DSpace at VNU: Isson-Ippin và vai trò trong phát triển kinh tế xã hội ở nông thôn Nhật Bản giai đoạn 1980-2000

DSpace at VNU: Isson-Ippin và vai trò trong phát triển kinh tế xã hội ở nông thôn Nhật Bản giai đoạn 1980-2000 tài liệu,...

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ THỊ THANH TUYỀN

ISSON-IPPIN VÀ VAI TRÒ TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI NÔNG THÔN NHẬT BẢN GIAI ĐOẠN 1980-2000

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Châu Á học

Hà Nội-2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ THỊ THANH TUYỀN

ISSON-IPPIN VÀ VAI TRÒ TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI NÔNG THÔN NHẬT BẢN GIAI ĐOẠN 1980-2000

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Châu Á học

Mã số: 06 31 06 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS.Phan Hải Linh

Hà Nội-2015

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 5

1 Lý do lựa chọn đề tài 5

2 Tình hình nghiên cứu đề tài luận văn 7

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 10

4 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu 11

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Kết cấu luận văn Error! Bookmark not defined

Chương 1 SỰ RA ĐỜI CỦA PHONG TRÀO ISSON - IPPIN Ở NHẬT BẢN THẬP NIÊN 1980 Error! Bookmark not defined

1.1 Bối cảnh kinh tế, xã hội ở nông thôn Nhật Bản trong thập niên 1980 Error! Bookmark not defined

1.2 Bối cảnh kinh tế, xã hội của tỉnh Oita những năm 1980Error! Bookmark not defined

1.3 Sự ra đời của phong trào Isson-Ippin Error! Bookmark not defined

1.3.1 Tiền thân của phong trào Isson-Ippin: Phong trào NPC ở thị trấn

Oyama Error! Bookmark not defined 1.3.2 Phong trào Isson-Ippin và 3 nguyên tắc hoạt độngError! Bookmark

not defined

Tiểu kết Error! Bookmark not defined Chương 2 QUÁ TRÌNH MỞ RỘNG PHONG TRÀO ISSON-IPPIN Ở NHẬT BẢN Error! Bookmark not defined

2.1 Hoạt động xây dựng và phát triển sản phẩm Error! Bookmark not defined

2.1.1 Bước chuẩn bị Error! Bookmark not defined 2.1.2 Bước phát triển sản phẩm Error! Bookmark not defined 2.1.3 Bước lưu thông hàng hoá Error! Bookmark not defined 2.1.4 Vai trò của chính quyền Error! Bookmark not defined 2.1.5 Phong trào Isson-Ippin ở các địa phươngError! Bookmark not

defined

2.2 Hoạt động đào tạo phát triển nguồn nhân lực Error! Bookmark not defined

2.3 Hoạt động mở rộng giao lưu của phong trào Error! Bookmark not defined

Tiểu kết Error! Bookmark not defined Chương 3.ĐÁNH GIÁ VAI TRÒ CỦA PHONG TRÀO ISSON-IPPIN TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI NÔNG THÔN NHẬT BẢNGIAI ĐOẠN 1980-2000 Error! Bookmark not defined

3.1 Thành quả của phong trào Isson-Ippin đối với sự phát triển kinh tế, xã hội Nhật Bản giai đoạn 1980-2000 Error! Bookmark not defined

3.1.1 Hiệu quả về mặt kinh tế Error! Bookmark not defined 3.1.2 Hiệu quả về mặt xã hội Error! Bookmark not defined

3.2 Nguyên nhân và bài học thành công của phong trào Isson-Ippin Error! Bookmark not defined

3.3 Một vài vấn đề tồn tại của phong trào Isson-IppinError! Bookmark not defined

3.4 Một số đề xuất về chính sách phát triển nông thôn ở Việt Nam Error!

Bookmark not defined

Tiểu kết Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 12 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

LỜI MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Nhật Bản là một trong các quốc gia luôn được đánh giá cao trong công cuộc phát triển kinh tế địa phương bền vữngdựa trên cơ sở phát huy tổng hợp và hài hòa các yếu tố tự nhiên và nhân văn Những năm 1970, sau thời kỳ phát triển kinh tế cao

