, Tháp Mười, Cao Lãnh với tổng diện tích trên 37.000ha ở 39 HTX và 01 tổ hợp tác Dự kiến, Dự án sẽ hỗ trợ cho HTX 60% chi phí để đầu tư máy gặt đập liên hợp, máy cấy, máy trang phẳng đồng ruộng không quá 80% chi phí đầu tư trạm bơm điện, thủy lợi, giao thông nối các khu sản xuất Ngoài ra, HTX có 50% nông dân áp dụng

3 giảm 3 tăng, Dự án sẽ hỗ trợ cơ sở hạ tầng, hàng hóa thiết bị; nếu HTX

có 50% nông dân áp dụng 1 phải 5 giảm thì Dự án sẽ hỗ trợ hợp đồng liên kết, xây dựng tiêu thụ, cung cấp các dịch vụ nông nghiệp

1.3.2 Bài học kinh nghiệm

Khảo cứu về quản lý Nhà nước đối với HTX trong nông nghiệp tại các địa phương nêu trên cho thấy:

Thứ nhất, để phát triển HTX địa phương đều nhận thức rõ về vị trí, vai trò của HTX, bắt đầu từ việc quán triệt các nghị quyết của Đảng, xây dựng được chương trình hành động toàn diện, cụ thể; đề ra các chỉ tiêu và biện pháp sát thực tế, phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ, đi kèm theo đó là cân đối được các nguồn lực, tạo sự đồng thuận trong nhân dân

30

Thứ hai, có sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy chính quyền các cấp, nhất là người đứng đầu Trong những năm qua, những địa phương

có HTX nông nghiệp phát triển đều có sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của cấp

ủy đảng, chính quyền, Mặt trận tổ quốc, các đoàn thể nhân dân; có sự phân công cán bộ trực tiếp chỉ đạo một số chương trình trọng điểm trong nông nghiệp, nông thôn, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, gắn với phát triển HTX, tổ chức thực thi các chính sách hỗ trợ HTX một cách đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm

Thứ ba, trên cơ sở các chính sách hỗ trợ do Trung ương quy định, tỉnh cần xây dựng các chính sách đặc thù, các giải pháp đột phá giúp HTX phát triển Cụ thể, tăng đầu tư từ ngân sách cho công tác tuyên truyền hỗ trợ thành lập HTX; có chính sách hỗ trợ về đất đai làm trụ sở, cơ sở sản xuất, hỗ trợ lãi suất vay vốn, hỗ trợ nhân lực quản trị HTX Đồng thời, đổi mới cơ chế chính sách khuyến khích các HTX liên kết với doanh nghiệp trong tổ chức sản xuất tiêu thụ chuỗi giá trị, nâng cao hiệu quả sản xuất của HTX và thành viên

Thứ tư, trong lãnh đạo, chỉ đạo phát triển HTX phải xuất phát từ như cầu của thực tiễn, tôn trọng các quy luật khách quan, không gò ép, chạy theo thành tích mà phát triển HTX, nhưng cũng không buông lỏng lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý hỗ trợ, tạo điều kiện để HTX phát triển bền vững Nhiều địa phương đã chú trọng đến phát triển kinh tế tập thể, HTX, tổng kết, đúc rút kinh nghiệm và nhân rộng mô hình mới, hiệu quả

Thứ năm, ở từng cấp tỉnh, huyện, xã cần có phân công cơ quan quản

lý HTX thống nhất, các sở của tỉnh có phòng chuyên môn quản lý chuyên trách, ở huyện phân công Phòng Tài chính kế hoạch tham mưu cho UBND huyện quản lý Nhà nước về HTX nói chung, giao cho Phòng Nông nghiệp

31

và phát triển nông thôn trực tiếp theo dõi, quản lý, hướng dẫn và thực hiện các chính sách hỗ trợ đối với HTX nông nghiệp

Tiểu kết chương 1

Chương 1 đã đi sâu vào phân tích khái niệm của HTX, khái quát một

số mô hình HTX ở Việt Nam, qua đó rút ra những kinh nghiệm trong quản

lý nhà nước về HTX Nêu lên cơ sở pháp lý của việc xây dựng và phát triển HTX và những nội dung quản lý nhà nước đối với HTX, trong đó có đi vào những nội dung cụ thể của quản lý Nhà nước đối với HTX nông nghiệp ở cấp huyện Đồng thời nhấn mạnh vai trò của HTX nông nghiệp đối với sự phát triển kinh tế-xã hội của địa phương Tham khảo kinh nghiệm quản lý nhà nước đối với HTX nông nghiệp của một số địa phương, từ đó rút ra kinh nghiệm Đây là cơ sở khoa học cho việc xây dựng và phát triển HTX nói chung và HTX nông nghiệp nói riêng, đồng thời là cơ sở để đối chiếu công tác quản lý nhà nước đối với HTX nông nghiệp trong thực tiễn