độ, Nhật Bản bước vào thời kỳ suy thoái với hàng loạt các vấn đề về kinh tế xã hội

do ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng năng lượng thế giới lần thứ nhất (năm 1973) Thêm vào đó, tình trạng già hoá dân số ngày càng trầm trọng ở khu vực nông thôn

và miền núi cũng khiến Nhật Bản phải thay đổi chiến lược phát triển kinh tế, giảm thiểu sự phụ thuộc vào các nguồn lực bên ngoài Mặt khác, chính phủ Nhật Bản đã chú trọng phát huy các thế mạnh và chấn hưng sản xuất địa phương, thu hẹp chênh lệch giữa các vùng miền Trong số các địa phương thực hiện thành công cải cách kinh tế và chấn hưng sản xuất địa phương, tỉnh Oita (khu vực Kyushu, miền Tây

Nam Nhật Bản) được đánh giá cao với Phong trào Isson-Ippin (一村一品運動, tạm

dịch là Phong trào Mỗi làng Một sản phẩm) Trải qua hơn 30 năm, phong trào

Isson-Ippin không chỉ góp phần giải quyết các vấn đề kinh tế, xã hội ở khu vực nông thôn trong tỉnh Oita nói riêng mà còn gợi mở những biện pháp phát huy tổng hợp các nguồn lực địa phương trong công cuộc xây dựng và phát triển nông thôn bền vững Mô hình phát triển của phong trào Isson-Ippin không chỉ được nhân rộng

ra nhiều khu vực trong nước Nhật mà còn được nhiều quốc gia trên thế giới học tập như Thái Lan, Hàn Quốc, Philippin, Malawi,

Việt Nam vốn là nước có truyền thống phát triển nông nghiệp với hơn 70% dân

số tập trung ở khu vực nông thôn Vì vậy, vấn đề phát triển nông thôn mới hay phát

triển nông thôn bền vững có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia Chương trình mục tiêu Quốc gia của Việt Nam về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010-2020 đã nêu rõ mục tiêu:

“Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế- xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa” [57]1

Nói cách khác, quá trình xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam bao gồm các nội dung chính là xây dựng và hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng ở nông thôn theo hướng hiện đại; phát triển sản xuất bền vững theo hướng gia tăng giá trị hàng hóa; nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân ở khu vực nông thôn; gìn giữ

và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc; quản lý xã hội nông thôn trên tinh thần phát huy dân chủ, trong đó người dân là chủ thể xây dựng nông thôn

Tuy nhiên, quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước với sự đầu tư và phát triển mạnh mẽ các ngành công nghiệp và dịch vụ trong những năm gần đây đã khiến cho tốc độ đô thị hoá diễn ra ngày càng nhanh Theo Tổng cục Thống kê, tốc

độ đô thị hoá của Việt Nam đã tăng từ mức 19,51% năm 1990 lên 33,1% năm 2014[56] Quá trình đô thị hoá nhanh chóng dẫn đến hệ quả là sự mất cân bằng dân

số nghiêm trọng Đặc biệt, sự thiếu hụt lao động ở khu vực nông thôn và miền núi khiến việc xây dựng và phát triển kinh tế ở các khu vực này ngày càng khó khăn Mặt khác, tốc độ phát triển các khu công nghiệp ở khu vực nông thôn còn dẫn đến

hệ quả làm phá vỡ cấu trúc nông thôn, làm mờ nhạt và biến mất bản sắc văn hoá cũng như lối sống của cộng đồng dân cư địa phương nói riêng và của quốc gia nói

1

Quyết định số 800/QĐ-TTg về Phê duyệt Chương trình mục tiêu Quôc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010-2020 ban hành ngày 4 tháng 6 năm 2010

chung Có thể thấy, vấn đề phát triển nông thôn bền vững, vừa bảo vệ các ngành nghề, sản phẩm truyền thống, bản sắc địa phương, vừa nâng cao thu nhập cho người dânđang là bài toán khó đối với Việt Nam trong bối cảnh chính phủ và người dân đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước hiện nay

Thực ra, những nội dung trên cũng tương đồng với mục tiêu mà phong trào Isson-Ippin ở Nhật Bản đã đặt ra trong bối cảnh đầu thập kỷ 1980 nhằm giải quyết các vấn đề về phát triển kinh tế, xã hội ở khu vực nông thôn Thực tế phong trào Isson-Ippin đã cho thấy nếu chính quyền đề ra được các mục tiêu và hành động cụ thể, đúng đắn, phù hợp với tình hình kinh tế xã hội ở từng giai đoạn thì việc thực hiện các mục tiêu trên không phải quá khó khăn Vì vậy, việc nghiên cứu và tìm hiểu về sự hình thành, phát triển, những thành quả cũng như bài học của phong trào Isson-Ippin của Nhật Bản để đúc rút những kinh nghiệm có thể áp dụng vào chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn ở Việt Nam hiện nay là việc làm hết sức cần thiết và có ý nghĩa Là một người Việt Nam đang học tập về Nhật Bản và có cơ hội điều tra nghiên cứu tại Nhật Bản, tác giả luận văn muốn thông qua luận văn này đưa

ra mô hình xác thực về Isson-Ippin của tỉnh Oita nói riêng và Nhật Bản nói chung,

từ đó rút ra những bài học cho Việt Nam trong công cuộc xây dựng và phát triển nông thôn bền vững

2 Tình hình nghiên cứu đề tài luận văn

Những thành công và hiệu quả mà phong trào Isson-Ippin đem lại cho sự phát triển kinh tế, xã hội ở các địa phương, đặc biệt là khu vực nông thôn của Nhật Bản trong những năm 1980 đã thu hút sự chú ý của nhiều học giả cũng như các nhà nghiên cứu không chỉ ở Nhật Bản mà có nhiều quốc gia khác như Hàn Quốc hay Việt Nam, quan tâm nghiên cứu và tìm hiểu

Tại Nhật Bản, nhiều nghiên cứu địa phương về phong trào đã được thực hiện ngay từ khi phong trào mới ra đời Tiêu biểu là nghiên cứu của Trung tâm thông tin

kinh tế địa phương của tỉnh Oita (1982) với nhan đề “Phong trào Isson-Ippin và

chính sách phát triển sản xuất địa phương” (一村一品運動と地域産業政策) Nghiên

cứu này giới thiệu về hoàn cảnh ra đời, phương châm hoạt động cũng như chính sách phát triển ngành nghề sản xuất ở địa phương trong phong trào Một nghiên cứu

đáng chú ý khác của nhà nghiên cứu Akiyama Kaoru (1983) nhan đề “Phong trào

対応) đã cung cấp nhiều thông tin thú vị với cách tiếp cận từ vai trò của hợp tác xã

Các bài viết giới thiệu về phong trào của tác giả Niwa Noboru (1983) “Phong trào

Isson-Ippin ở tỉnh Oita” (大分県における一村一品運動), của Nhóm nghiên cứu kinh

tế và phát triển khu vực (1985) “Thực tế phong trào Isson-Ippin Oita” (大分・一村一

trình mày mò và hình thành phong trào tại Oita

Năm 1989, nhà kinh tế học Miyamoto Kenichi, trong cuốn “Kinh tế học môi

trường” (環境経済学)đưa ra khái niệm về lý thuyết phát triển nội sinh trên cơ sở

phân tích phong trào Isson-Ippin như một trong những phong trào điển hình cho phương thức phát triển nội sinh Đây là một nghiên cứu lý thuyết quan trọng giúp tác giả luận văn bổ sung thêm cơ sở lý luận cho nghiên cứu của mình Một nhà

nghiên cứu khác là Moritomo Yuichi (1991) trong “Con đường phát triển nội sinh”

khôi phục nền kinh tế, xã hội ở khu vực nông thôn, miền núi, đồng thời chỉ ra những vấn đề tồn tại của phong trào như sự phân bố lợi ích cũng như hiệu quả của phong trào còn chưa đồng đều giữa các thành phần kinh tế hay giữa các địa phương trong tỉnh Tiếp nối quan điểm về phương thức phát triển nội sinh, năm 2005,

Ogiko Daisuke trong“Khảo sát phong trào Isson-Ippin từ góc nhìn lý thuyết phát

hợp thị trấn Oyama với ba phong trào cải cách nông nghiệp, nông thôn; đánh giá các hiệu quả về mặt kinh tế thông qua các hoạt động sản xuất của phong trào Isson-Ippin, đồng thời chỉ ra vai trò của lãnh đạo và các tổ chức hỗ trợ của chính quyền trong các hoạt động của phong trào

Sau khi phong trào Isson-Ippin được nhân rộng ra các địa phương của Nhật Bản

và giới thiệu ra nước ngoài, nhiều nghiên cứu đã được hệ thống hóa và xuất bản,

như “Phong trào Isson-Ippin đãlan toả thế nào tớicác địa phương của Nhật Bản và

た か) (2006)của các tác giả Matsui Kazuhisa, Yamagami Susumu, Fujimoto Takeshi Đặc biệt, đáng chú ý là phân tích của tác giả Inozume Noriko về các loại hình và phương thức lưu thông hàng hoá, sản phẩm của phong trào NPC thông qua các cửa hàng bán hàng trực tiếp của nông dân; hay Yoshida Eiichi và Matsui Kazuhisa phân tích vai trò của nguồn lực con người, Nhiều nhà nghiên cứu đã phân tích các mô hình phát triển kinh tế xã hội nông thôn ở các quốc gia châu Á, châu Phi học tập và quá trình áp dụng mô hình phát triển của phong trào Isson-Ippin

như Thái Lan, Malawi, Mông Cổ, Tiêu biểu là Adachi Fumihiko trong “Phong

trào Isson-Ippin với châu Á hiện đại -Nhìn từ điều tra thực địa tại Oita và Thái

立) (2006),…

Bên cạnh đó, một số nhà nghiên cứu nước ngoài cũng tìm hiểu về Isson-Ippin

từ góc độ chính sách phát triển của chính quyền Đáng chú ý là nhà nghiên cứu Hàn

Quốc Kyo Son Bi trong“Những đặc trưng trong triển khai chính sách của chính

quyền địa phương -Trường hợp triển khai chính sách trong phong trào Isson-Ippin

例に―) (2010) đã chỉ ra những đặc trưng về việc thực hiện các chính sách trong giai đoạn đầu của chính quyền địa phương

Ở Việt Nam, lịch sử nghiên cứu các đề tài về phát triển kinh tế xã hội ở các địa phương, đặc biệt là khu vực nông thôn của Nhật Bản trong thời kỳ cận hiện đại, cụ thể là những nghiên cứu về phong trào Isson-Ippin vẫn còn khá hạn chế Các tài liệu

đề cập đến phong trào này phần lớn là những bài báo giới thiệu chung về phong trào đăng tải trên một số trang báo điện tử nhưng nội dung khá trùng lặp nhau như bài

viết “Để phong trào Mỗi làng Một sản phẩm phát huy hiểu quả ở nước ta” đăng trên Báo Điện tử Cộng sản, do tác giả Lê Anh tổng hợp Loạt bài viết “Đề án “Mỗi

xã, phường một sản phẩm” - Nhìn từ Nhật Bản, đất nước khởi xướng”; “Kinh

nghiệm của Thái Lan trong triển khai Phong trào “Mỗi làng Một sản phẩm”;

“Phong trào “Mỗi làng Một sản phẩm” triển khai ở Việt Nam” đăng trên Cổng

thông tin điện tử tỉnh Quảng Ninh của tác giả Mạnh Trường Hay bài viết “Phong

trào Mỗi làng Một sản phẩm: Vận dụng nguồn lực một cách sáng tạo để cung cấp trên thị trường” do tác giả Lê Hùng, Cục Công Nghiệp địa phương tổng hợp đăng

trên website của Bộ Công Thương; loạt bài viết “Phong trào “Mỗi làng, Một sản

phẩm” - Một chiến lược phát triển nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá”

đăng trên website của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Hầu hết các bài viết đã công bố đều giới thiệu chung về bối cảnh ra đời của phong trào Isson-Ippin

hay còn gọi là phong trào Mỗi làng Một sản phẩm trong những năm đầu thập niên

1980 mà chưa phân tích kỹ bối cảnh kinh tế, xã hội cũng như mô hình tiền thân của phong trào này Hơn nữa, các bài viết cũng chưa chỉ ra được các nguyên nhân cũng như bài học thành công cụ thể cho các địa phương khi học hỏi và áp dụng mô hình phát triển của phong trào vào thực tiễn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Từ lịch sử nghiên cứu đề tài có thể thấy, ngay sau khi phong trào được khởi xướng đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập và phân tích về phong trào Isson-Ippin ở các khía cạnh khác nhau nhưng những nghiên cứu theo hướng tiếp cận tổng quát từ phong trào tiền thân của phong trào Isson-Ippin là phong trào cải cách và phát triển nông thôn của thị trấn Oyama, sau đó được Thống đốc tỉnh Oita Hiramatsu Morihiko (người khởi xướng phong trào Isson-Ippin) xem xét, đúc rút kinh nghiệm và áp dụng trong toàn tỉnh; sự tương đồng của hai phong trào trong các nguyên tắc hoạt động; quá trình triển khai; những hiệu quả về mặt kinh tế, xã hội, giáo dục mà phong trào Isson-Ippin đem lại; nguyên nhân và bài học thành công cụ thể rút ra từ phong trào, là những vấn đề tổng quát mà ít công trình nghiên cứu đề cập đến một cách toàn diện

Với luận văn này, tác giả mong muốn đưa ra cách tiếp cận tổng thể về phong trào, từ phân tích một cách hệ thống bối cảnh ra đời, mô hình phong trào tiền thân